internal and international migration in post-war Poland, workers' commuting, mobility transition, incomplete migration, under-urbanisation

The article is devoted to the analysis of factors that influenced internal migration in Poland after the Second World War and revealing the links of internal migration with incomplete migration, a new form of international mobility of people that was characteristic of the declining stage of communist reign in Poland. It also systematises the existing knowledge about migration within and beyond Poland.


This article includes basic analytical considerations which led the author to systematisation of the existing knowledge about migration from Poland in the transition period, in a conceptual form of the incomplete migration. The theory itself has already been presented in earlier author’s works (Okólski 2001a; 2001c). More important, the theory of incomplete migration had earlier become the fundamental conceptual premise of the research programme pursued by the Centre of Migration Research of the University of Warsaw (CMR) that began in the mid-1990s. It was first thoroughly examined and empirically tested in the late 1990s when the CMR experimented with the ethnosurvey approach to migration study (Jaźwińska, Okólski 1996; 2001; Frejka, Okólski, Sword 1998), and later substantially modified and used as a theoretical background in further CMR projects (e.g. Kaczmarczyk 2008; 2011).

The migration phenomena observed during the transition period in Poland have their roots in the rather distant past – the circumstances following the Second World War or even earlier. The same can be said of the primary type of international mobility of Polish citizens at the beginning of the 21st century, a phenomenon I call incomplete migration.1

The concept of incomplete migration is defined more precisely later in this article. As a working definition, it can be considered a form of international labour mobility of a certain category of people who did not join the initial mass outflow from rural to urban areas in the industrialisation period.2 As a result, and because of specific historical and regional circumstances, they were more or less trapped in their original places of residence, despite the structural unemployment which typified local labour markets. The surplus rural and small-town labour force first engaged in mass circular migration to nearby industrial centres. With time, however, many of these people – increasingly followed by others from different social backgrounds – started to earn money from trips abroad. These trips largely supplanted commuting and performed some of the same functions.

To consider ‘industrialisation’ as one of the circumstances leading to incomplete migration is to risk over-generalisation. By industrialisation I mean a fundamental and abrupt change in the economic structure – a transition from a predominantly agricultural economy to one where most of national product is generated by industry. Such a meaning is undoubtedly Eurocentric and somewhat misleading even with reference to Europe, as it overlooks (for example) regional differences between and within national economies. However, it seems applicable to Poland.

Industrialisation in Poland was completed only after the Second World War, under the communist regime. Previously there had existed only isolated localities with an ‘industrial’ economic structure. Creating industrialised areas was – it must be emphasised – a difficult task.3

The impact of industrialisation on the mass outflow of people from rural to urban areas had been at the very least significant, if not decisive, in many West European countries. This has led scholars to suggest the existence of a number of universally observable features of spatial mobility. Generally, these have been considered part of the modernisation process (although other terms are sometimes used). Many researchers of human mobility during the period of European industrialisation have assumed the existence of a specific paradigm, according to which traditional society was characterised by very limited mobility, including spatial mobility,4 and it was modernisation which stimulated mobility in all its aspects – social, occupational and spatial.5

Accepting such a point of view is a short step from formulating the general ‘law’ that a highly immobile traditional society inevitably transforms into a highly mobile modern one. This is particularly evident if we take into account the once popular but now somewhat forgotten theory of convergence (Bell; Rostow), or newer ideas of universalisation (Fukuyama) or globalisation (Robertson). The approach has been adopted by many contemporary researchers of social change, including migration scholars.6 What is more, some have asserted that these laws describe permanent and irreversible trends (Goldscheider 1971; Zelinsky 1971), even unidirectional ones (Ipsen 1959; Davis 1974).7 This in turn led one critic of the approach to refer to such laws (not unsympathetically) as ‘beliefs’ (Hochstadt 1999).

This specific modernisation paradigm applied to contemporary population flows has met with growing disapproval among many researchers. Such scholars typically question the universal and generalisable nature of migration trends by supplying examples – from various social and cultural environments, and from different epochs and geographical locations – which suggest that spatial mobility is relatively strongly influenced by specific factors, whose impact is more important than that of universal ones.

Over the last few years, since this controversy has led to a deep rift among migration scholars, it has been difficult not only to find common ground, but even to discuss the arguments on both sides. Therefore, it seems reasonable to engage in a short digression.

On the one hand, contemporary anthropological and historical scholarship allows us to state that migration should be considered to be a normal, structural and ever-present element of societies throughout history (Lucassen, Lucassen 1997). In particular, migration is not a sign of modernity, but an inherent part of social and economic human organisation.8

On the other hand, in the period directly preceding industrialisation, societies of Western Europe were undeniably predominantly agrarian – the majority of their populations lived in rural areas, were employed and made a living in agriculture. By contrast, 100-150 years after industrialisation began, rural populations were a clear minority in every country. This conclusion is not invalidated by the differences persisting between these countries or indeed inside them, even by the continuing existence of agrarian enclaves in some countries. Nor is the conclusion invalidated by the phenomenon of increased urban-rural migration in this period, because such migrants did not usually seek employment in agriculture, and certainly did not make a living out of it. Moreover, they maintained close ties with urban cultural and economic life. This change could not be brought about by a radical decline (to negative value) in natural increase rate of the rural population, or a much lower growth rate than the urban one. On the contrary, it was the result of a massive, frequently abrupt outflow, indeed an ‘exodus’ of the rural population into towns and cities.

This migration was a symptom as well as an effect of modernisation, and at the same time a means of achieving social mobility. It was due to several important factors.

First, migration became possible and widespread because of political and socioeconomic changes brought about by modernisation. Some early regulations (rugi, the historical practice consisting of evicting peasants and taking possession of their farmland, common in Poland in the 19th century; or the process of enclosure) all but forced the population into urban areas.

Second, fundamental changes in the economy, extraordinary technical progress and an increase in labour productivity gradually pushed out the labour force from sectors with fading or insufficient labour demand, i.e. usually away from rural areas and the small towns servicing them, and towards sectors with increased or unsatisfied labour demand, i.e. predominantly big cities. One example of this process is the collapse of small-scale production in rural areas, which was unable to compete with urban factories.

Third, the modern development of the social division of labour called for a quick turnover of a flexible and adaptable labour force from different occupations and with different skills, whose inflows were governed by impulses coming from the labour market, which covered ever-growing areas or indeed became partially internationalised.

Finally, demographic transition not only led to a massive increase in population, but also contributed to significant territorial disproportions in population, and resulted in relocation of demographic resources, to places with better livelihood opportunities.

Also of importance for the phenomenon is the already-mentioned settlement structure at the onset of the modernisation period, which was characterised by an overwhelming majority of rural population in the overall population. This is why an initially large, although not predominant, part of the population growth due to demographic transition was concentrated in rural areas. And even though – as a consequence of outflows to urban areas – the proportion of rural population in the overall population gradually decreased, the absolute surplus of rural over urban frequently increased, despite the fact that usually the symptoms of demographic transition manifest first in urban contexts and are more intensive there.

The exodus of the rural population due to modernisation in western European societies was aptly described by the hypothesis of the mobility transition (Zelinsky 1971). Initially, the outflow from rural to urban areas, which, according to the hypothesis, is one of the five types of spatial mobility (some authors claim that the list is incomplete),9 was steadily increasing and, with the development of migrant networks and ensuing chain migration, assumed a mass scale. At certain point, however, the momentum of the outflow was reached and the stock of potential migrants started to shrink. The number of new migrants gradually decreased, and when it became close to zero, the level of saturation was reached.10 Major determinants of that process were the ‘pull’ forces of industrialisation,11 on the one hand, and the push forces related to large demographic resources of rural areas and growing labour productivity in agriculture, on the other.

As has already been suggested, in Poland, the nature of the changes in the post-war economic structure seems to invite comparisons with the West European model of industrialisation. Given that at the onset of those changes, around two-thirds of Poles lived in rural areas and found employment in agriculture, it seems reasonable to assume that the population outflow could have been similar to the one in Western Europe. Because of that, we can assume that we are justified in applying the model of mobility transition, particularly the part that describes migration from rural to urban areas, to interpret the phenomenon in Poland. This approach will be adopted in the following analysis.

‘Socialist industrialisation’ and migration from rural to urban areas

The aim of post-war industrialisation in Poland, until recently often labelled ‘socialist’, was to make up relatively quickly for Poland’s having fallen behind. Hence the rapid industrial growth and high levels of capital accumulation. This strategy was initially realised through investment in branches such as mining, steel production, metallurgy, machine-building and transport. The scale and concentration of the investments were usually large, and moreover localised in a few industrial centres and urban areas.

At the time, labour demand in cities was growing, and by far exceeded supply. At first, many migrants who settled in industrial centres came from other urban areas, often destroyed during the war or annexed by the USSR, or from overpopulated small towns.12 The sizeable, though relatively decreasing, mobility of the urban population during the period of socialist industrialisation is evidenced by the fact that only in the first half of the 1950s did more people move between different urban areas than from countryside to city. Over time, the flow from rural areas to industrial centres gained in significance.

At that time, rural areas suffered from a surplus of workforce usually rather low skilled, and this was precisely that kind of labour which was in high demand in cities. This imbalance on the labour market proved to be an extremely influential factor in the increased mobility of human resources, and contributed to the mass outflow of people from rural to urban areas, which accelerated urbanisation in Poland.

Immediately after the Second World War, attempts to stimulate orderly and comprehensive urbanisation translated into official plans to create industrial centres and recruit the labour force from other regions, as well as to build housing estates and service infrastructure. However, the plans were nowhere brought to completion and were never widespread. Despite the lack of consistency in this area, from the mid-1940s and for two decades afterwards, the population flow into urban areas was exceptionally dynamic.

During the period of socialist industrialisation, several million people moved from rural to urban areas; in the years 1951-1970, their gross number was over 6 000 000 and the net number, over 2 000 000. In a relatively short time, the share of rural population decreased dramatically, from ca 66 per cent in 1946 to ca 48 per cent in 1970. It would seem that Poland, like Western Europe before, experienced the modernization-related migration cycle described in the hypothesis of the mobility transition.

It is important to note, however, that with the exception of the initial period of industrialisation, i.e. until ca 1960, the inflow of labour force from rural areas did not keep pace with the increase in their employment in urban areas. For example, in the 1950s, the increase in rural population of working age was greater than the increase in employment outside agriculture (on average, by 37 000 a year), whereas in the 1960s it was smaller (by 16 000 a year, on average). On the other hand, in the 1950s, the labour force who settled in urban areas (including the newly arrived migrants) occupied up to 70 per cent of the newly created jobs outside agriculture, whereas in the 1960s the share was only 58 per cent (Fallenbuchl 1977).

Territorial mobility of young workers (i.e. the economically active population between 30 and 39 years of age) was usually rather limited. In 1972, 41 per cent of them had not moved since their 15th birthday. Low mobility was particularly visible among the inhabitants of big cities (with the population exceeding 200 000), where the proportion reached 76 per cent, while among inhabitants of villages and small towns (up to 5 000 inhabitants), those who did not move were relatively few in number (33 per cent). If we compare the first 20-25 years after the Second World War with the following 15-20, we can see that the young and naturally relatively mobile labour force became significantly less prone to migrate. If we define as mobile the people who have independently changed their place of residence at least once after their 15th birthday, then we can conclude that, in 1972, 59 per cent of Polish workers (i.e. economically active people) aged 30-39 were mobile, whereas in 1987 their share decreased to 44 per cent.13 The main factor responsible for the decrease was the declining mobility of the rural population. Survey evidence indicates that in 1972 the rural population participated in 73 per cent of all internal migration, whereas in 1987, the figure was only 68 per cent. What is more, in 1972, 22.5 per cent of the surveyed population who had lived in rural areas at the age of 15 resided in urban areas; by 1987, the share had decreased to 15.5 per cent (Węgleński 1992).14 Therefore, the decrease in migration, which had never been exceptionally large to begin with and was accompanied by numerous cases of return migration, was caused mainly by the diminishing outflow from rural to urban areas.

Under-urbanisation – its causes and effects

It turns out that ‘mobility transition’ in Poland, at least as far as the above-mentioned population movements are concerned, was very different in character from the one observed in the western part of the continent and described in Zelinsky’s hypothesis. Socialist industrialisation may have triggered mass inflows of labour force into the growing industrial centres, but, unlike the Western precedent, it did not lead to a mass movement of surplus labour force from villages and small towns to urban areas. One of the main reasons for this difference was that pressure (not to mention, coercion) to migrate was not exerted upon the ‘free’ labour force in this part of Europe (Turski 1965). This effect of industrialisation is common to all countries of Central and Eastern Europe and results in a level of urbanisation which is significantly lower here than in Western Europe, if we take into account the similar level of industrialisation in both regions (Ofer 1977).

In the literature, under-urbanisation15 is perceived as an inevitable, though largely unintended, effect of the rapid expansion of industrial production in a centralised totalitarian state (Konrad, Szelenyi 1974). At its source are the socialist central planners’ attempts at ‘economising on urbanisation’ (Ofer 1977). Such attempts resulted from two phenomena: the relative economic backwardness at the onset of socialist industrialisation; and the doctrinarian and ideology-biased approach towards the strategy of economic growth (Dziewoński Gawryszewski, Iwanicka-Lyrowa, Jelonek, Jerczyński, Węcławowicz 1977; Regulski 1980; Kukliński 1983).16

The backwardness was evident e.g. in the fact that the economy was dominated by a great number of small, barely commodified peasant farms, and in the large surplus of labour concentrated in small towns and rural areas. Unlike in big cities, where employment opportunities were great, the development strategy used in rural areas consisted in attempts to keep most of the surplus labour force in agriculture. In towns, the adopted strategy required considerable capital expenditures in relation to labour resources (Ofer 1977). What is more, the urban infrastructure, under-financed, meagre, and ravaged by war-time destruction, made it impossible to suddenly accommodate large numbers of new inhabitants.

However, the socialist doctrine of economic development implied a competition with, and a quick victory over, the capitalist economy. This was only possible in the context of rapid and wide-ranging growth. In a situation of a self-imposed isolation from the world and relative autarky, the only source of growth could be internal accumulation, i.e. the country’s own extremely meagre capital.17

Among the many dilemmas faced by socialist planners, a fundamental one concerned the allocation of the available funds: in industrial investments, i.e. directly into industrialisation, or into reconstruction and development of the urban infrastructure and services, i.e. urbanisation. On the one hand, doctrinal reasons suggested that the main aim of investments should be to boost production, and on the other, historical reasons, i.e. a strongly ‘agrarian’ economic structure, made it possible to keep a large part of the surplus small-town and rural labour force in its traditional place of residence. The temptation was, as it soon turned out, too great to resist (Turski 1965; Konrad, Szelenyi 1974; Węgleński 1992).

‘Economising on urbanisation’, or rather on keeping it in check, was therefore the result of a rational choice made by the authoritarian state, unhindered by the complexities of democratic mechanisms. The state, in its attempts to maximise the rate of industrial investment, perceived urbanisation-related social costs as a burden and strove to minimise them. The main victim of this choice was housing development.

However, the planners, in their illusion of rational reasoning, were unable to control or indeed predict one of the objectively immanent characteristics of a centrally planned economy – ‘the soft budget constraint’ (Kornai 1986). This was responsible e.g. for the fact that in the so-called production sphere of the economy (industry in particular), labour demand was practically unsaturated. State enterprises were known for maintaining a level of employment which greatly exceeded the production needs at any given time (Rutkowski 1990).18 As a result, the forces which pushed people out of small towns and rural areas to work in industrial centres were in a way artificially created. Such a mechanism, however, did not operate in the non-production sphere, e.g. municipal or household services sectors. One may therefore conclude that the actual insufficiency of the urban infrastructure was the result not only of a conscious and rational under-urbanisation strategy, but also of excessive employment in industry.

The huge labour force demand in big cities, given their insufficient infrastructure, and lack of housing in particular, made it necessary to import employees who accepted that they could not settle in close proximity to their workplace or, in some cases, were not inclined to move at all. There were three principal forms of this arrangement: a) regular employment coupled with daily commuting, b) regular employment coupled with temporary stays in makeshift conditions (living in lodgings or sharing a room in a workers’ hostel, etc.) close to the workplace, with weekly visits to the family, and c) irregular employment (e.g. seasonal or exclusively out of season), coupled with weekly commuting and living in makeshift conditions close to the work-place during the week (or with some other form of commuting or living arrangements).19

Commuting was the most popular choice. It seems that the planners who decided to save on urbanisation were aware of the solution’s serious social costs. However, it appears that investments in transport infrastructure were considered overall to be cheaper than investments in urban infrastructure (Dąbrowski, Żekoński 1957). What is more, the former seemed less technically and organisationally complex, and took less time to build. It was therefore decided that the state was going to invest in roads and railways leading to big industrial centres. What is more, many factories in these centres were supplied with their own means of transportation for the use of their employees. Commuting was free or heavily subsidised (Turski 1965).

This macro-economic argument – which supports the idea of employing non-local or temporary workers in industrial centres rather than having them settle in urban areas – is not the only one. Others are more micro-economic in nature, and have a common denominator – the minimal wage required to support the employee and the members of his or her household (Herer 1962).

There are three factors which best explain the low living costs of worker families and which are the most relevant to the strategy under discussion (Chołaj 1961; Dziewicka 1961; Sokołowski 1960). First, workers who commute or who have a temporary place of residence pay relatively little for lodgings. Second, their other basic expenses (food in particular) are also significantly lower than for other employees. Third, non-local workers tend to accept harsher living conditions more easily: a general characteristic of people who are socially or geographically mobile. All this is conducive to keeping wages at a relatively low level,20 but it also helps limit labour costs on a macro-economic scale and to reduce aggregate demand, and therefore (in the conditions of chronic shortages of many products on the market), to decrease the pressure on consumer goods supply. What is more, it is a typical example of the logic of socialist industrialisation.21

The above-described, gradually intensified strategy resulted in diminishing migration from rural to urban areas and an increase in the number of commuters and people who chose other, non-residential forms of mobility, and, therefore, a gradual change in the balance between the scale of migration to big cities and of short-term moves, especially circularity (Fuchs, Demko 1978).

What would make so many people who were economically redundant in their place of residence accept the offer of a life which was permanently divided geographically, and usually marked by temporariness? After all, in many cases, by doing this, they also gave up any opportunity of substantially improving their quality of life. To use a category developed in one well-known migration theory: risk diversification as a household strategy seems to have been a strong motivating factor for commuters and casual workers.

Small town and, particularly, rural residents employed in big cities came from households whose members usually had other and frequently diversified means of support, often largely uninfluenced by state planning and regulations. For these employees, their earnings in industry were like social benefits, a valuable addition to the money earned in their own workshop, shop, garden, and above all, their family farm. In particular, self-provisioning in agricultural produce meant that workers were not at the mercy of changes in supply and prices on the market. Occasionally they took advantage of such changes to sell their produce on the black market, including in the city.

In industrial centres, non-local employees from farming families valued their ability to make free choices on the labour market, especially the ease with which they could give up their urban job when there was a lot of work on the farm, and then find employment again. It must have also been important for them that they could slack at their factory job without fear of sanctions (Turski 1961).22

In light of these arguments we can assume that the factors which impeded migration from rural areas and villages to urban areas23 became stronger with time,24 and the reasons to find employment outside one’s permanent place of residence and living environment became more firmly grounded. This had a strong impact on actual spatial mobility.

We should also be aware that in Poland, the change in balance between the volume of migration to cities and the scale of circularity, posited by the hypothesis of the mobility transition, took place in different circumstances and had different causes than the similar phenomenon observed earlier in West European countries. In Western Europe, the shift to large-scale circulation only happened when agriculture became a marginal sector of the economic structure and when most of the population previously employed in agriculture had moved from rural to urban areas. People who circulated between urban and rural areas were usually those who, in search of more favourable living conditions, had earlier chosen to move from densely populated and polluted industrial centres to the environs of urban areas, but nevertheless continued to work in the city and maintained their urban cultural identity (Fuchs, Demko 1978; Wiles 1974).

In Poland, however, the abrupt increase in circularity between rural and urban areas was observed in a situation when more than half of the population still lived in the former. The process concerned mostly workers who were redundant in their places of residence, usually members of peasant households. Therefore, whereas in the West circularity appeared after the mass outflow of redundant rural population to urban areas had dwindled away and, to a certain extent, when migration stopped being a viable source of labour, in Poland the two processes coexisted and, what is more, circularity largely replaced migration.

The peak and decline of commuting

At a cautious estimate, by the beginning of the 1950s ca 500 000 people commuted to work, and the number kept rising until the beginning of the 1970s. The dynamics of the phenomenon is evidenced by the number of monthly train tickets, which rose from 93 000 to 501 000 in the years 1947-1956 (Turski 1965). Later, commuters were counted directly. In the years 1964-1973, their number rose from 1 500 000 to 2 800 000, which reflected an increase from 20 to 27 per cent in the number of commuters among all non-agricultural workers (Fallenbuchl 1977).25 In some voivodeships, already by the 1960s their number amounted to 35-40 per cent (Dobrowolska 1970). In order to fully convey the scale of, so to speak, unfulfilled migration from rural to urban areas, we would have to include all the members of the commuters’ families, the people staying in workers’ hostels or lodgings, and those occasionally employed in big cities, of whom at least some had rural origins. In the 1950s, the number of people living in workers’ hostels was estimated at around 1 500 000 (Dyoniziak, Mikułowski-Pomorski, Pucek 1978).

Some estimates show clearly that a large majority of commuters came from rural areas, from 70 to 80 per cent depending on the region (Dobrowolska 1970). A particular sub-group of the commuters were people with two occupations, colloquially referred to as peasant-workers (chłoporobotnicy in Polish), i.e. part-time farmers, part-time factory workers. They were regularly employed outside agriculture, usually in big industrial centres. However, they lived in rural areas, on their own family farms, where they helped around as well – after their regular hours in the city, on their free days, and during holidays or leaves of absence, not always acquired legally. They would often e.g. abandon their factory job during periods of intensive field work, malinger or supply fake doctors’ notes.

An unprecedented increase in the number of these peasant-workers, from 500 000 to 1 400 000, was observed between 1950 and 1970. Their overall share in the workforce also increased, from 4.5 per cent in 1950 to 6.7 per cent in 1970 (Fallenbuchl 1977).

The first peasant-workers (80 per cent in 1950) overwhelmingly came from households with small farms (up to 2 ha), but later they were increasingly joined by those who owned more land (Bajan et al. 1974).26 This was undoubtedly largely because from the 1950s a significant proportion of surplus farm workers from small farms were already commuting to work outside agriculture.27

Commuting, usually from rural to urban areas, was a mass phenomenon for a relatively long period of over 20 years. It made many farm workers and their household members28 very fluid and flexible in their choice of jobs, and the trait was then passed on from generation to generation (Czyżyk 1987).

As a result, by the early 1970s, two phenomena related to under-urbanisation had become well established and more or less permanent: the prevention of huge masses of the redundant rural (and small-town) population who regularly earned money in cities from moving there, and circulation as practically the only means (form of mobility) leading to the gainful employment of that population.29 This had a number of important consequences which were probably not factored into the costs of the industrialising strategy.

Many of those consequences can be summarised as follows: a whole category of people, torn between living and working in the village or small town, and living and working in the city, were permanently marginalised, both economically and socially. It has been already noted that such people were usually inclined to accept low pay and poor working conditions. What is more, we can assume that they had fewer opportunities than other workers to participate in the management and supervising of teams or organisational units. It was probably also true of careers in local politics, in state administration or in trade unions, all very important at the time. They also did not participate in vocational training and were not promoted as often as their co-workers living in cities. It must surely have made them feel deprived and alienated (Turski 1961).

The reasons for this state of affairs, both ‘technical’ and cultural, were obvious. Commuters were usually rooted in a different cultural environment, sometimes considered anachronistic in their workplace, and their behaviour and attitudes were typical of this environment. They were frequently stressed by the lack of stability in their private lives; they had much less free time, further reduced by their long journeys between home and workplace; and, finally, in case of many the hard physical labour on their farms contributed to their state of constant tiredness.30

Since they usually came from environments with limited access to secondary and higher education, their level of education was often low, and their vocational qualifications were frequently minimal when they first took up employment in the city. All these factors resulted in the very low value of the commuters’ labour, doomed them to the ranks of the lowest-skilled manual workers, and impeded promotion and social mobility (Konrad, Szelenyi 1974).

On the other hand, with time, inhabitants of rural areas employed in big industrial centres learned to deal with the unfavourable conditions and to adapt (Czyżyk 1987). For example, they could permit themselves to make less effort, be less productive, less disciplined, and less loyal towards their employer than other employees. Many of them became used to their freedom on the labour market and were satisfied with frequent job changes interrupted by periods of voluntary unemployment or freelancing. This was only possible because of the huge labour demand in big cities which well exceeded the supply (Beskid 1989). What is more, until the 1990s, a low-skilled worker could ‘wait out’ unfavourable conditions in the labour market on his or her family farm (Socha, Sztanderska 2000).

Finally, as already suggested, the choice made by the people who did not manage to migrate to their primary place of employment reflected the combined strategies of their own households. Their goal – as is typical of periods of social transition, including mobility between a relatively traditional and a relatively modern environment – was to split risk and role attribution, and to diversify sources of income between household members, which often allowed them to cope better with harsh living conditions typical of an inefficient totalitarian state. Moreover, a strong identification and real bonds with their households, often made up of several generations or even several families, gave commuters and other unfulfilled migrants moral, psychological and material support (Turski 1961).

To sum up, the post-war period saw the emergence of a relatively numerous segment of society which had one permanent characteristic – the ability to live away from the workplace (or to travel a long distance to work), and to stay relatively isolated from the more socially and economically developed and more culturally attractive big-city environment. In addition, fundamental socio-political and economic mechanisms led to the perpetuation of the phenomenon until the beginning of the 1970s.

The initial development strategy imposed in Poland and other countries by the former USSR was later unintentionally modified in many respects (due to the weakness of the authorities as well as their pragmatic approach). The most important of these modifications, and key to the present analysis, was the partial abandonment of plans to socialise or nationalise all property. It contributed to the preservation of the semi-traditional peasant sector in agriculture and, as a consequence of industrial growth, to the emergence of peasant-workers on the labour market.

However, this was not the only significant modification. Already from the mid-1960s onwards, it became clear that further investment expansion favouring production over consumption would cause rising tension. One of the sources of such tension was huge and rising energy consumption and the rate of consumption of raw and other materials in the national economy. Within the geopolitical constraints of the time, the tension could only be relieved by further investments, leading to even more intensive acquisition of raw materials and energy generation, which not only resulted in an extremely wasteful economy but also created a vicious circle (Kondratowicz, Okólski 1993). In this situation, the informal economy flourished as a buffer of the formal economy, reducing individual imbalances and neutralising workers’ frustrations.

The worker protests of December 1970 made possible a change of the state (communist) leadership and an ensuing radical overhaul of the economic strategy. It marked the beginning of restructuring and reconstruction in industry. New technologies were introduced, and more was invested in the production of consumer goods, including those requiring a high degree of processing. The main investments were often in modernisation, e.g. the purchase of new equipment or assembly lines. Less was spent on building new plants, unlike in the previous period. This led to a reduction in the overall demand for labour,31 while an increase in wages led to higher labour costs. A major cause of this change was Poland’s greater openness to the West. At the same time, parallel but informal social structures and institutions flourished. The new situation was best described by Bartłomiej Kamiński, who coined the term ‘withdrawal syndrome’ to describe the weakened state’s failure to fulfil its constitutional obligations and its surrender of important prerogatives. At the same time, increasingly empowered citizens cut ties with ‘official’ institutions and established new organisations, informal structures and forms of participation (Kamiński 1991).

Soon after the onset of the changes in industrial structure and the related investment strategy, the demand for low-skilled labour began to dwindle. The first victims were those with weak links to their workplace, seasonal workers and employees with poor discipline records. Peasant-workers were a group hit particularly hard by the changes.

In addition, the authorities’ decision to open up to the West, coupled with attempts to attract direct foreign investments and with running up a huge foreign debt, came at an unfortunate historical moment. In 1973, the economy of that whole part of the world entered a recession period and underwent restructuring. The Polish economy could not remain unaffected. The economic situation worsened first in 1976, then again in 1978, this time very dramatically and, one could say, definitively. As a result, despite the initial economic upturn, the 1970s were a period of diminishing demand for unskilled labour, especially construction workers or those who were a surplus or reserve labour force in nationalised enterprises. Many enterprises reduced recruitment and transport services or even gave them up entirely.

Commuting became visibly less popular,32 especially among peasant-workers.33 Probably from 1 000 000 to 1 500 000 people were at a risk of losing their job in cities, and many of them did indeed become unemployed. Many found themselves in a kind of limbo, not only because their migration to urban areas had not been fulfilled, but also because its completion was unlikely in the foreseeable future, and it was impossible for them to go back to productive work in agriculture or on the rural labour market in general.34 What is more, the earlier systematic marginalisation of commuters as well as the personal characteristics they had come to adopt were a serious burden. The traits that had allowed them to effectively function on the peripheries of the labour market in a wasteful and ideology-driven centrally planned economy turned out to be useless in the new economic situation.

Opening to the West and territorial mobility of the population

At the beginning of the 1970s, crossing the Polish border was simplified not only for (foreign) capital and goods, but also for people. Generally speaking, it was easier to obtain a passport, because the procedures became more liberal and applicant-friendly35 thanks to several new institutional changes.36 New national agencies were established to organise Polish citizens’ employment abroad. At the same time, bilateral agreements were signed with numerous countries concerning the export of Polish workers, and recruitment of suitable employees was carried out. From 1974, Polish citizens could obtain a passport without any special circumstances, and for travel to other socialist countries they did not need a passport at all, but could use an ID card, which was issued to all citizens (Matthews 1993). This meant that in practice one could travel abroad on one’s own with no additional formalities other than a proof of owning a foreign currency bank account or the required invitation from a foreigner. In 1970, ‘tens of thousands of people’37 who identified as German were allowed to emigrate to the Federal Republic of Germany, followed by 120 000 - 150 000 in 1975 (Łempiński 1987). In the second half of the 1970s, travel agencies specialising in group tours to foreign countries were established. All this added up to the ending of formal travel restrictions for Polish citizens, although for its own reasons the police maintained the right to refuse a passport (and therefore, the right to travel abroad) in certain circumstances (never revealed to the public).

There were also some partially institutionalised factors which helped citizens afford financially to travel abroad despite their low wages, and even to benefit financially from their travels.38 First, rail, aeroplane and ferry tickets for Polish citizens travelling abroad were ‘cheap’, paradoxically so, given their similarity to international fares. This was due to the official exchange rate of the Polish zloty to Western currencies. The latter were extremely underpriced, between 10 and 20 times cheaper (up to over 20 times in some periods) than their actual purchasing power. Second, Poles travelling abroad could buy in the National Bank of Poland a limited amount of very cheap foreign currency, and sometimes also very reasonably priced hotel, petrol and other vouchers.39 Third, the black currency market was tolerated by the authorities (to say the least!), which made it easy to buy and sell foreign currencies.40 Fourth, there were some newly-established national chains of shops where Poles could sell goods brought from abroad.41 Some of them had branches even in small towns whose population often travelled abroad. On the other hand, goods (including those made for export in Poland) unavailable in other retail shops were sold in specially designated chains of shops (Baltona, Pewex) for the foreign currencies transferred to Poland or personally brought home by Polish tourists. In time, they became a factor pushing people to seek employment abroad, since shopping in Baltona or Pewex became a sign of social status and prestige.42

The common denominator of all those solutions which pushed Poles to seek sources of income abroad was the malfunctioning of the authoritarian and centrally planned economy, with its chronic inability to satisfy the population’s needs, its shortages and the low purchasing power of the zloty in relation to Western currencies. This malfunctioning made it very profitable to travel abroad,43 and the profit was always calculated in relation to the black market price of the US dollar.

The emergence of this set of circumstances or institutions could be perceived as the ultimate proof of the planners’ weakness, their inability to solve many of people’s minor but nonetheless annoying problems. However, it could also be taken as evidence of their pragmatism.44

All these circumstances undoubtedly encouraged Poles to travel abroad, all the more so because they had long experienced acute isolation and now felt the need, hitherto artificially suppressed, to explore and ‘see the world’.

Therefore, it is not surprising that the 1970s were a time of increased international mobility, although, paradoxically, official emigration data of the time indicated a decrease in the number of foreign journeys. In addition to numerous tourists visiting family and friends or sight-seeing in organised groups, several tens of thousands of people found employment abroad, and a similar number emigrated to the Federal Republic of Germany owing to a special family reunification programme. Equally numerous were those who failed to return to Poland before the expiry date on their passport, which made them ‘illegal emigrants’ in official jargon. Based on many personal accounts of participants in such mobility, we can conclude that tourist trips – the most common form of international mobility at the time – gradually transformed into business trips, or a mixture of business and tourism. On the other hand, the migration flow seemed largely to make use of connections and follow older routes which had been very popular before the Second World War and in the immediate post-war period.

At the time, most people travelling abroad came from Warsaw and other big cities. They were the nation’s elite, the rich, the more educated, those who had travelled and seen the world, and who were therefore more willing to take the risk of travelling to unknown parts. In cities it was also easier to get the information necessary to fulfil all the formal requirements and, importantly, to use personal contacts to help obtain a passport.45 However, from the very beginning, in the 1970s, big-city travellers were joined by provincial pioneers (Frejka, Okólski, Sword 1998).

Research conducted at the Centre of Migration Research of the University of Warsaw shows that the mid-1970s were the watershed in foreign travel. Before then, migration from such well-researched peripheral regions as Podhale, Podlasie and Silesia (and even, to a certain extent, Warsaw) were sporadic and demonstrated no clear tendencies. After 1975, migration steadily increased (Jaźwińska, Łukowski, Okólski 1997).

Nevertheless, the volume of international migration rose sharply only in the years 1980 and 1981, mostly due to the suddenly much tenser political situation in Poland. The state administration made the procedure of obtaining a passport much simpler, and some Western countries dropped their visa requirements for Polish citizens. A range of countries introduced special protective clauses that ensured basic assistance and the right to a relatively long stay for Poles. With unprecedented speed and often bypassing official procedures, the Federal Republic of Germany welcomed tens of thousands of Polish tourists who declared German nationality.46

After the introduction of martial law in Poland in 1981, foreign countries granted asylum and refugee status or long-term transit permits to many Polish citizens who found themselves on their territory at the time. However, the event resulted in more restrictions regarding travel aboard.

Not for long. By 1983 international mobility had begun to increase again, to reach its peak in 1989. As a result, in the years 1980-1989, Poles travelled abroad in unprecedented numbers, much more often than in any other period since the Second World War or possibly even ever during Poland’s peace-time history47 (Okólski 1994). Over one million people undertook long-term migration. Most of them settled abroad, particularly in Germany. In addition not quite a million emigrated for a period of a few months. Most of these migrations were ‘illegal’. The number of ‘legal’ migrant workers sent abroad by their Polish state enterprises increased as well. Towards the end of the period, there were almost 150 000 such workers. Finally, several hundred thousand people – if not more – undertook several million short trading trips abroad.

The increase in migration from Poland, especially long-term migration and migration for settlement, proved to be a transient phenomenon caused by the exceptional political circumstances. There is however plenty of evidence that the increase in short-term travel (or, as it was officially called, non-migration travel) was a long-term trend. Short trips abroad, which even in the late 1970s had still been hybrid in character48 evolved in time into two distinct types: tourist trips and circular labour migration.

Isolated studies of international mobility conducted in the late 1980s suggest that many households engaging in this circular migration already had migration experience and that the money earned abroad was an important part of their budgets. Those whose permanent residence was in Poland usually sold goods they had brought back with them from abroad; those who spent long periods abroad were usually employed there (Gumuła, Sowa 1990; Misiak 1988).

Many factors suggest that the increase in international mobility constituted another watershed in Poland’s modernisation story. At the beginning of the 1960s, migration from rural areas and small towns to cities, as a mass phenomenon, was finally replaced by circular movements from rural areas and small towns to cities and back; from the late 1970s onwards, the latter were in turn increasingly supplanted by growing international circularity.49 Therefore, when employment opportunities in Polish industrial centres diminished, many workers from peripheral areas might have decided to seek employment abroad or, more commonly, make some money from travelling abroad, usually without spending long time away from home.

Such a hypothesis seems justified for three reasons. First, in the migration flow from Poland which began in the 1970s, the balance between the inhabitants of highly urbanised and industrialised areas and those of peripheral regions gradually changed, as did the proportion of highly- to low-skilled workers and educated to less well-educated. Initially, migrants from cities and highly industrialised areas clearly prevailed (in absolute as well as relative terms), but their numbers gradually diminished. By the 1990s, the largest group, though not an absolute majority, came from rural regions, while unskilled migrants outnumbered skilled migrants (with at least secondary education).50

Second, the balance between those who left ‘for good’ (or at least ‘for a long time’) and those who chose a short or very short stay abroad was also reversed. At the same time, fewer people migrated as whole families (households) and more went abroad on their own, leaving their family members (or at least some of them) in Poland. In 1980-1989, at a time of mass movement abroad due to specific political circumstances, emigrants prevailed, especially those who emigrated with their whole family, even if its members did not all leave at the same time.51 This type of migration dwindled sharply in the years 1990-1993, and after 1994 it was truly insignificant in scale, comparable to the levels of the restrictive 1960s. International circularity, on the other hand, which had been already commonplace in the 1980s, intensified after 1990 and exceeded emigration for settlement by far. Unlike emigrants, short-term migrants usually travelled alone (Okólski 1994).

Third, international circular migration abroad and the migrants themselves had much in common with earlier internal temporary movements or commuting to industrial centres, and internal migrants.52

The volume of 1990s international circular labour mobility was very great. One factor contributing to its intensification at the time was the abolition of tourist visa regimes for Polish citizens in Western Europe.53 If we subtract the number of those who engaged in daily trans-border mobility, surveys conducted among travellers crossing the state border allow us to estimate the average annual size of the movements at around three million people (Institute of Tourism 1996). Furthermore, data gathered by the Centre of Migration Research in selected Polish peripheral regions suggest that approximately one in two households had some experience with migration during the period. Of these, around one-third profited from migration financially (Giza 1998).

The emergence of circular international labour migration as the most numerically significant form of mobility among Poles is undoubtedly a conspicuous demographic and sociological phenomenon. It is evidently the result of a complex set of circumstances which shaped migration in the post-war period, and in particular of the international mobility initiated in the 1970s. It is also important to note that circularity is a form of chain migration, and is fed by other international migration flows.

As stated above, the first travels abroad in search of household financial gain took place in the 1970s. The first to notice the financial potential of even a short-term trip abroad were the inhabitants of big cities, who could leave the country easily or who went abroad in connection with their jobs – state officials, scholarship holders, researchers, artists, sportspeople, employees of national commercial associations, etc. Specialists and blue-collar workers sent abroad to render ‘export services’ (especially in construction) were also able to find additional earnings. Soon, their experiences were common knowledge and people travelling with tourist groups followed in their footsteps.

The short trips, with their specialised character and their purely financial purpose, were only possible in the context of mass (and poorly regulated) trans-border movements which emerged in 1980. Afterwards, Poles travelled regularly and with increasing frequency to countries that were easily accessible to them. The basic, if not only goal of such trips, was commercial. Thus, a separate category of petty traders emerged, engaging in pendular migration. By trial and error, they found the most profitable geographical destinations, learned how to reduce transport and board and lodging costs, to overcome administrative and legal obstacles, etc. The petty traders’ methods evolved quickly: as their sales increased, they started specialising and cooperating, and instituted a division of labour; moreover, they created informal but permanent locations for their businesses, sometimes known abroad as ‘Polish markets’ (Misiak 1988; Morokvasic 1992).

At the same time, there were other categories of Polish migrant who went abroad in the 1980s. The most important of them were those who emigrated to West Germany and obtained the status of ‘expelled co-ethnic’ (Aussiedler), or those of German origin (or related to a citizen of the Federal Republic of Germany) who lived in Poland but acquired citizenship or a work permit in Germany. They created a natural migrant network which became an important channel for circular petty traders coming from Poland to access the German informal labour market (Literscy 1991; Misiak 1995).

A similar role was played by clusters of emigrants, usually part of the ‘Solidarność exodus’, who, for political reasons, had been granted temporary (usually long-term) refuge in foreign countries (Cieślińska 1997; Romaniszyn 1994; Erdmans 1998; Morawska 1999; Kurcz, Podkański 1991). They were to be found in Austria, Greece, Germany and Italy, as well as, to a lesser extent, France, Spain, the UK and Scandinavian coun tries (and even Canada and the USA). Many of the emigrants (in some cases even a great majority of them) waited there in the hope of being allowed to move to non-European immigration countries (e.g. Australia, Canada, South Africa, the USA). Before the definite move overseas, they took many jobs (sometimes legally) in the transit countries, and often found their small niches on the local labour markets. At the same time, they quickly created social centres in the receiving countries: ‘Polish’ parishes, schools, newspapers, and various services (legal, medical, etc.), and rudimentary cultural organisations. This was one of the significant factors attracting pendular traders from Poland and facilitating their temporary adaptation abroad, including finding employment. With time, the social institutions created by political refugees were completely taken over (and modified accordingly)54 by economic migrants.55

‘Polish’ niches on the informal labour market were also created in countries that did not experience a significant inflow of Polish migrants at the time. This was largely a matter of chance, though also the result of the demand for the type of job Polish pendular migrants were willing to undertake. One can thus explain the regular and relatively heavy migration flow from north-eastern Poland to Brussels or smaller flows to other countries (e.g. Iceland).

As a result, in the 1990s, petty trade related to international circular mobility, although substantially changed in character, still remained the main occupation of people from the border regions (especially the western and south-western part of Poland). The petty cross-border traders were called mrówki (Polish for ‘ants’) because of their multiple one-day-long trips to neighbouring countries with relatively small quantities of goods, no more than could be legally transported.56 The great majority of labour migrants from other regions went to work abroad. Former shuttle traders often engaged in circular labour migration or became illegal migrants (Morokvasic, de Tinguy 1993).

The unfulfilled exodus from rural to urban areas vs incomplete migration

At the present point, I would suggest that the circular movement of individual household members in search of work abroad, despite its internal diversification, can be distinguished as a specific category of international mobility and termed incomplete migration.57

One could argue that incomplete migration does not differ at all from international circularity or pendular movements, as this type of mobility is typically defined. Indeed, if we take into account the fact that definitions of circular migration primarily emphasise ‘territorial separation of obligations, activities and goods’ of circular migrants, who ‘commonly lack any declared intention of a permanent change of [their usual] residence’ (Chapman, Prothero 1985b: 1), it is easy to note its clear similarity to the international mobility of Poles (described in the previous section), but also to the earlier internal pendular movements between rural and urban areas. One significant difference, however, is that the above definition implicitly assumes58 circularity to be internal, and treats all cross-border population flows of the same character as exceptional and specific.59

What is more, it seems clear that such movements are not only typical for Poland and other Central and Eastern European countries. Moch (1997) lists many cases of international circularity of a similar nature in Western Europe at the turn of the 20th century. Inhabitants of overpopulated rural areas in less industrialised countries migrated in search of work to countries where the process of industrialisation was relatively more advanced, usually in order to find employment in construction (e.g. of roads, railways or factories). Additionally, in their two monographs, Chapman and Prothero (Chapman, Prothero 1985a; Prothero, Chapman 1985) present many contemporary examples of such migration flows in non-industrialised countries (Melanesia, Polynesia, parts of Africa and Latin America).

The trait which distinguishes incomplete migration, or the contemporary international circularity in Poland (and in other Central and Eastern European countries) is the social and economic situation of the people who participate in it, especially their exclusion, their mass and involuntary marooning at the margins of the modernisation process that the rest of their society is undergoing.

The above discussion is based on the premise that people who left Poland for a short time to earn money in the 1980s and 1990s, and those who circulated between rural and industrial areas in the 1950s, had many related or even identical characteristics. It also implies that international circularity replaced commuting as the catalyst in the process of absorption of large surpluses of labour force at the peripheries of the Polish economy. This argument, along with its tentative justification, has already been raised in the previous sections of the article.

It is well known that, in the last quarter of the 20th century, the population outflow from small towns and villages to big cities was smaller (considerably so) even than right after 1960, when it all but stopped. Therefore, the ‘migration surplus’ may have been almost impossible to eliminate. What could peasant-workers (and people in similar situations) do in the 1970s and later, when jobs that suited their situation and skills became less common? Obviously, some of them kept their jobs in the city, and some even settled there. Others, however, stayed partly idle, probably somewhat increasing their household-based self-employment.

For many reasons, the mass character of international shuttle trading after 1980 attracted such people to join in. However, they only did it because they had plenty of free time, were used to travelling and its related hardships, and not fussy about the type and conditions of the jobs they took. Study conducted by the Centre of Migration Research shows that members of these communities and households travelled abroad as petty traders or in search of temporary work as early as the 1970s (Frejka, Okólski, Sword 1998). At first, consistently with the household strategy of diversifying income, they explored the possibilities of new ways of making money. The demonstration effect, access to information and interpersonal contacts laid the foundations for future migration on a larger scale. And indeed, over the next years and decades, such migration became very popular in communities of former peasant-workers or other people in a similar situation.

Inquiry by the Centre of Migration Research of the University of Warsaw into the phenomenon of international pendular migration by inhabitants of peripheral regions or other economically and socially marginalised Poles allow me to suggest the following description of incomplete migration.

Because of its formal status, incomplete migration is a separate and specific type of international mobility. The migrants go abroad for a short time, usually from several weeks to several months, and as a rule their stays and employment remain undocumented, as does any other economic activity they undertake. From this point of view, it is an illegal form of international circular migration. On the other hand, in some socioeconomic spaces that can broadly be described as ‘peripheral’, incomplete migration involves a large number of households, and can therefore be considered a mass phenomenon. Finally, the most important fact is that participants in this type of circularity share a number of specific traits which seem to be the result of social and economic change in the post-war Poland. The traits can be characterised as follows.

First, generally speaking, the social status of this category of migrants in Poland is rather flexible and fluid. They do not belong to any of the main strata of the emerging society; their occupational status is relatively very low; and they often do not have stable employment, are unemployed or indeed economically inactive. However, given the limited use they can make of their vocational qualifications, the value of their free time (as well as of their labour) is relatively low, which is typical in these situations. For these reasons, they are willing to travel abroad at any time it is needed or indeed possible, and to stay there for as long as they have a job or as long as their residence permit is valid. They have modest expectations concerning the conditions of employment abroad, their job and type of work, and wages, not even expecting to receive social benefits.

Second, their situation in the foreign country is rather insecure. They have no choice but to accept relatively unattractive job offers in the inferior sector of the labour market. What is more, they are employed informally, and therefore have no access to social services and – to a large extent – no legal protection in the broad sense. They often fall prey to dishonest agencies, employers and the police, and fall victim to extortion.

Third, incomplete migrants tend to fulfil the strategies of their households rather than their own individual ones. Polish households, frequently encompassing several families or generations, give moral support and financial help to the migrant, and remain the point of reference of all his or her actions and vital decisions. From the point of view of the household’s strategy, migration of one of its members is a shared investment and an enterprise similar to a joint venture whose aim is to diversify modes of income generation and to minimise risks in an unstable environment or in a situation where the social standing of the household itself is changing. This favours pendular movements between Poland and the destination country over settlement in the latter.

Fourth, the migrants exploit the fact that consumer goods in their home country are heavily subsidised by the state which gives money earned in foreign countries (after conversion to the Polish currency according to black market rate) enormously high purchasing power. It seems that sustainability of incomplete migration largely stems from the economic calculus adhered to by the migrants and based on the above-described principle.

Finally, typical of these migrants is the temporariness (usually intentional or at least conscious) of their situation and a disjointed, amorphous living pattern, in which their place of employment is situated mainly (or even completely) abroad, and their family life is centred almost exclusively in Poland (sometimes with a surrogate ‘second life’ in the foreign country), with migrants often residing in both localities. The pattern also implies a lack or a drastic atrophy of social ties and participation in public life in both places. All this contributes to the migrants’ social marginalisation in both countries and makes it permanent.

The structural characteristics of incomplete migration of Poles show its striking resemblance to the internal circularity which emerged as a result of socialist industrialisation and the related under-urbanisation. The latter, together with the transformation of internal circularity into international circularity, which we have described above, confirms the claim that incomplete migration is the result of the incomplete migration from small towns and villages to big cities.

Final remarks: the future of incomplete migration

To sum up, incomplete migration, whose emergence and evolution have a particularly complex background,60 became in the 1990s the dominant feature of the geographical mobility of the Polish population, replacing the earlier population flow to big cities and the subsequent pendular movements between peripheral localities and regional centres, or the temporary flow into such centres. The phenomenon can be defined as a trans-national circularity of people, on the one hand seeking employment and on the other enacting a household risk minimisation strategy. They move between the social peripheries of Poland and those of other, relatively more developed and richer countries. Incomplete migration is undertaken by people who are usually incapable of settling in modern economic centres of Poland (or who live at their margins) or of occupying a regular job in the mainstream economy; but also of those who know how to benefit from every occasion to make money in destination countries, even when they have to resign themselves to the situation of temporariness, undocumented status (illegality) and heightened risk. It is therefore a phenomenon which leads to increased social and economic marginalisation of the migrants in both places, in Poland and in the destination country.

Additionally, this migration is a type of spatial mobility inherited from the era of socialist under-urbanisation. It draws its strength from the conditions which are typical for a society in transition; from a deep and diverse socioeconomic imbalance within the source country and between the home country and the richer foreign destinations; from the imperfect legal regulations or inefficient application of the law in the destination country; and from the relatively unstable and amorphous social structures of the origin country.

Incomplete migration consists to a large extent in transformation of a part of local pendular movements into international circularity, and in directing the mobility away from regional centres and the national capital in the origin country towards foreign cities, and to their social and labour market peripheries in particular. The situation is apparently paradoxical, but this paradox is largely an illusion. In reality, since barriers to international spatial mobility have been largely removed, incomplete migration is oriented towards more familiar social environments with the relevant social capital and institutions, which are often more easily found in foreign rather than in Polish big cities.

On the other hand, to individual migrants this type of migration may be viewed as a survival strategy after their initial livelihoods have been become unsustainable, as a transition from passivity to an active role on the labour market. With time, the poorly skilled labour force from the Polish peripheries, initially in high demand in the nearby industrial centres, developed entrepreneurial spirit and undertook more costly and risky activities away from the home region. The change seems to have had little to do with accessing a more sophisticated quality of life. In both situations the migrating worker, instead of adapting to the cultural environment of the metropolis which employ him or her, often remains in relative isolation, bringing with him or her elements of his or her peripheral community or enhancing the provincial quality of the enclaves he or she joins in the metropolis.

Seen from a broader perspective, incomplete migration is the obvious result of the dramatic disturbances of the transition of spatial mobility, and in particular of the outflow of the surplus potential of internal circularity abroad (instead of migrating internally). Therefore, it is no coincidence that rapidly diminishing internal mobility was replaced by equally rapidly increasing international mobility. Ultimately, incomplete migration can be seen as a logical consequence of the ‘failure’ or ‘separateness’ of the process of transition of spatial mobility in relation to internal migration, especially the outflow from rural to urban areas.

Indeed, it might be argued that in the long run, many incomplete migrants will not be able to meet the challenges of the increasingly modern society and that they will not be sufficiently protected by the welfare state in their home country. On the one hand, this is the result of e.g. their low level of education and vocational qualifications; their easy-going attitudes (or indeed their lack of labour discipline); their inability to react adequately to the signals of the labour market; and, in many cases, of a protective niche created by the family home and sometimes the family business (farm, craft, trade), as well as by the support of their very strong and extended family ties. On the other hand, those people will find it ever more difficult to meet the requirements of the socioeconomic environment of the transforming origin country.

Despite all these factors and despite the implication that incomplete migration is a relatively stable, structurally based phenomenon, it can be predicted that, given the accelerating transformation of Poland into a modern market economy, it will become obsolete in a not remote future.



1 Even though the analysis in the present article concerns the situation in Poland, the observations are equally applicable to other Central and Eastern European countries. The phenomena discussed here have been analysed in a region-wide context in my earlier work (Okólski 2001c), which presents a range of evidence to argue that the phenomena are more universal than indicated in this paper.

2 According to this approach, such people should be perceived as elements of a dynamic, self-reproducing community, and therefore as a well-defined conceptual category rather than a group of individuals existing in a specific time and place.

3 However, the process was radical, far-reaching and violent in tempo. It seemed to copy the English path of development described by Karl Marx, but without ‘private capital’ and ‘exploitation’. It was also semi-autarkic, completed in international isolation. At the same time, largely because of the circumstances described above, it did not take into account the paths taken by capitalist latecomers and ignored the emergence, after the 1870s, of a structurally different type of ‘ultra-modern’ economy (at least in the economic area towards which Poland was gravitating). This required different industrial foundations (Barraclough 1967).

4 Even such influential scholars as Laslett (1965).

5 See e.g. Lampard (1969); Brown, Neuberger (1977); Węgleński (1992).

6 A long list of authors sharing this opinion can be found in Hochstadt (1999).

7 Particularly in the case of rural-urban migration.

8 See e.g. an overview of the phenomena in Moch (1997); Brown, Wardwell (1980); Champion (1989); Boyle, Halfacree (1998). A full account of the most recent research on spatial mobility in traditional or ‘pre-industrial’ societies can be found in Lucassen and Lucassen (1997). See also: Chapman, Prothero (1985a) and Prothero, Chapman (1985).

9 The list comprises three types of migration (including international migration) and two types of circulation. The types can be identified with phases of the modernisation process, are mutually complementary and, to a certain extent, interchangeable (particularly in the case of the relationship between migration and circulation). The hypothesis also states that, at the onset of modernisation, circularity was replaced by ‘unfulfilled mobility’, i.e. one which did not take place because of progress in the domain of telecommunications and transport. See: Zelinsky (1971).

10 In a way, the saturation level represents the sum of people who had migrated from rural to urban areas during the exodus.

11 The statement implies that the strength of the pull force is unlimited, which is unrealistic, though justified in the context of the ‘over-urbanisation’ thesis, rather popular at the time the described model was created.

12 However, migrants from rural areas played a significant role in re-populating many urban areas which had been de-populated towards the end of the war. For example, by the end of the 1940s they made up around 40 per cent of the inhabitants in Wrocław, 30 per cent in Łódź, and 25 per cent in Warsaw (Dyoniziak, Mikułowski-Pomorski, Pucek 1978).

13 What is more, among the mobile, the share of migrants who had only moved once increased significantly, from 43 to 70 per cent.

14 The data in this paragraph (concerning young economically active people) are taken from a survey conducted among a representative sample of the Polish population, and therefore are probably more accurate in depicting tendencies of population mobility than the data on internal migration (of the whole population) supplied by the Polish Central Statistical Office (CSO), as the former reflect actual mobility, while the latter only record residence registrations, which do not always reflect the actual scale of migration.

15 The phenomenon was probably discovered in 1967 by Stefan Golachowski, who called it semi-urbanisation. The term ‘under-urbanisation’ was suggested in 1971 by Ivan Szelenyi. See Szelenyi 1988.

16 For historical sources of the phenomenon, see Turski 1965.

17 What is more, it was believed that the best way to achieve a permanently high level of growth was to focus most investments in heavy industry, which offered opportunities for further investment expansion. Investments in the production of goods satisfying the basic needs of the population were perceived rather simplistically as a waste of the dynamic potential of the economy. The planners intended to change gradually the proportion of investments in heavy and light industry, but this was difficult to achieve in practice (partly because of a gradual militarisation of their economy and its high and growing energy consumption). This intention, like many others, was never fulfilled. The economic history of the People’s Republic of Poland (communist Poland) proves that changes to the initial strategy of economic development, whose cornerstone was socialist industrialisation, were largely the result of social pressure, rather than intentional adjustment of fundamental principles.

18 In the economic literature, the phenomenon is called, rather picturesquely, labour hoarding.

19 In many Western countries, at the peak of the industrialisation process, there were also many industrial workers employed away from their place of residence. However, they were usually seasonal workers, relatively redundant in their native rural areas, and they did not commute daily, but rather lodged in makeshift conditions close to their workplace (e.g. Hochstadt 1999). Such a transitional status of rural migrants in search of employment in cities was ephemeral in comparison with the mass phenomenon.

20 To prove that the non-local labour force was relatively cheap, we do not even have to demonstrate that in reality the wages of non-local workers were lower than those of local employees, though, given e.g. the jobs, the level of education and qualifications of the former, such a situation was relatively frequent. Even if the planners (in the role of collective employer) had kept the average pay at the same level in both groups, it would have satisfied only the basic needs of the non-local workers, and would not have been sufficient for those living locally. To balance this disproportion, indirect subsidies were offered e.g. to help rent and maintain a flat, buy food, pay energy bills, etc., which was more useful to locals. A similar picture emerges from the results of empirical studies (Nasiłowski 1958).

21 The relatively lower aggregate demand of households makes it easier to choose the rate of accumulation and the structure of investments, which in turn results in a more dynamic investment process and helps accomplish projects which drive production forward.

22 Some also point out the following advantages of living outside industrial centres and working in them: healthier natural environment, safety, bigger houses, closer family ties, especially in families with small children, generally healthier living conditions, etc. (George 1968; Wiles 1974). Personally, I am not convinced of the significance of these advantages.

23 Of course, what I mean is the circumstances following the post-war mass displacements of the population and the settlement of the abandoned cities.

24 To make them more efficient (although also for other reasons), in the first half of the 1950s, newcomers were not allowed to settle in some cities.

25 Andrzej Gawryszewski (1989), citing Teofil Lijewski, quotes a different number than the CSO estimate given above. Gawryszewski’s estimate is probably more accurate. In his opinion, in 1964, there were 1 800 000 commuters.

26 In the years l95l-l970, 65 per cent of the increase in this category was constituted by people who had more than 2 ha of land.

27 On average, 55 per cent from small farms versus 8 per cent from bigger farms.

28 In l970, there was at least one commuter in over 40 per cent of private farms (Bajan et al. l 974).

29 At the time, the authorities in Poland were clearly already aware of the negative macro-social consequences of the phenomenon, especially the commuters’ low productivity and the high social costs of commuting. They justified the necessity of incurring them with e.g. savings in housing development. It was also generally expected that the commuting of peasant-workers was a transient trend which in time would lead them to migrate (Padowicz l973; l974).

30 With the exception of some extremely fragmentary musings (e.g. Turski 1961), I have not yet found in the Polish literature a systematic analysis of the phenomena. However, an excellent example of such an analysis can be found in Konrad and Szelenyi (1974).

31 This was a typical effect of structural transformation and did not even require reduction in employment in individual enterprises.

32 Based on the CSO estimates, we may assume that the decline started from the mid-1970s onwards; e.g. in 1978-1983, the number of commuters fell by ca 400 000, or 11 per cent (Gawryszewski 1989). Survey data quoted by Jan Węgleński (1992) do not confirm this conclusion (although the subject of the survey was not commuting).

33 Contrary to the expectations of the authors who studied the phenomenon at the time, commuting was not replaced by migration for settlement (Dziewoński et al. 1977).

34 An attempt to solve this problem was made in Hungary, where people who wanted to set up their own business in agriculture (and several other sectors) were given preferential treatment (Szelenyi 1988).

35 See Frejka, Okólski and Sword (1998).

36 Some of the changes were introduced earlier (from 1956 onwards), but they were not frequently applied.

37 This was the limit of the number of emigrants to Germany set out in the confidential commentary to the ‘Announcement of the Government of the People’s Republic of Poland’ (Informacja rządu PRL) from 18 November 1970.

38 Many of them were already introduced earlier but only for privileged travellers who went abroad on a business trip, or to simplify accounts.

39 This allowed them to do illicit business deals, e.g. bring foreign currencies from abroad and sell them on the black market. At the beginning of the 1970s, the official price of 25 US dollars was 100 zlotys, but sold upon return to Poland, they fetched from 2 000 to 2 200 zlotys on the black market, which was the equivalent of an average 2-week wage at the time. Vouchers on the other hand were often sold to foreigners abroad, usually to hotel or camping site employees, restaurant and petrol station personnel.

40 At the time when to travel abroad one had to own a foreign currency account in a Polish bank (Bank Pekao), buying foreign currency on the black market was an easy way to get permission to travel abroad.

41 Interestingly, the tax rates on sales, even in bulk, were very low or non-existent, and most buyers (second hand shops called komisy, delicatessens or department stores) did not ask about the provenance of the goods.

42 For the same purpose, Polish citizens could buy, from designated national enterprises, Polish cars, flats, and even villas in exchange for foreign currency.

43 For example, selling to foreigners vouchers or products brought for personal use, cigarettes or other goods which were relatively cheap (subsidised) in Poland, saving on one’s per-diem allowances, working occasionally or selling bulk quantities of goods illegally smuggled from Poland, and of course legal employment or private import of goods.

44 The effect of the ‘pragmatism’ was a relative improvement of the market and payment situation. For example, there was a time when most of the imported consumer goods or even spare parts and raw materials used in the production of consumer goods were brought into Poland by individuals. On the other hand, shortages of foreign currencies, which were most severe because of the need to finance import of goods for enterprises, were partly mitigated by the fact that the Polish state sold, on its own territory, its own goods for foreign currencies (or for their equivalents issued by the Polish national banks).

45 Despite the liberalisation of passport regulations, it took a long time to obtain a passport (several months), and refusals were relatively frequent.

46 The procedures were also often conducted perfunctorily and the required documents were forged in mass numbers (Kurcz, Podkański 1991).

47 With the exception, obviously, of the period of mass expulsions of people up to 1948, due to the fact that the Polish borders were moved to the West after the Second World War.

48 In this period, whatever their primary objective (business trip, sporting event etc.) or official form (tourist trip), travels abroad usually involved attempts to benefit financially upon return to Poland.

49 A similar implication can be found in one of Piotr Korcelli’s works (1994).

50 I have drawn attention to this problem in successive issues of Trends in International Migration – Poland / SOPEMI, available at OECD.

51 Family migration was typically a two- or three-stage process. In many cases the first to emigrate (‘illegally’, usually under cover of a tourist trip) was the (male) head of the family, who was later joined legally by his wife and children. Sometimes the children arrived after their mother. See Okólski (1994).

52 The question is discussed in more detail in the two following chapters.

53 The factor also contributed to the change in the geographical direction of migration and the ultimate decline of the role of Central and Eastern European countries in the process.

54 To earn money and because of the migrants’ irregular status.

55 For a description of this phenomenon in Greece, see Romaniszyn (1994), in Italy – Cieślińska (1997).

56 Petty trade stopped being a side business for tourists who wanted to offset the costs of the trip or even ‘with luck’ make some profit. This seems to have been mainly because society was becoming wealthier.

57 The hypothesis has been presented in depth in several works, e.g. Okólski (1997; 1999; 2000; 2001a). Its most detailed theoretical presentation can be found in Okólski (2001c).

58 This is evidenced by the comments accompanying this definition as well as the many cases to which it has been applied (Chapman, Prothero 1985a; 1985b; and Prothero, Chapman 1985).

59 The phenomenon was noted by Ryszard Turski, who used the Polish term migracja połowiczna (partial migration), as early as 1961. I would like to take my hat off to him, and to thank Ewa Morawska for calling my attention to the fact that Polish sociologists were already analysing the problem in the 1960s. The information prompted me to a more careful study of works published at the time.

60 I mean not only the zig-zags of economic policy in the Polish People’s Republic, but also the reactions of the world to the internal situation in Poland and the dynamics of international mobility after 1970, especially the transformation of pseudo-tourist trading expeditions into more purposeful travels in search of work.



Bajan K. et al. (1974). Polityka rolna PRL. Warsaw: Książka i Wiedza.

Barraclough B. (1967). An Introduction to Contemporary History. Harmondsworth: Penguin.

Beskid L. (ed.) (1989). Warunki i sposób życia. Zachowania przystosowawcze w kryzysie. Warsaw: Instytut Filozofii i Socjologii PAN.

Boyle P., Halfacree K. (eds) (1998). Migration into Rural Areas. Theories and Issues. Chichester: John Wiley.

Brown A. A., Neuberger E. (eds) (1977). Internal Migration. A Comparative Perspective. New York: Academic Press.

Brown D. L., Wardwell J. M. (eds) (1980). New Directions in Urban-Rural Migration. The Population Turnaround in Rural America. New York: Academic Press.

Champion A. G. (ed.) (1989). Counterurbanization: The Changing Pace and Nature of Population Deconcentration. London: Edward Arnold.

Chapman M., Prothero R. M. (1985a). Circulation in Third World Countries. London: Routledge and Keegan Paul.

Chapman M., Prothero R. M. (1985b). Themes on circulation in the Third World, in: R. M. Prothero, M. Chapman (eds), Circulation in Population Movements. Substance and Concepts from the Melanesian Case. London: Routledge and Keegan Paul.

Chołaj H. (1961). Procent jako czynnik kosztu w rolnictwie. Ekonomista 6.

Cieslińska B. (1997). Małe miasto w procesie przemian w latach 1988-1994. Monografia socjologiczna Moniek. Białystok: Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku.

Czyżyk T. (1987). Rodziny chłopsko-robotnicze w świetle badań – wybrane zagadnienia, in: H. Bednarski (ed.), Kierunki przeobrażeń współczesnych rodzin wiejskich. Bydgoszcz: Wyższa Szkoła Pedagogiczna.

Davis K. (1974). The urbanization of human populations, in: Ch. Tilly (ed.), An Urban World. Boston: Little and Brown.

Dąbrowski K., Żekoński Z. (1957). O niektórych problemach perspektywicznego rozwoju Polski. Ekonomista 5.

Dobrowolska M. (1970). Demographic and social changes in post-war Polish villages, in: B. Sarfalvi (ed.), Recent Population Movements in the East European Countries. Budapest: Akademiai Kiado.

Dyoniziak R., Mikułowski-Pomorski J., Pucek Z. (1978). Współczesne społeczeństwo polskie. Wstęp do socjologii. Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Dziewicka M. (1961). Wpływ zarobkowania chłopów-robotników na produkcję rolną. Ekonomista 5.

Dziewoński K., Gawryszewski A., Iwanicka-Lyrowa E., Jelonek A., Jerczyński M., Węcławowicz G. (1977). Rozmieszczenie i migracje ludności a system osadniczy Polski Ludowej. Wrocław, Warszawa, Kraków: Ossolineum.

Erdmans M. P. (1998). Opposite Poles. Immigrants and Ethnics in Polish Chicago, 1976-1990. University Park, PA: The Pennsylvania State University Press.

Fallenbuchl Z. (1977). Internal migration and economic development under socialism: The case of Poland, in: A. A. Brown, E. Neuberger (eds) (1980), Internal Migration. A Comparative Perspective. New York: Academic Press.

Frejka T., Okólski M., Sword K. (eds) (1998). In-depth Studies on Migration in Central and Eastern Europe: the Case of Poland. New York-Geneva: United Nations.

Fuchs R. G., Demko G. J. (1978). The postwar mobility transition in Eastern Europe. Geographical Review 2(68).

Gawryszewski A. (1989). Przestrzenna ruchliwość ludności Polski 1952-1985. Wrocław, Warszawa, Kraków: Ossolineum.

George P. (1968). Geografia ludności świata. Warsaw: Wiedza Powszechna.

Giza A. (1998). The socio-economic impact of migration, in: T. Frejka, M. Okólski, K. Sword (eds), In-depth Studies on Migration in Central and Eastern Europe: the Case of Poland. New York, Geneva: United Nations.

Goldscheider C. (1971). Population, Modernization and Social Structure. Boston: Little and Brown.

Gumuła W. , Sowa K. Z. (1990). Życie gospodarcze rodziny – drugi obieg, in: K. Z. Sowa (ed.), Gospodarka nieformalna. Uwarunkowania lokalne i systemowe. Rzeszów: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa.

Herer W. (1962). Wpływ migracji z rolnictwa do przemysłu na wzrost dochodu narodowego. Ekonomista 3.

Hochstadt S. (1999). Mobility and Modernity. Migration in Germany 1820-1989. Ann Arbor: The University of Michigan Press.

Ipsen G. (1959). Rural depopulation, in: Rural Migration: Papers and Discussions. Bonn: European Society for Rural Sociology.

Jaźwińska E., Łukowski W., Okólski M. (1997). Przyczyny i konsekwencje emigracji z Polski. Wstępne wyniki badań w czterech regionach za pomocą podejścia etnosondażowego. CMR Working Papers 7. Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Jaźwińska E., Okólski M. (eds) (1996). Causes and Consequences of Migration in Central and Eastern Europe. Podlasie and Slask Opolski: basic trends in 1975-1994. Warsaw: Instytut Studiów Społecznych UW and Friedrich Ebert Stiftung.

Jaźwińska E., Okólski M. (eds) (2001). Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Kaczmarczyk P. (ed.) (2008). Współczesne migracje zagraniczne Polaków. Aspekty lokalne i regionalne. Warsaw: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Kaczmarczyk P. (ed.) (2011). Mobilność i migracje w dobie transformacji. Wyzwania metodologiczne. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Kamiński B. (1991). The Collapse of State Socialism. The Case of Poland. Princeton NJ: Princeton University Press.

Kondratowicz A., Okólski M. (1993). The Polish economy on the eve of the Solidarity take-over, in: H. Kierzkowski, M. Okólski, S. Wellisz (eds), Stabilization and Structural Adjustment in Poland. London and New York: Routledge.

Konrad G., Szelenyi I. (1974). Social conflicts of underurbanization, in: A. A. Brown, E. Neuberger (eds) (1980), Internal Migration. A Comparative Perspective. New York: Academic Press.

Korcelli P. (1994). On interrelations between internal and international migration. Innovation: Journal of Social Sciences 2.

Kornai J. (1986). Wzrost, niedobór i efektywność. Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Kukliński A. (1983). Diagnoza stanu gospodarki przestrzennej Polski. Wstępne wyniki badania. Biuletyn KPZK 123.

Kurcz Z., Podkański W. (1991). Emigracja z Polski po 1980 roku, in: W. Misiak (ed.), Nowa emigracja i wyjazdy zarobkowe za granicę. Wrocław: Polskie Towarzystwo Socjologiczne.

Lampard E. (1969). Historical contours of contemporary urban society. A comparative view. Journal of Contemporary History 3(4).

Laslett P. (1965). The World We Have Lost. New York: Charles Scribner’s Sons.

Literscy K. S. (1991). Przesiedleńcy z Polski w Niemczech, in: W. Misiak (ed.), Nowa emigracja i wyjazdy zarobkowe za granicę. Wrocław: Polskie Towarzystwo Socjologiczne.

Lucassen J., Lucassen L. (eds) (1997). Migration, Migration History, History. Old Paradigms and New Perspectives. Bern: Peter Lang AG – European Academic Publishers.

Łempiński Z. (1987). RFN wobec problemów ludnościowych w stosunkach z Polską (1970-1985). Katowice: Śląski Instytut Naukowy.

Matthews M. (1993). The Passport Society. Controlling Movement in Russia and the USSR. Boulder: Westview Press.

Misiak W. (1988). Nowe formy zaradności młodzieży. Emigracje i przemieszczenia społeczne. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Misiak W. (ed.) (1995). Polacy w Berlinie. Zarys portretu socjologicznego. Berlin: Slowo.

Moch L. P. (1997). Dividing time: An analytical framework for migration history periodization, in: J. Lucassen, L. Lucassen (eds) (1997). Migration, Migration History, History. Old Paradigms and New Perspectives. Bern: Peter Lang AG – European Academic Publishers.

Morawska E. (1999). Transnational migrations in the enlarged European Union: A perspective from East Central Europe, in: The Reflection Group on the Long-Term Implications of EU Enlargement: The Nature of the New Border. Florence: The Robert Schuman Centre for Advanced Studies.

Morokvasic M. (1992). Une migration pendulaire: les Polonais en Allemagne. Hommes et Migrations 1155.

Morokvasic M, de Tinguy A. . (1993). Between East and West: A new migratory space, in: M. Morokvasic, H. Rudolph (eds), Bridging States and Markets: International Migration in the Early 1990s. Berlin: Editions Sigma.

Nasiłowski M. (1958). Zmiany w strukturze płac w Polsce w latach 1949-1956. Ekonomista 3.

Ofer G. (1977). Economizing on urbanization in socialist countries: Historical necessity or socialist strategy, in: A. A. Brown, E. Neuberger (eds) (1980), Internal Migration. A Comparative Perspective. New York: Academic Press.

Okólski M. (1994). Migracje zagraniczne w Polsce w latach 1980-1989. Zarys problematyki badawczej, Studia Demograficzne 3.

Okólski M. (1997). Incomplete migration as a new form of mobility in Central and Eastern Europe. The case of Ukrainian migrants. International conference ‘Central and Eastern Europe – New Migration Space’. Pułtusk (Poland), 11-13 December.

Okólski M. (1999). Transformacja mobilności przestrzennej a nowe formy migracji międzynarodowych, in: Dziesięć lat po szoku. Polska gospodarka w latach 1989-1998. Warsaw: Wydział Nauk Ekonomicznych UW.

Okólski M. (2000). Transition of spatial mobility and new forms of international population movements. Incomplete migration in CEE. Swedish-Polish Colloquium on ‘Gevernance of Cultural Diversity in Europe’. Stockholm, 10-13 February.

Okólski M. (2001a). Incomplete migration. A new form of mobility in Central and Eastern Europe. The case of Polish and Ukrainian migrants, in: C. Wallace, D. Stola (eds), Central Europe: New Migration Space. Houndmills: Macmillan Press.

Okólski M. (2001b). Mobilność przestrzenna z perspektywy koncepcji migracji niepełnej, w: E. Jaźwińska, M. Okólski (eds), Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, Warsaw: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Okólski M. (2001c). The transformation of spatial mobility and new forms of international population movements: incomplete migration in Central and Eastern Europe, in: J. Dacyl (ed.), Challenges of Cul tural Diversity in Europe. Stockholm: Centrum för forskning om internationell migration och etniska relationer (CEIFO).

Padowicz W. (1973). Perspektywiczna prognoza zmian w strukturze zatrudnienia. Gospodarka Planowa 5.

Padowicz W. (1974). Kwalifikowana siła robocza w rolnictwie polskim: stan obecny i perspektywy. Gospodarka Planowa 12.

Institute of Tourism (1996). Polish Tourism 1995. Warsaw: Institute of Tourism.

Prothero R. M., Chapman M. (eds) (1985). Circulation in Population Movements. Substance and Concepts from the Melanesian Case. London: Routledge and Keegan Paul.

Regulski J. (1980). Rozwój miast w Polsce. Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Romaniszyn K. (1994). Polacy w Grecji. Studia Polonijne 16.

Rutkowski M. (1990). Labour Harding and future open unemployment in Eastern Europe: The case of Polish industry. CEPR Discussion Paper 6. London: Centre for Economic Policy Research.

Socha M., Sztanderska U. (2000). Strukturalne podstawy bezrobocia w Polsce. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe P W N.

Sokołowski K. (1960). Ceny rolne. Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.

Szelenyi I. (1988). Socialist Entrepreneurs: Embourgeoisement in Rural Hungary. Madison: University of Wisconsin Press.

Turski R. (1961). Dynamika przemian społecznych w Polsce. Warsaw: Wiedza Powszechna.

Turski R. (1965). Między miastem a wsią. Struktura społeczno-zawodowa chłopów-robotników w Polsce. Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Węgleński J. (1992). Urbanizacja bez modernizacji? Warsaw: Instytut Socjologii UW.

Wiles P. (1974). Comments, in: A. A. Brown, E. Neuberger (eds) (1980), Internal Migration. A Comparative Perspective. New York: Academic Presse.

Zelinsky W. (1971). The hypothesis of the mobility transition. Geographical Review 2(61).

migration, self-employment, ethnic entrepreneurship, middleman minority, ethnic enclave

The paper presents a review of selected definitional issues and theoretical concepts related to the phenomenon of immigrant self-employment. A chronological analysis of the developments of the academic discourse on the topic allows detecting the interconnections between various approaches and understanding their growing complexity. The inquiry is complemented with a review of most recent empirical studies, what enables an assessment of the applicability and usefulness of long-established concepts for framing contemporary studies. Based on the appraisal of gathered material this paper also points to the limitations and possible areas of development of future research in the field.


As labour market strategies migration and self-employment have at least one thing in common. In his pioneering research on entrepreneurship Cantillon (1755) observed that a number of people in the economy perform arbitrage – buy cheap and sell expensive. They bear the risks and uncertainties of the operation in exchange for potentially high profits. Thereby, the specificity of self-employment as a labour market strategy has been embedded in its time-, effort- and risk-demanding character. Similarly, migration is a strategy associated with high costs and uncertainty of outcomes. Thus it should follow that immigrants, since they are risk-takers by nature, would on average have greater propensity to become self-employed, than natives. Observed patterns of immigrants’ labour market choices fail to substantiate this assertion, though.

The prevalence of risk-taking in both migration and entrepreneurship, in spite of being seemingly grounded in economic intuition behind migration and entrepreneurship, is not as obvious when it comes to empirical studies. Desiderio and Salt (2010) note that indeed, ceteris paribus, self-employment rates are slightly higher among immigrants, than among natives in most countries associated in the Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD), but at the same time they point out that this relationship varies greatly across states. Most recent data (OECD 2011, see Figure 1) place Greece, Italy, Ireland, Spain, Switzerland or Portugal on one end of the spectrum, with shares of entrepreneurs in total employment on average 6 percentage points (pp) higher among the natives than among the immigrants. In Greece the difference reaches a high of 16 pp. On the other side of the spectrum we find Poland, Slovakia, the Czech Republic, Hungary, Denmark, Belgium, France or the UK where the shares of entrepreneurs are relatively higher for immigrants, with the highest difference observed in Poland – 18 pp.

Figure 1. Difference between native and immigrant shares of self-employed persons as percentage of all employed natives and immigrants respectively, 2007-2008, in percentage points

Source: own elaboration based on data from the International Migration Outlook, OECD (2011),

Given the disparities in self-employment rates between immigrants and natives in specific countries we can comfortably take it for granted that there must be more to the migration-entrepreneurship link, than anticipated. Given the patterns depicted in Figure 1 it is neither the low risk-aversion of immigrants, nor the market conditions in the destination country that can solitarily explain these differences. Under what set of circumstances do immigrants choose to become self-employed then? And under what personal, social and market conditions is that an optimal labour market choice?

The diversity of market structures and opportunities, as well as consumer demand and preferences in distinct economies, are hypothesized to be the notions based on which migrants are able to perform successful arbitrage across markets – an activity inaccessible for immobile persons. It seems that, despite the forces of globalization and market organisation, there is and, at least for some time, still will be ‘structural viability’ of small-businesses in general (Kloosterman, Rath 2001) and, thus, also potential for immigrant ownership of these small businesses. Demand exerted by consumers employed in large-scale enterprises for group-specific, nearly tailor-made products and services in which it is hard to achieve economies of scale (child care, house cleaning, etc.) is precisely where immigrant entrepreneurs can and do find their niche. As it will be recognized on the basis of specific theoretical concepts, self-employment may also disentangle immigrants from potential labour market rigidities and constraints on employment of foreign labour in the destination countries.

Due to the specificity of immigrant entrepreneurship, as outlined above, this paper will not be an overview of migration theories in general, nor will it summarize the theories of self-employment. It will focus only on those theoretical considerations, which were specifically designed for the analysis of immigrant en trepreneurship. Based on a supportive review of most recent empirical findings, the contemporary applicability of the reviewed theoretical concepts will be assessed. The resulting gaps will be pointed out in the conclusions.

Definitional issues

Before we move to the core of this paper let us pinpoint one principal issue. A careful reader would have noticed, that in the introduction the terms ‘immigrant’, ‘self-employment’, ‘ethnic’, ‘entrepreneurship’ and all possible combinations thereof have been used interchangeably. This will be a style applied throughout the text, following the practice of seminal papers in the area (e.g. Light, Bonacich 1988; Waldinger, Aldrich, Ward 1990; Portes 1995; Rath 2000b; Kloosterman, Rath 2003). Nonetheless, when analyzing and interpreting some works on the subject it is sometimes crucial to understand the designates of each of the terms. As it will become apparent in the following section, some phases of the discourse on immigrant self-employment have actually been dominated by debates on how to define and operationalize critical concepts under study. Based on an analysis of official statistical and conceptual definitions, as well as research practices, the following summary of the definitional debate is proposed:

Table 1. Summary of selected definitional considerations

Summary of selected definitional considerations

Source: own elaboration based on statistical definitions: International Labour Organisation (1949), International Conference of Labour Statisticians (1993), United Nations (1998), Internal Revenue Service (2012), OECD (2012); conceptual developments: Auster, Aldrich (1984), Boissevian, Blaschke, Grotenberg, Joseph, Light, Sway, Waldinger, Werbner (1990), Wennekers, Thurik (1999), Honig (2001), Górny, Kaczmarczyk (2003), Jomo, Folk (2003), Panayiotopoulos (2006), Parker (2006), Levie (2007); and empirical strategies: Bjuggren, Johansson, Stenkula (2010), Pedrisini, Coletto (2010).

Despite the above attempt of structuring and identifying the diverse uses of various terms related to immigrant self-employment, it should be noted that for the purpose of specific research topics the denotations of these terms may not reflect what has been concluded in Table 1 above. As economies and migration patterns among them develop, and as countries change their industrial and social structures, there will be constant need to redefine the concepts of immigration, ethnicity and entrepreneurship. This need appears to be natural and, despite alerts referred to also in this section, should be satisfied by allowing scholars to assign meanings to these terms on a ‘research-by-research’ basis. Depending on the socioeconomic context of a given study and related sources of data similar concepts might be referred by means of different terms or the opposite may just as well be the case. Be that as it may, what should be kept in mind is the authors’ liberty in providing various conceptualizations, and the implied assumptions and interpretational limitations.

Conceptual issues

This section will elaborate on the postulates, theoretical frameworks and models developed within the domain of research on immigrant self-employment. The review will be carried out on a chronological basis, trying to follow the development of thought on immigrant entrepreneurship over time. The following paragraphs will cover descriptive concepts developed within the field of e.g. sociology, as well as formal theoretical models of immigrant self-employment dominant in economic approaches. For purpose of clarity and precision this section will not think back on theories of migration in general, though these should be considered highly relevant when looking into why and on what conditions people could have migrated in the first place.

The middleman minority theory

One of the first ideas about how and why immigrants become entrepreneurs was developed in the early 1970s – Bonacich (1973) introduced the concept of middleman minorities. The specificity of the immigrants’ role in the economic and social structures of receiving societies was explicit. Immigrant groups were considered as communities ‘in the middle’, necessary intermediaries between market actors (agents, money lenders, rent collectors, brokers, etc.), but also in between the extreme social classes of the elite and the masses.

The key characteristic of middleman minorities was said to be the fact that they are, at least initially, sojourners, who do not plan to settle permanently in the destination country. This was not a sufficient condition to constitute a middleman minority, yet it was considered to be a necessary one. The reason for putting so much emphasis on the temporariness of immigrants’ stay is that such a situation results in specific socioeconomic behaviour which is characteristic for middleman minorities, and which enables achieving success in business despite potentially unfavourable social and legal environments.

One of the behavioural patterns arising from the nature of being a sojourner is strong orientation towards the future and, consequently, being willing to make significant sacrifices in terms of social status and individual well-being in exchange for greater expected returns. The temporariness also strongly affects the types of business activities undertaken by middleman minorities, as by the nature of their stay they aim at possibly highest return and possibility to go back to the country of origin at their earliest convenience. Thus involvement in occupations such as e.g. trade, where the trader does not have to formally possess property rights to the goods he trades. In most general sense the businesses specific for middleman minorities are those which do not tie up significant capital, are easily transferable and liquidable. These could also include independent professions such as barber, shoemaker, tailor, goldsmith, etc.

Due to the vision of more or less prompt return, middleman minorities maintain high intra-group solidarity and choose not to integrate with the host society. These close ethnic ties also enable the minority to gain an edge in business operations by means of self-exploitation – based on mutual trust, within-group hiring and business partnerships. Middleman minority entrepreneurs may either ‘hire’ their family members or count on low-cost co-ethnic workforce, in exchange for possible upward mobility, training opportunities or support in setting up one’s own business in the future. The ethnic solidarity also serves the initial business set-up process by providing such resources as capital or information. Close ethnic ties help control internal competition by means of formal and informal guild-like institutions. Owing to solidarity, organisation, thrift and access to low-cost co-ethnic labour force middleman minorities are able to compete with native businesses successfully enough to generate heavy concentrations of ethnic enterprises in certain middleman-specific industries or occupations, what may further lead to ethnic domination of these markets.

When it comes to the perception of middleman minorities by the host society Bonacich (1973) recognizes hostility as the predominant reaction. From the perspective of the host society, the temporariness of stay of middleman minorities results in unassimilability. The two main accusations towards middleman minorities are that: 1) middleman minorities are disloyal to the countries in which they reside (unwillingness to naturalize, sending home remittances, etc.) and that 2) middleman minorities drain the host economies from resources (here again – by means of limiting within-country spending and sending home remittances, collaborating with other ethnic business rather than with domestic companies, etc.). As Bonacich (1973) points out, the hostility toward middleman minorities may just be the fact, which further reinforces the initially policy-driven, segregation, ethnic solidarity, love of homeland, increase of occupation and industrial concentration.

That said, middleman minorities may not necessarily want to eventually go back home. On the one hand this may be due to relative lack of opportunities in the home country. On the other hand, success in business may become an ‘addiction’ one will not easily give up, even for the possibility of return. If middleman entrepreneurs do decide to stay in the host country they may either 1) decide to integrate with the host society and economy or 2) remain a permanent temporary immigrant, wishing to go home, maintaining ties with the home country, but actually never returning home. The latter strategy may be classified as that of ‘potential wanderers’, who leave their options of settling and returning constantly open. Summarizing Bonacich (1973: 593) writes: ‘Middleman minorities are strangers. They keep themselves apart form the societies in which they dwell engage in liquidable occupations, are thrifty and organized economically. Hence, they come into conflict with the surrounding society yet are bound to it by economic success’.

Wong (1985) is among one of those who criticize the middleman minority theory and its enthusiasts. He makes his case by pointing out lack of explanation of what happens in case a society makes a transition from a triadic to a dyadic configuration (such as in the Southeast Asian countries after decolonization) or in case of multiethnic societies (such as in the United States), where the function of a middleman minority can be attributed to various groups depending on the circumstances. He neglects the idea of ‘once a middleman minority, always a middleman minority’, which according to him stems from the original concept (Bonacich 1973). He makes his case referring to second or third generation Chinese or Japanese living in the USA, who are said to be still classified as middleman minorities, despite the fact that they do not fulfil the socioeconomic function of a middleman minority, nor do they represent its preliminary feature of being a sojourning community. He also accuses researchers who use the middleman minority concept of ecological fallacies resulting from looking at specific ethnic groups and eventually classifying all of them into one category of minority populations. The critique leads to pointing that the linkage between the temporariness of stay and occupational preferences is not necessarily the link that is in place in case of the Japanese and Chinese communities in the USA. In his discussion Wong rather suggests that explanatory frameworks be sought in the discrimination hypothesis. The discrimination hypothesis will be discussed in one of the following subsections of this paper.

The enclave economy hypothesis

Short after Bonacich’s (1973) theoretical contribution to the debate on immigrant self-employment a new stream of thought has developed, which put more emphasis on the internal economic structures and modes of operation of minority communities, rather than on the relations of ethnic minority entrepreneurs with the receiving society. On this arena such notions as the ethnic economy or the ethnic enclave economy have been developed. A large part of the debate concerning these concepts dealt with definitional and issues. The idea of ethnic enclaves and economies has been significantly affecting the debate on immigrant self-employment since the 1980s nonetheless.

The enclave economy hypothesis was developed by Wilson and Portes (1980) based on a claim that there exists a third alternative to the postulated primary and secondary labour markets (see: Doeringer, Piore 1971; Piore 1979). By analyzing the incorporation of Cuban immigrants into the American labour market they found a significant difference between migrants who worked in the peripheral economy (companies in sectors with relatively low average wages, relatively small average employment and without internal promotional ladders) and those who worked for Cuban entrepreneurs. Cubans working for Cuban employers (what was the identification of functioning within an enclave economy) were found to experience significant returns to their human capital, similarly to workers within the primary labour market. In the open, secondary labour market such returns were said to have been absent because immigrants did not have an opportunity (or need) to take advantage of their culture-specific human capital. From the immigrant entrepreneurs’ point of view, Wilson’s and Portes’s (1980) concept converges with the ideas presented by Bonacich (1973). They claim that hiring labour from within the same immigrant community resulted in opportunities for expansion due to privileged access to markets and labour or immigrant solidarity and obligation of reciprocity. The two conditions which were said to have been necessary for the development of immigrant enclaves were: 1) access to sufficient start-up capital (either through immigrant linkages or by connections with the home country) and presence of entrepreneurial skills among some people belonging to the immigrant population and 2) the renewal of the labour force within the enclave through immigration. In a subsequent study Wilson and Martin (1982) approached the notion of enclave economies from a comparative perspective and defined enclave economies as ‘self-enclosed inner-city minority communities’ (Wilson, Martin 1982: 135). They further specified that what contributes to the success of enclave economies is their collective vertical and horizontal integration, what possibly leads to significant additional spending within the economy once an initial demand is injected.

Not long after the original work of Wilson and Portes is published Auster and Aldrich (1984) develop the concept of an ethnic enterprise and use the concept of ethnic enclaves to define it. They concur that the structures of immigrant communities and the way how they can be utilized to mobilize resources needed for setting up a business are the principal features of immigrant entrepreneurship. In this context Auster and Aldrich refine the understanding of enclaves. They consider them as spatial entities on the one hand (where the entrepreneurs can, better than mainstream businessmen, respond to the local customers’ ethnic tastes), and, on the other hand, as ‘networks of communal solidarity’ (Auster, Aldrich 1984: 53) which can be spread across distant areas.

Subsequently Sanders and Nee (1987) challenge the enclave economy hypothesis as proposed by Wilson and Portes (1980). They claim that, indeed, functioning within an enclave economy may be beneficial for immigrant entrepreneurs, but that it is not necessarily the case for their co-ethnic employees. They reject the idea that there may be no cost to segregation in an ethnic enclave. After adapting Wilson’s and Portes’s methodology Sanders and Nee (1987) re-examine the Cuban population of Miami and Hialeah and the Chinese enclave in San Francisco and note that: 1) immigrants’ socioeconomic achievement is negatively related to their spatial concentration in ethnic enclaves and that 2) immigrants’ socioeconomic achievement is positively related to their level of assimilation.

Jiobu (1988) takes the idea of ethnic enclaves an extra mile and defines an ethnic hegemony, which is a situation in which an ethnic group gains economic control over an important economic arena, on which interaction with the majority also takes place (Jiobu 1988). The conditions which have to be met in order for an ethnic hegemony to develop are: 1) the existence of an internal, sheltered labour market, 2) the role of a middleman minority has to be exploited, 3) the market must face ethnic saturation (there must be an occupation or labour market in which the minority is represented in disproportionately large numbers), 4) there must exist the possibility of exerting ethnic economic control, and 5) the minority must provide a product or service which is demanded by the majority in order to enforce contact, i.e. form an ‘economic interface’. Jiobu shows how his model works using the example of the Japanese ethnic group in California. When contrasting his concept with the idea of enclave economies, Jiobu finds three main differences: 1) the postulate of the existence of an enclave as such (the Japanese ethnic hegemony heavily relied on widely spread farmers), 2) the feature that an enclave allows returns to acquired human capital (as many of the Japanese were overeducated and even acquired additional human capital despite the fact they knew they would not take advantage of their education in their jobs) and 3) the necessity of renewing the ethnic labour force by means of immigration (what was not possible due to restrictive immigration policies at that time). According to Jiobu these three postulates of the enclave economy hypothesis do not hold in case of the Japanese in California. Yet given the information on the Japanese minority as presented by Jiobu, some of the already-existing extensions of the enclave economy hypothesis would possibly manage to explain the phenomenon of Japanese success without the need for constructing a new theoretical framework (see: Auster, Aldrich 1984). Furthermore, in light of the precondition that an ethnic hegemony relies on the middleman minority position of a given ethnic group and Wong’s (1985) conclusion that the Japanese community in the USA fails to meet the criteria of a middleman minority as defined by Bonacich (1973), Jiobu’s reasoning leaves space for doubt.

Zhou and Logan (1989) conduct further studies on the enclave economy per se by exploring the case of the Chinese in New York City. In order to provide robust results, irrespective of what we consider to be enclave, they approach three possible meanings: 1) that of a place of living, 2) that of a place of work and 3) that of an industry. In the latter conceptualization (not considered in the previous literature) they identify enclave industries as those, where the Chinese immigrants are over-represented. They manage to reconcile the findings of Wilson and Portes (1980) with those of Sanders and Nee (1987). On the one hand they find support for the positive view of the enclaves’ role, specifically in relation to the possibility of upward mobility of immigrants via enhanced opportunities for self-employment. On the other hand, they do not find advantages in terms of workers’ earnings or the entrepreneurs’ returns to self-employment when individuals within and outside of the enclave economy were compared.

In a subsequent article Portes and Jensen (1989) identify three approaches to understanding the enclave economy which have developed so far: 1) considering ethnic enclaves as a vehicle for immigrants’ upward mobility by means of access to otherwise unattainable start-up resources, 2) recognizing the enclave economy as a way of how immigrant populations deal with discrimination or even blocked entry into the mainstream economy and in the most pessimistic scenario 3) viewing enclave economies as ‘disguised vehicles for capitalist exploitation’ (Portes, Jensen 1989: 930). This was meant as a reply to the critique of Sanders and Nee (1987) by noting drawback of their conceptualization of enclaves as places where immigrants live rather than where they work. Portes and Jensen (1989) conclude that living in an ethnic neighbourhood is not equivalent to working in the enclave economy. They also find support for a rather positive role of the ethnic enclave in providing opportunities of socioeconomic mobility for immigrant workers and providing access to resources and capital for immigrant entrepreneurs. In two following articles Sanders and Nee (1992) and Portes and Jensen (1992) re-examine each other’s results, each time coming to opposite conclusions. Eventually Portes and Jensen do not find sufficient arguments in the analysis of Sanders and Nee that disprove the enclave economy hypothesis. Concluding they add precision to the story of how enclave economies function, though, by signalling that the enclave economy does offer employment comparable in its returns to the mainstream economy, but that this feature holds rather for recent immigrants and to those who have limited language proficiency.

Given the ongoing discussion on the role of ethnic enclaves, Model (1992) puts the enclave economy hypothesis to yet another test, trying to compare the processes observed among the Miami Cubans and Bay Area Chinese within the frameworks of the ethnic enclave hypothesis, the middleman minority theory (Bonacich 1973), and the ethnic hegemony model (Jiobu 1988). In her work Model concludes that an enclave economy does not remunerate human capital strictly as hypothesized (Model 1992: 74-75). All in all, though, considering the various conceptualizations and definitional criteria, she concludes that neither does the enclave boost nor hamper income from labour.

Waldinger (1993) once again revises the ongoing debate concerning ethnic enclaves. He proposes including ‘training systems’ (Waldinger 1993: 447) as a critical feature, which allows both ethnic employers and employees reduce the risks of investment in worker training via network hiring. After discussing the theoretical and empirical consequences of applying different semantic explanations Waldinger concludes that in order to add quality to the debate and push it forward the term ethnic enclave should be dropped and the ethnic economy should be considered instead. One reason he gives (referring also to a forthcoming publication of Light) is that it would enable us to include the self-employed (non-employers – one man businesses) into the considerations. This amendment would also, according to Waldinger, move the discussion away from the unproductive debate about what is an enclave sensu stricto and shift it to more relevant considerations about the structures and processes within ethnic economies.

In terms of definitional issues Light, Sabagh, Bozorgmehr and Der-Martirosian (1994) assert that inter-changeable use of the terms ethnic economy and ethnic enclave economy is conceptually wrong. Their reasoning stresses that the ethnic economy is a concept derived from the middleman minority theory, while the notion of an enclave arouse from the theory of labour market segmentation. Referring to the various approaches to the ethnic enclave economy hypothesis Light et al. (1994) come to a conclusion that what has developed in the literature so far is ‘conceptual anarchy’ (Light et al. 1994: 69). Aside from clarifying the semantics Light et al. (1994) emphasize that using relative (within enclave vs. open market) wages as a measure based on which the enclave economy hypothesis is tested is misleading, the related assumption being that the people who earn wages outnumber those whose activity is not regulated by any employment contract. In case of ethnic minorities the opposite is true – the employers outnumber their employees, as many people are actually self-employed and those who can afford to hire workers do that on a very small scale. Thus, as Light et al. (1994) conclude, the relative wages may be a very deceiving measure of the welfare of the participants of the ethnic economy. Yet, as the authors further state, even if the wages of employees in the ethnic economy were actually lower than what they could earn in the open economy, this does not indicate that an ethnic (enclave) economy creates a mobility trap, as it has been postulated by Portes’s and Wilson’s opponents. In fact three issues should be considered: 1) that some employees in the ethnic economy may not want or may not be able to work full time, thus earning lower wages, but also voluntarily working fewer hours, 2) the ethnic economy could also be considered as a school for entrepreneurs, bringing the minority long-term benefits rather than advantages instantly visible in income data and 3) comparing wages in the ethnic economy to those in the open market is fair only if the open market offers suitable jobs to everyone who is looking for them (in fact, in the open market one could be underemployed or even unemployed and so compared to earning nothing even a low wage in the ethnic economy is supreme). Thus Light et al. conclude the relative wages debate by claiming that relative earnings in the ethnic economy determine only the extent to which it is beneficial to work there, not whether it is beneficial at all.

More recently Werbner (2001) has once again put the enclave economy hypothesis into the spotlight. She sets the relative wage, human capital and labour market issues aside and instead focuses on the organisational and industrial features of the enclave economy. Referring to theories of industrial clustering Werbner suggests defining the enclave economy as a networked cluster of ethnic-owned firms producing certain goods, together with other ethnic-owned firms which provide services to the cluster. Thus, as she claims, the firms need not to be spatially concentrated in the strict sense of space, but it is sufficient that they are in a common space of networks and flows of goods and services (ref.: Greve, Salaff 2005). Regard for the goods ethnic economies specialize in is therefore crucial to understand how they operate and might be the key to explaining the contradicting findings. Werbner also adds to the enclave economy hypothesis the idea that in the same way enclaves may support entrepreneurship and enhance opportunities for business development, they may also make the economy more vulnerable to market shocks.

The discrimination hypothesis

Wong (1985), in the context of the middleman minority theory, as well Light et al. (1994) in the context of the enclave economy hypothesis have pointed to the fact that immigrants‘ labour market choices may not be opportunity, but rather necessity driven, i.e. resulting from lack of other opportunities, discrimination. Such an understanding of immigrant self-employment has been labelled the discrimination hypothesis, or the disadvantage theory.

Over the past three decades the discrimination hypothesis received a number of formal conceptualizations and empirical verifications, being disaggregated into three processes: 1) employer discrimination (e.g. Moore 1983; Clark, Drinkwater 2000), 2) capital market discrimination (e.g. Coate, Tennyson 1992) and 3) consumer discrimination (e.g. Borjas, Bronars 1989). The first of these explains under what conditions immigrants would choose self-employment over wage-employment. The second concept explores access to capital as the key ingredient of entrepreneurial activity and examines how borrowing constraints affect the incentives and potential for the development of immigrant entrepreneurial ventures. The last concept is useful for explaining how consumer preferences with respect to providers of goods and services may affect the returns and thus also the numbers of immigrant businessmen.

Employer discrimination may be visible in two forms (Parker 2006). Either by blocking minority’s access to the labour market in general, or by restricting their opportunities to low-paid jobs, what would result in choosing self-employment as an escape strategy. Given the theoretical assumptions of formal models of employer discrimination, e.g. identical distributions of entrepreneurial abilities in the migrant and non-migrant groups and that business profits are an increasing function of these abilities, the explanatory power of this concept is not enough to answer the question of why some immigrant groups have higher and others have lower rates of self-employment when compared to the natives, though. Light (2004) provides a typology of disadvantages immigrants may face in the context of labour market activity (see Table 2). It follows that if labour market discrimination is in place, but one does have access to some resources, self-employment may be the only feasible alternative.

Table 2. Immigrant disadvantages

Immigrant disadvanatages

Source: own elaboration based on Light (2004).

In the framework of the disadvantage theory and employer discrimination the concept of blocked mobility (also referred to as bleak mobility, Mata, Pendakur 1999) has been developed. The former appeared e.g. in the work of Waldinger, Ward and Aldrich (1985), Beaujot, Maxim and Zhao (1994), or more recently Raijman and Tienda (2000). This notion refers to a situation in which immigrants pursue self-employment due to ‘glass ceilings’ as far as occupational upward mobility is concerned. Because of unrecognized qualifications or discrimination based on ethnic prejudice they experience a mismatch between their skills and labour market opportunities made available to them. In their study Raijman and Tienda (2000: 701) find that ‘the blocked mobility hypothesis obtains for Koreans, who view self-employment as the ‘price’ of immigration to be paid by the first generation’. It is hypothesized, though, that as time passes immigrants (and with greater probability their children) may obtain recognition for their skills or acquire skills by the standards of the receiving society, become proficient in the local language and, as a consequence, be able to eventually break out of the affliction of blocked mobility.

The second type of discrimination, discrimination in capital markets, may have a direct effect not only on the choice between wage-employment and self-employment, but also on the survival rate of ethnic businesses. Not having access to bank loans or being able to borrow relatively small amounts of money and at high interest rates may heavily impede business set-up and development. It has been shown, though, that even here the discrimination performed by banks does not necessarily affect all immigrant groups equally (Parker 2006). One of the possible explanations of this fact arises form the specificity and clustering of immigrant businesses mostly around only a few industries which have above-average failure rates (ref.: the middleman minority theory and Werbner’s (2001) insights into the enclave economy hypothesis for discussion on immigrant sectoral specialization). When relatively lower collateral of immigrants, as compared to the native population, is added to the picture, it may look as if banks discriminate immigrants as such, while in fact they ‘discriminate’ certain types of (risky) businesses (which happen to be run mostly by immigrants), a process referred to as statistical discrimination (Arrow 1998). Coate and Tennyson (1992) develop a theoretical model based on which they postulate that credit market discrimination actually occurs due to initial labour market discrimination.

The idea of consumer discrimination and its applicability to immigrant self-employment has been analyzed by Borjas and Bronars (1989), among others. The authors propose a model in which incomes and rates of self-employment among minorities are explored based on the hypothesis that consumers dislike buying goods and services from minority businessmen (see: Becker 1971). The equilibrium outcomes of both the consumer and producer choices imply that: 1) the average income of self-employed black entrepreneurs is lower than the average income of white entrepreneurs and that 2) the gains from self-employment for able black entrepreneurs are smaller than the gains from self-employment for able white entrepreneurs. The two conclusions imply that minority entrepreneurs not only have lower incentives to become self-employed, but that they are also negatively selected into self-employment with a greater probability than the majority population.

The interactive model

In line with Waldinger, Aldrich, and Ward’s previous inputs to the disadvantage theory of immigrant self-employment (Waldinger, Ward, Aldrich 1985), in 1990 the authors suggested a conceptual model in which they combine the idea of immigrants’ limited opportunities (e.g. due to discrimination) with their possibility of mobilizing ethnic resources (e.g. within ethnic enclaves). Due to the mutual influences of its various components, the model has been named interactive.

The opportunity structures the authors define include historically shaped circumstances which enable (and constrain) ethnic entrepreneurship – market conditions and access to ownership possibilities. The types of industries, where immigrants are most likely to be able to set up the enterprises constitute specific niches: 1) where mass production technology does not apply and where mass distribution is unnecessary, 2) where there are low economies of scale, 3) where there is instability and uncertainty, and 4) where ethnic goods are in demand.

Apart from the somewhat external factors creating opportunity structures Waldinger et al. (1990) suggest that the immigrant group’s own characteristics also affect the rates of entrepreneurship. These characteristics are divided into predisposing factors and possibilities of resource mobilization. Among the former the authors recognize blocked mobility, selective migration and migrants’ aspiration levels. The latter category encompasses ties with co-ethnics, extent of social networks and government policies.

Ways in which ethnic entrepreneurs take advantage of the opportunity structures, given their group characteristics Waldinger et al. (1990) label ethnic strategies. These strategies are aimed at tackling the seven most common problems: 1) obtaining information, 2) generating start-up or development capital, 3) acquiring necessary entrepreneurial skills, 4) labour recruitment, 5) establishing and developing relationships with customers and suppliers, 6) dealing with competition and 7) responding to political attacks. The possibilities and eventual ways of addressing these issues emerge from the constraints and enabling mechanisms embedded in the market structures and ownership possibilities as well as from the specificity of predisposing factors and the potential of resource mobilization.

Within this framework Waldinger et al. (1990) look for explanations of why self-employment rates may differ across ethnic groups. They define three categories by which the immigrant communities differ, and which affect their functioning in the destination countries: 1) pre-migration characteristics (mainly level of human capital), 2) the circumstances of migration and the ways they evolve (e.g. into temporary vs. permanent migration) and 3) post-migration characteristics (especially the position of the ethnic group in the host economy).

Bonacich (1993) questioned the approach of Waldinger et al. (1990) blaming it for a pro-capitalist perspective, i.e. that the described social processes are nothing but a product of the forces of supply (group characteristics) and demand (opportunity structures). Bonacich also points out that the emergence of ethnic entrepreneurship, as described, seems not to be a product of the desires of the groups in power. Among the reasons for ‘nurturing’ ethnic entrepreneurs by the majority Bonacich mentions: 1) their role in legitimizing the ideas of capitalism (pursuit of profit, protection of private property rights, free competition, etc.), 2) their possibility of securing cheap subcontractors for big businesses, 3) their position as ‘buffer’ middleman minorities, and finally 4) their function of ‘ideological weapons’, which serves the majority to present certain ethnic groups as ‘model minorities’ (Bonacich 1993: 690-691). Eventually, she claims, the ruling majority designs such institutions, which rule out other possible forms of immigrant incorporation. Missing this larger politico-institutional picture in analysis of ethnic entrepreneurship may thus actually imply missing the significance of the whole phenomenon. It seems that Waldinger, Aldrich and Ward’s initial proposal could, and partially did, account for such logic.

In a rather recent work Putz (2003) re-examines the interactive model looking from the perspective of cultural characteristics of immigrant groups. He accuses the ‘opportunity approach’ of being structuralist in its nature and thus not being able to explain well enough why individuals react to the same opportunity structures in different ways. He suggests extending the existing analytical framework by including paradigms derived form the theories of action and decision-making. He insists on putting greater emphasis not only on the structural conditions, but also on the objectives and strategies of action-oriented agents. He also offers criticism of the ‘resource’ side of the proposed analytical approach. He recognises that it does make an attempt at incorporating culture-specific notions into the model, but that these notions are based on two fallacies, namely that: 1) immigrant communities are homogenous (so that the way in which resources are e.g. ‘ethnic’ applies to everyone in the same way), and 2) immigrant communities have a common ethnic foundation (their life strategies are determined by the culture of the place of origin, which – by means of cultural demarcation – would be distinct from the culture of the destination). Consequently he proposes that:

  • no generalized and ultimate statements about culture be made, as even if individuals act in a similar way their reactions are interpretations of culture, rather than culture per se,
  • culture should be conceptually treated as a process, rather than as symbols which have fixed meanings and interpretations,
  • only statements on single, constantly changing ‘cultural phenomena’ be made, as treating culture as a whole or its components as static is in reality a conceptual impossibility,
  • situational rather than general interpretations be in place,
  • that not only social relations and integration into social networks be treated contextually, but that spaces themselves gain recognition as having symbolic significance for, and across, individuals.

Volery (2007) combines the original interactive model with the extensions proposed by Putz and comes up with an amended proposition of how opportunity structures and resources are translated into ‘ethnic strategies’ of dealing with the challenges they face as immigrant entrepreneurs. In Volery’s understanding there are two distinct, yet interconnected dimensions – the ethnic dimension and the entrepreneurship dimension. The advantage of Volery’s approach is that, on the one hand, his model does not separate entrepreneurial and ethnic aspects of immigrant entrepreneurship, and, on the other hand, it takes into consideration individual features which may be useful for explaining why individuals with the same ethnic background react differently to certain opportunities. The entrepreneurship dimension is responsible for explaining the entrepreneurial process as such, without regard for the ‘ethnic’ aspect of immigrant entrepreneurship. The ethnic dimension creates opportunities and threats specific to immigrants (or particular immigrant groups). How individuals recognize, evaluate and exploit these opportunities, though, is described by the entrepreneurial process, not the ethnic one.

The concept of mixed embeddedness

The interactive model (Waldinger et al. 1990) has become the foundation for Kloosterman and Rath’s (2001) proposal to incorporate into the immigrant self-employment debate the notion of country-specific institutional frameworks. The diverse institutional settings were hypothesized to add explanatory power to the various post-industrial self-employment trajectories by implying different opportunity structures for immigrant and local entrepreneurs (see also: Vinogradov, Elam 2010). The work had the ambition to combine the agency and structural perspectives found in the critique of the interactive model. In pursue of their objective Kloosterman and Rath develop the concept of mixed embeddedness, which was also intended to be a solid theoretical framework suitable for international comparisons of immigrant self-employment. Mixed embeddedness implies that immigrants are not only embedded in immigrant networks and their ethnicity, but also in the ‘socioeconomic and politico-institutional environment of the country of settlement’ (Kloosterman, Rath 2001: 2). In their in-depth inquiry into what has so far been labelled generally as opportunity structures (see: Waldinger et al. 1990) Kloosterman and Rath firstly recognize, that immigrant communities not only differ from the majority in ‘cultural’ terms, but also as far as other, more tangible, forms of capital are concerned – financial, human, social. Thus, they are initially dependent on different segments of the opportunity structure than the native population. The second aspect of opportunity structures as understood heretofore, which Kloosterman and Rath (2001) question, is their static character. Migrants may by their mere presence change opportunity structures.

In their furthering of how opportunity structures should be viewed, Kloosterman and Rath (2001) recognize two crucial dimensions – the accessibility and growth potential of markets. In effect Kloosterman (2004) proposes a two-dimensional typology of their interrelations. The typology allows to systematize various markets in terms of their attractiveness and accessibility for immigrant businesses by classifying them as stagnant or expansive on the one hand, and low threshold or high threshold (as far as human capital requirements are concerned) on the other hand. Ethnic markets are according to Kloosterman (2004) able to emerge in all but one categories of this typology and thus should be treated as special cases of protected markets within (see also: Wilson, Portes 1980). The only case which Kloosterman (2004) finds unattractive for immigrant businesses is that of stagnant and human capital demanding markets.

Although the concept of mixed embeddedness advanced the understanding of the interactive model it did so without addressing the critique addressed towards the original idea of Waldinger et al. (1990). This suggests that Bonacich’s (1993) and Putz’s (2003) concerns remain valid.

The frameworks of modes of incorporation

The contexts and opportunity structures under which immigrant self-employment becomes a feasible labour market strategy have been further elaborated upon in concepts which can be classified as frameworks of modes of immigrant incorporation. A major contribution to this stream of thought was that by Portes and Rembaut (1996, first edition in 1990) who developed a typology of immigrant incorporation with ethnic entrepreneurship as one of its features. According to them what is crucial to recognize when trying to understand the variations in immigrants’ labour market performance are: 1) immigrants’ resource endowments in the form of educational attainment, skills, motivations, aspirations, professional experience, financial, social and cultural capital, etc., 2) their status of entry and residence (legal, irregular, etc.), 3) the conditions under which they left their countries of origin and 4) the contexts of reception. The latter have been decomposed into governmental, labour market and ethnic community aspects.

The above-mentioned aspects, just slightly differently phrased, have also been identified by Waldinger et al. (1990, see: Section The interactive model). It does not come as a surprise then that independently to the work of Portes and Rembaut (1996) Waldinger (1987, 1996) analyzes a specific case of immigrant incorporation, namely that which took place in the context of industrial change in the second half of the 20th century in New York City. Waldinger conceptualizes the process of how immigrants manage to undertake self-employment due to succession of entrepreneurial openings (Waldinger 1987, 1996) and labels it the game of ‘ethnic musical chairs’ (Waldinger 1996: 257). In Waldinger’s view the industrial transformations taking place in the 1970s in the New York City area lead to changes in the composition of local industrial and labour markets such that the numbers of whites declined ‘set[ing] in motion a vacancy chain, allowing non-whites to move up the job hierarchy as replacements for whites’ (Waldinger 1987: 370).

Waldinger observes that the small business segment of the market went trough a similar succession process (Waldinger 1996). In the above-mentioned circumstances self-employment became a predominantly immigrant activity, with rates exceeding those of African-Americans and, as duration of stay increased, also exceeding those of the white population. He finds three main reasons for such a state of things:

  • increasing immigrant populations, creating their own ethnic demand which co-ethnics were best suited to serve (immigration being also a critical element of the development of ethnic enclaves, see: Section The enclave economy hypothesis),
  • opportunities for succession in small business industries, which could not benefit from mass production and/or mass distribution practices and which in the new economic environment seemed mildly profitable for communities which use to occupy them (immigrant business specificity being stressed since Bonacich’s work in 1973),
  • lack of other opportunities for immigrants whose skills did not match the labour demand or who could not have their skills recognized (a feature recognized in the enclave economy hypothesis, but mainly conceptualized within the disadvantage theory).

Though Waldinger’s ability to conciliate various analytical approaches within one framework, Rath (2000a) criticizes such a way of thinking when applying it to immigrant entrepreneurs in Amsterdam. He recognizes four aspects of Waldinger’s concept which do not fit into the stories of immigrant incorporation in the Dutch case. The first is the notion of a ‘labour queue’ (Waldinger 1996: 26). The idea implies that there is a fixed hierarchy of preferences towards specific categories of the labour force. As Rath points out, the Dutch society is not as race-conscious, though, as the American society. Moreover, he recognized the socio-political dynamics of how minority statuses might change over time, thus changing the ordering of the ‘queue’. Secondly, Rath comments on Waldinger’s assumption of long-term cohesion, solidarity and support within ethnic communities. Rath notices, that the social relationships within ethnic groups tend to change over time and, especially under the circumstances of harsh ethnic competition within ethnic niches (see also: Kloosterman 2004), this may not be true. Rath’s third argument relates to the importance of local institutional frameworks at the destination, which affect the opportunities for immigrant self-employment. He criticizes Waldinger for stressing the role of ethnic networks in the process of immigrant incorporation, while the notions of consumer demand, technological change and international division are put aside. Finally, Rath draws attention to the underexposed variety of the scopes and scales of institutional frameworks which affect immigrants’ opportunities, a notion which was later emphasized by Kloosterman and Rath in their 2001 paper. In a subsequent piece of critique Rath (2001) notices also the drawbacks of Waldinger’s definition of niches which is said to 1) too weakly point to the voluntary character of their formation and 2) too strongly emphasize the absolute size of the self-employed and wage-employed ethnic community (what in case of Amsterdam would lead to excluding economically and culturally significant and distinct ethnic groups). He also points to the lack of differentiation between occupations and branches of trade and industry, which may be spread over different labour markets, making the distinction crucial to understand the immigrant modes of incorporation in these specific arenas of economic exchange.

Empirical research methods

The empirical studies on immigrant self-employment suffer from the same definitional ambiguities, as theoretical considerations. Who is considered to be self-employed and what is classified as migration is subject to the acuteness of relevant statistical categories. These imperfections have to be taken into consideration when interpreting and, especially, contrasting and comparing various empirical works. In general, empirical research in immigrant self-employment can be classified into two streams of literature relating to: 1) the probability of becoming self-employed (such as in: Borjas 1986; Phizacklea, Ram 1996; Sanders, Nee 1996; van Tubergen 2005; Akee, Jeager, Tatsiranos 2007), and 2) the returns to self-employment (such as in: Li 2000; Lofstrom 2002; Edin, Fredriksson, Aslund 2003; Portes, Shafer 2006). Due to data set construction, in most cases, studies which focus on immigrants’ returns to self-employment also explore the notion of its determinants (probability). Data used to conduct such analysis usually either come from dedicated (i.e. not representative) surveys or from countries with relatively large immigrant populations (as the self-employed are a small percentage of the immigrant minority anyway). These constraints limit a vast majority of studies to a few major recipient countries such as the USA, Canada, Australia or the UK. Due to the heterogeneity of immigrants in these major destinations, research on either probabilities of self-employment or returns to this form of labour market activity most often contains examinations related to e.g. racial differences or within- and across-immigrant group differences in access to various forms of capital.

The findings of empirical studies on immigrant self-employment remain inconclusive en masse as to the mechanism of the process of immigrants’ choice of self-employment (for a broad review including theoretical foundations, posed research questions and methods applied to answer them see Nestorowicz (2011)). Due to that, or maybe because of that, most recent research in the field of immigrant self-employment continually feeds on the theoretical concepts developed over the past decades. The most contemporary analyses are indicative of the changes which have been going on in terms of immigrant settlement processes and longer and longer histories of migration of individuals, as they may focus on second generation migrants or chronicle subsequent labour market choices of individuals.

As far as research methods are concerned both qualitative and quantitative approaches are applied in research on immigrant self-employment. Qualitative research seems most suitable especially when it comes to researching the individual psychological and personal motivations, preferences and other reasons for pursuing self-employment, but also the effects cultural factors have on the self-employment propensity of immigrants. Quantitative methods applied in the reviewed papers consist of: 1) statistical analysis and methods suitable for dealing with dichotomous variables, e.g. logistic regressions (for exploring the odds of immigrants becoming self-employed), 2) linear regressions applied in studies of returns to immigrant self-employment, and 3) decomposition methods (e.g. the Oaxaca-Blinder decomposition) used in order to disaggregate the factors responsible for various outcomes of the complex phenomena under investigation, such as e.g. wage differences or diverse self-employment propensities.

Summary and conclusions

This paper aimed at reviewing and, when possible, pointing to interrelations between various theoretical frameworks formulated for the analysis of immigrant self-employment. It has appraised most frequently quoted concepts starting from the middleman minority theory developed by Bonacich in the 1970s, through the probably most influential and controversial ethnic enclaves hypothesis, to most contemporary mixed embeddedness approach and all-encompassing frameworks of modes of incorporation.

Based on the analysis of theoretical and most recent empirical contributions to research on ethnic entrepreneurship we may see that, with changing socioeconomic environments, 40 years after the most influential concepts have been developed they are still subject to empirical verification. In large part the immigrant self-employment research frontier depends on data availability, though. It is also for this reason that most conceptual developments and corresponding empirical studies have been carried out in the North American, British, Canadian or Australian contexts. Determining, both theoretically and empirically, if and how the recalled understandings of ethnic entrepreneurship are applicable in other settings still calls for scientific attention. Especially, that existing theories provide quite a coherent, though not holistic, picture of how immigrant self-employment develops, while available empirical studies come to conflicting conclusions.

In the context of taking research on immigrant entrepreneurship beyond the dominant frames of reference, it could have not gone unnoticed that Central and Eastern European countries have the highest differences between immigrant and native self-employment rates, with the former exceeding the latter by 4.9 pp in Hungary, 5.2 pp in the Czech Republic, 10.5 pp in Slovakia, and 18.3 pp in Poland (Figure 1). At the same time research on ethnic entrepreneurship in this part of the world is scarce. The reasons behind these disparities remain unexplored. Could they lie in the reluctance or inability of the native populations to undertake self-employment? Or maybe they should be assigned to greater responsiveness of immigrants to the opportunities created by the economic transitions in the region? And how would the answers to these questions correspond to the conceptual frameworks presented in this article? It is yet to be determined.



Akee R. K. Q., Jeager D. A., Tatsiranos K. (2007). The persistence of self-employment across borders: New evidence on legal immigrants to the United States. CReAM Discussion Paper 17. Centre for Research and Analysis of Migration, University College London.

Arrow K. J. (1998). What Has Economics to Say About Racial Discrimination? The Journal of Economic Perspectives 12(2): 91-100.

Auster E., Aldrich H. (1984). Small business vulnerability, ethnic enclaves and ethnic enterprise, in: R. Ward, R. Jenkins (eds), Ethnic communities in business. Strategies for economic survival, pp. 39-54. Cambridge: Cambridge University Press.

Beaujot R., Maxim P. S., Zhao J. Z. (1994). Self-employment Among Immigrants: A Test of the Blocked Mobility Hypothesis. Canadian Studies in Population 21(2): 81-96.

Becker G. S. (1971). The Economics of Discrimination. Chicago: University of Chicago Press.

Bjuggren C. M., Johansson D., Stenkula M. (2010). Using Self-employment as Proxy for Entrepreneurship: Some Empirical Caveats. Ratio Working Papers 154. The Ratio Institute.

Boissevian J., Blaschke J., Grotenberg H., Joseph I., Light I., Sway M., Waldinger R., Werbner P. (1990). Ethnic Entrepreneurs and Ethnic Strategies, in: R. Waldinger, H. Aldrich, R. Ward (eds), Ethnic Entrepreneurs. Immigrant business in Industrial Societies, pp. 131-157. Newbury Park, London, New Delhi: Sage Publications.

Bonacich E. (1973). A Theory of Middleman Minorities. American Sociological Review 38: 583-594.

Bonacich E. (1993). The Other Side of Ethnic Entrepreneurship: A Dialogue with Waldinger, Aldrich, Ward and Associates. International Migration Review 27(3): 685-692.

Borjas G. (1986). The self-employment experience of immigrants. NBER Working Papers 1942. National Bureau of Economic Research.

Borjas G., Bronars, S. G. (1989). Consumer Discrimination and Self-Employment. The Journal of Political Economy 9(3): 581-605.

Cantillon R. (1755). Essai sur la nature du commerce en général. Traduit de l’anglois. Londres: Fletcher Gyles.

Clark K., Drinkwater S. (2000). Pushed out or pulled in self-employment among ethnic minorities in England and Wales. Labour Economics 7: 603-628.

Coate S., Tennyson S. (1992). Market Discrimination, Imperfect Information and Self-employment. Oxford Economic Papers 44(2): 272-288.

Desiderio M. V., Salt J. (2010). Main Findings of the Conference on Entrepreneurship and Employment Creation of Immigrants in OECD Countries. Paris: OECD.

Doeringer P. B., Piore M. J. (1971). Internal labor markets and manpower analysis. Lexington: Heath Lexington Books.

Edin P.-A., Fredriksson P., Aslund O. (2003). Ethnic Enclaves and the Economic Success of Immigrants: Evidence from a Natural Experiment. The Quarterly Journal of Economics 118(1): 329-357.

Górny A., Kaczmarczyk P. (2003). wybranych koncepcji teoretycznych. CMR Working Papers 49. Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Greve A., Salaff J. W. (2005). Social network approach to understand the ethnic economy: A theoretical discourse. GeoJournal 64: 7-16.

Honig B. (2001). Learning Strategies and Resources for Entrepreneurs and Intrapreneurs. Entrepreneurship: Theory and Practice 26(1): 21-35.

International Conference of Labour Statisticians (1993). Resolution concerning the International Classification of Status in Employment (ICSE). Geneva: International Labour Organisation.

International Labour Organisation (1949). Convention concerning Migration for Employment (Revised 1949), Convention CO97. Geneva: International Labour Organisation.

Internal Revenue Service (2012). Who Is Self-Employed?. Online: (accessed: 8.12.2012).

Jiobu R. M. (1988). Ethnic Hegemony and the Japanese of California. American Sociological Review 53(3): 353-367.

Jomo K. S., Folk B. C. (eds) (2003). Ethnic Business. Chinese Capitalism in Southeast Asia. New York: RoutledgeCurzon.

Kloosterman R. (2004). Mixed Embeddedness as a Conceptual Framework for Exploring Immigrant Entrepreneurship. in: EUREX Lecture No 8. Amsterdam Institute for Metropolitan and International Development Studies, University of Amsterdam.

Kloosterman R., Rath J. (2001). Immigrant entrepreneurs in advanced economies: mixed embeddedness further explored. Journal of Ethnic and Migration Studies 27(2): 189-202.

Kloosterman R., Rath J. (eds) (2003). Immigrant Entrepreneurs. Venturing Abroad in the Age of Globalization. London: Berg.

Levie J. (2007). Immigration, In-Migration, Ethnicity and Entrepreneurship in the United Kingdom. Small Business Economics 28: 143-169.

Li P. S. (2000). Economic Returns of Immigrants’ Self-employment. The Canadian Journal of Sociology 25(1): 1-34.

Light I. (2004). The Ethnic Economy, in: N. Smelser, R. Swedberg (eds), Handbook of Economic Sociology, pp. 650-677. New York: Russell Sage Foundation.

Light I., Bonacich E. (1988). Immigrant Entrepreneurs. Koreans in Los Angeles 1965-1982. Berkeley: University of California Press.

Light I., Sabagh G., Bozorgmehr M., Der-Martirosian C. (1994). Beyond the Ethnic Enclave Economy. Social Problems 41(1): 65-80.

Lofstrom M. (2002), Labor market assimilation and the self-employmnt decision of immigrant entrepreneurs. Journal of Population Economics 15: 83-114.

Mata F., Pendakur R. (1999). Immigration, Labor Force Integration and the Pursuit of Self-Employment. International Migration Review 33(9): 378-402.

Model S. (1992). The Ethnic Economy: Cubans and Chinese Reconsidered. The Sociological Quarterly 33(1): 63-82.

Moore R. L. (1983). Employer Discrimination: Evidence From Self-Employed Workers. The Review of Economics and Statistics 65(3): 496-501.

Nestorowicz J. (2011). Known Knowns and Known Unknowns of Immigrant Self-employment. Selected Issues. CMR Working Papers 45(103). Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

OECD (2012). Glossary of Statistical Terms: Employment – EUROSTAT. Online: (accessed 8.12.2012).

OECD (2011). International Migration Outlook 2011. SOPEMI. Paris: OECD Publishing.

Panayiotopoulos P. (2006). Immigrant Enterprise in Europe and the USA. New York: Routlege.

Parker S. C. (2006). The Economics of Self-Employment and Entrepreneurship. Cambridge: Cambridge University Press.

Pedrisini R., Coletto D. (2010). Self-employed workers: industrial relations and working conditions. Dublin, Brussels: European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions.

Phizacklea A., Ram M. (1996). Being Your Own Boss: Ethinc Minority Entrepreneurs in Comparative Perspective. Work, Employment and Society 10(2): 319-339.

Piore M. J. (1979). Birds of Passage. Migrant Labor in Industrial Societies. Cambridge: Cambridge University Press.

Portes A. (ed.) (1995). The economic sociology of immigration: essays on networks, ethnicity and entrepreneurship. New York: Russell Sage Foundation.

Portes A., Jensen L. (1989). The Enclave and the Entrants: Patterns of Ethnic Enterprise in Miami before and after Mariel. American Sociological Review 54(6): 929-949.

Portes A., Jensen L. (1992). Disproving the Enclave Hypothesis: Reply. American Sociological Review 57(3): 418-420.

Portes A., Rembaut R. G. (1996). Immigrant America: a portrait. Berkeley: University of California Press.

Portes A., Shafer S. (2006). Revisiting the Enclave Hypothesis: Miami Twenty-Five Years Later. The Center for Migration and Development Working Paper Series 06-10. Princeton University.

Putz R. (2003). Culture and Entrepreneurship – Remarks on Transculturality as Practice. Tijdschrift voor economische en sociale geografie 94(5): 554-563.

Raijman R., Tienda M. (2000). Immigrants’ Pathways to Business Ownership: A Comparative Ethnic Perspective. International Migration Review 34(3): 682-706.

Rath J. (2000a). A game of ethnic musical chairs? Immigrant businesses and the formation and succession of niches in the Amsterdam economy, in: S. Body-Gendrot, M. Martinello (eds), Minorities in European Cities. The Dynamics of Social Integration and Social Exclusion at the Neighborhood Level, pp. 26-43. London: Macmillan Press.

Rath J. (ed.) (2000b). Immigrant Business. The Economic, Political and Social Environment. London: Macmillan Press.

Rath J. (2001). Do Immigrant Entrepreneurs Play the Game of Ethnic Musical Chairs? A Critique of Waldinger’s Model of Immigrant Incorporation, in: A. Messina (ed.), A Continuing Quandary for States and Societies: West European Immigration and Immigrant Policy in the New Century, pp. 141-160. Westport: Greenwood Press.

Sanders J. M., Nee V. (1987). Limits of Ethnic Solidarity in the Enclave Economy. American Sociological Review 52(6): 745-773.

Sanders J. M., Nee V. (1992). Problems in Resolving The Enclave Economy Debate. American Sociological Review 57(3): 415-418.

Sanders J. M., Nee V. (1996). Immigrants self-employment: The family as social capital and the value of human capital American Sociological Review 61(2): 231-249.

van Tubergen F. (2005). Self-employment of immigrants: A cross-national study of 17 western societies. Social Forces 84: 709-732.

United Nations (1998). Recommendations on Statistics of International Migration – Revision 1. New York: United Nations.

Vinogradov E., Elam A. (2010). A process model of venture creation by immigrant entrepreneurs, in: C. G. Brush, L. Kolvereid, L. O. Widding, R. Sorheim (eds), The Life Cycle of New Ventures: Emergence, Newness and Growth, pp. 109-126. Cheltenham, Northampton: Edward Elgar Publishing Limited.

Volery T. (2007). Ethnic entrepreneurship: a theoretical framework, in: L.-P. Dana (ed.), Handbook of research on ethnic minority entrepreneurship: a co-evolutionary view on resource management, pp. 30-42. Cheltenham, Northampton: Edward Elgar Publishing Limited.

Waldinger R. (1987). Post-Industrial New York Changing Ladders and Musical Chairs: Ethnicity and Opportunity in Post-Industrial New York. Politics Society 15: 369-401.

Waldinger R. (1993). The ethnic enclave debate revisited. International Journal of Urban and Regional Research 17(3): 444-452.

Waldinger R. (1996). Still the promised city? African-Americans and new immigrants in postindustrial New York. Cambridge: Harvard University Press.

Waldinger R., Aldrich, H., Ward, R. (eds) (1990). Ethnic Entrepreneurs. Immigrant Business in Industrial Societies. Newbury Park, London, New Delhi: Sage Publications.

Waldinger R., Ward, R., Aldrich, H. (1985). Ethnic Businesses and Occupational Mobility in Advanced Societies. Sociology 19(4): 586-597.

Wennekers S., Thurik R. (1999). Linking Entrepreneurship and Economic Growth. Small Business Economics 13: 27-55.

Werbner P. (2001). Metaphors of Spatiality and Networks in the Plural City: A Critique of the Ethnic Enclave Economy Debate. Sociology 35(3): 671-693.

Wilson K. L., Martin W. A. (1982). A Comparison of the Cuban and Black Economies in Miami. The American Journal of Sociology 88(1): 135-160.

Wilson K. L., Portes A. (1980). An analysis of the Labor Market Experiences of Cubans in Miami. The American Journal of Sociology 86(22): 295-319.

Wong E. F. (1985). Asian American Middleman Minority Theory: The Framework of an American Myth. Journal of Ethnic Studies 13(1): 51-88.

Zhou M., Logan J. R. (1989). Returns on Human Capital in Ethic Enclaves: New York City’s Chinatown. American Sociological Review 54(5): 809-820.

return migration, selectivity of migration, washing-out of population

The paper contains the analysis of selectivity of emigration and return migration to Poland in years 2004-2008. By using Migration Selectivity Index with comparable data (Labour Force Survey) we were able to confirm the hypothesis of ‘washing-out’ of selected categories of Polish population: men, people with post-secondary, secondary and vocational level of education, inhabitants of rural areas and those who live in agricultural households. We made an attempt to estimate the scale of the phenomenon and described its demographic consequences. Our analysis corresponds with the ‘crowding out’ hypothesis (Okólski 2011, 2012; cf. Grabowska-Lusińska, Okólski 2009; Anacka, Okólski 2010) stating that the post-accession emigration from Poland gave a chance to an economically ‘redundant’ labour force to move to regions and economic sectors with high demand for labour.


„Każdy przepływ ludności generuje kompensacyjny strumień migracyjny o kierunku przeciwnym i słabszej sile” – to jedno z praw E. G. Ravensteina (1885: 199, 1889: 287) sformułowanych ponad 100 lat temu wciąż stanowi punkt odniesienia dla współczesnych badaczy (por. King 1978; Stark 1995). Tak jest i w tym wypadku. Jeśli opisana przez E. G. Ravensteina dynamika rzeczywiście występuje, a przepływy w obu opisywanych kierunkach charakteryzują się selektywnością, to możemy mieć do czynienia ze względnie trwałą zmianą struktury danej populacji i obserwować proces stopniowego jej „wypłukiwania” z pewnych kategorii ludności. Hipoteza stawiana w niniejszym tekście mówi, że wypłukiwanie populacji Polski miało miejsce w latach 2004-2008, a celem artykułu jest wskazanie przyczyn tego procesu i zarysowanie jego ewentualnych konsekwencji.

Tło teoretyczne

Selektywność migracji, rozumiana jako zróżnicowana skłonność do podejmowania mobilności przez osoby o różnych charakterystykach, w centrum zainteresowania badaczy znajdowała się już u zarania studiów migracyjnych. Analizując dane spisowe z końca XIX wieku, E. G. Ravenstein – oprócz przywołanej już wcześniej prawidłowości – sformułował prawa mówiące o tym, iż mieszkańcy terenów wiejskich i kobiety charakteryzują się wyższą skłonnością do mobilności (1885: 199). Od tego momentu myślenie kategoriami selektywności zdominowało perspektywę teoretyczną i badawczą na długie lata – stało się fundamentem koncepcji czynników przyciągających i wypychających (Lee 1966) oraz podglebiem dla dziesiątek studiów empirycznych dotyczących strumieni migracyjnych z poszczególnych krajów (obszarów) w określonym czasie (por. DaVanzo 1978; Borjas 1989; Frejka Okólski, Sword 1999).

Przypadek Polski okresu transformacji ustrojowej nie był pod tym względem wyjątkiem. Analizowanie selektywności emigracji w latach 1990. pozwoliło na wskazanie szeregu czynników ją determinujących (Kaczmarczyk 2001) i weryfikację niektórych implikacji teoretycznych, na przykład kluczowej roli gospodarstwa domowego w procesie nominowania na migranta wskazanej w Nowej Ekonomii Migracji Pracowniczych (The New Economics of Labour Migration, por. Stark, Bloom 1985; Lauby, Stark 1988; Stark, Taylor 1989). Badania nad selektywnością przyczyniły się do sformułowania koncepcji migracji niepełnej (Okólski 2001), będącej kwintesencją specyfiki procesów mobilności zagranicznej Polaków w okresie od odsłonięcia „żelaznej kurtyny” do włączenia Polski do struktur Unii Europejskiej (UE). Akcesja Polski do UE w połowie 2004 roku, wywoławszy wzmożoną mobilność międzynarodową Polaków – szacuje się, że w ciągu dwóch i pół roku ubytek netto ludności Polski wyniósł około 1,1 mln osób (Grabowska-Lusińska, Okólski 2009: 74) – sprowokowała kolejne pytania o selektywność odpływu.

Ów znaczący odpływ sprawił, że analizy selektywności na dobre zagościły na kartach książek i artykułów badaczy migracji ( Fihel, Kaczmarczyk, Okólski 2007; Mioduszewska 2008; Kaczmarczyk, Mioduszewska, Żylicz 2009). Gwałtowność zmian, których świadkami staliśmy się wówczas, wymagała narzędzi, dzięki którym możliwa byłaby stosunkowo szybka ocena, na ile mieliśmy do czynienia z kontynuacją trendów obserwowanych przed akcesją, być może w większej skali, na ile zaś przyszło nam obserwować odmienne jakościowo zjawisko. Dzięki dostępności nowego i wartościowego źródła danych o emigracji, jakim okazało się Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) i zastosowaniu prostego Współczynnika Selektywności Migracji, można było formułować wyjaśnienia dotyczące przyczyn różnic w strukturze ludności podejmującej mobilność i ludności osiadłej przed i po akcesji Polski do UE (Anacka, Okólski 2010) oraz trwałości zaobserwowanych zmian (Anacka 2010a).

Wydarzenia kolejnych lat skierowały uwagę badaczy zajmujących się selektywnością migracji na coraz bardziej intensywny strumień migracji powrotnych (Anacka, Fihel 2012). Pytanie o to, kto i dlaczego wraca do Polski (lub, odwracając perspektywę, kto i dlaczego do Polski nie wraca) przez pewien czas rozpalało publiczne debaty i znów – dzięki tym samym narzędziom, które posłużyły do scharakteryzowania odpływu ludności w drugiej połowie ubiegłej dekady – można było snuć wnioski na temat przyczyn i ewentualnych konsekwencji napływu powrotnego Polaków. Wypłukiwanie populacji, jako metafora zjawiska polegającego na występowaniu dodatniej selektywności dla strumienia emigracji i niedodatniej dla strumienia migracji powrotnych w wypadku pewnych grup ludności (por. kolejny punkt niniejszego tekstu), pojawiło się już w pierwszych artykułach o poakcesyjnej migracji powrotnej (Anacka 2010b). Wyniki analiz sugerowały wówczas, iż w latach 2002-2008 owo wypłukiwanie mogło dotyczyć osób z wykształceniem policealnym i wyższym, mężczyzn oraz mieszkańców północnych regionów Polski. Jednoznaczne konkluzje nie zostały jednak wyciągnięte, jako że metoda badania była mocno niedoskonała – zastosowana definicja migranta powrotnego obejmowała osoby, które podejmowały ruchliwość typowo cyrkulacyjną, powszechną w okresie przedakcesyjnym (por. Jaźwińska 2001), a w analizie brakowało oceny statystycznej istotności otrzymanych wyników.

Podobna próba zestawienia selektywności emigracji i migracji powrotnej została poczyniona dwa lata później (Anacka, Fihel 2012) przy użyciu technik ekonometrycznych (statystyczna istotność otrzymanych wyników była zatem bezdyskusyjna), choć tym razem wyniki dla obu strumieni nie były w pełni porównywalne z uwagi na różne okresy analizy. Pewnym mankamentem badania było wzięcie pod uwagę osób migrujących – zarówno z, jak i do Polski – w okresie 1999-2009, a zatem niedokonanie rozróżnienia na migracje przedakcesyjne, często o charakterze cyrkulacyjnym, i poakcesyjne1. Niemniej jednak w wypadku niektórych kategorii ludności – mężczyzn, osób młodych i osób z wyższym wykształceniem – dostrzeżony wcześniej wzorzec wypłukiwania populacji potwierdził się.

Metoda analizy

Niniejszy tekst ma za zadanie uzupełnienie dotychczasowych analiz procesu wypłukiwania ludności Polski w okresie poakcesyjnym, to jest od 2004 roku. Proces ten jest definiowany jako względnie trwała emigracja określonych grup ludności, które charakteryzują się wyższą niż ogół ludności skłonnością do emigracji i jednocześnie niższą niż inne kategorie emigrantów skłonnością do migracji powrotnych. Pomiar skłonności do mobilności będzie dokonywany przy pomocy dwóch wskaźników – Współczynnika Selektywności Migracji (dla strumienia emigracji, WSM) i Współczynnika Selektywności Migracji Powrotnych (dla strumienia migracji powrotnej, WSMP). Pierwszy z nich ma postać (Cieślak 1992):


gdzie: V – zmienna, ze względu na którą mierzona jest selektywność migracji (np. płeć, wykształcenie); i – kategoria zmiennej V, dla której liczona jest wartość współczynnika (np. mężczyzna, wykształcenie wyższe); MV=i – liczba emigrantów z danego obszaru należąca do kategorii i cechy V; M – całkowita liczba emigrantów z danego obszaru; PV=i – liczba ludności danego obszaru należąca do kategorii i cechy V; P – całkowita liczba ludności na danym obszarze.

Formuła Współczynnika Selektywności Migracji Powrotnych jest analogiczna do powyższej i ma postać:

Wzór 2,

gdzie: V – zmienna, ze względu na którą mierzona jest selektywność migracji powrotnych (np. płeć, wykształcenie); i – kategoria zmiennej V, dla której liczona jest wartość współczynnika (np. mężczyzna, wykształcenie wyższe); RV=i – liczba migrantów powracających na dany obszar należąca do kategorii i cechy V; R – całkowita liczba migrantów powracających na dany obszar; EV=i – liczba ludności pochodzącej z danego obszaru i przebywającej za granicą należącej do kategorii i cechy V; E – całkowita liczba ludności pochodzącej z danego obszaru i przebywającej za granicą.

Oba te współczynniki przyjmują wartości z zakresu [-1, +∞), przy czym dodatni WSMV=i oznacza, że kategoria i pewnej cechy V jest nadreprezentowana w odpływie ludności z danego obszaru (jej skłonność do emigracji jest wyższa), ujemny zaś – że jest ona niedoreprezentowana, co oznacza niższą skłonność do emigracji osób o tej właśnie cesze. Kluczową rolę odgrywa wartość zerowa tego współczynnika, oznaczająca brak selektywności, zwłaszcza gdy jest on liczony na podstawie danych pochodzących z badania reprezentacyjnego (nie zaś pełnego, jakimi są np. powszechny spis ludności czy rejestry ludności). Formalnie rzecz biorąc należałoby, wyliczywszy wartość WSM, przeprowadzić test statystyczny, który pozwoliłby ocenić, czy ów WSM jest istotnie różny od zera. Jednak rozkład statystyki testowej jest w tym wypadku problematyczny (nie jest to żaden z popularnie wykorzystywanych rozkładów). Na użytek niniejszego badania istotność statystyczna średniej wartości WSM w okresie 2004-2008 została zastąpiona oceną stabilności wartości WSM dla poszczególnych 19 kwartałów. Jeśli we wszystkich kwartałach był on jednakowego znaku (stale dodatni bądź stale ujemny), jego wartość uznawana była jako stosunkowo stabilna i za wiarygodne przyjmowane było stwierdzenie, iż w analizowanym okresie był on różny od zera. Ponadto przy interpretacji wyników brany był pod uwagę przypadek, gdy WSM był odmiennego znaku w dokładnie jednym spośród 19 kwartałów. Wyjątek ten wynikał z faktu, iż w ocenie statystycznej istotności wartości parametrów również przyjmuje się pewne prawdopodobieństwo popełnienia błędu (zwyczajowo jest 1 proc., 5 proc. lub 10 proc.), na co pozostawione zostało miejsce i w naszej analizie. Do oceny selektywności wykorzystane zostały jedynie opisane powyżej stosunkowo stabilne wartości WSM.

W niniejszym artykule wykorzystane zostały dane pochodzące z prowadzonego regularnie co kwartał Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności z lat 2004-2008. Ankieta BAEL dotycząca gospodarstwa domowego zawiera pytanie o ewentualny czasowy pobyt zagraniczny jego członków2 i o to, czy pobyt ten jest krótszy, czy też dłuższy niż 1 rok. Ponadto w analizie wzięto pod uwagę dane zebrane w ramach przeprowadzonego ad hoc w drugim kwartale 2008 roku dodatkowego modułu BAEL, w którym ankietowani odpowiadali na pytania dotyczące ich przeszłych doświadczeń migracyjnych3. W ramach tych zbiorów danych wyszczególnione zostały cztery subpopulacje, kluczowe dla dalszych rozważań:

  • migranci – osoby, które wyjechały z Polski w latach 2004-2008, czyli wskazane jako czasowo nieobecne, ale przebywające za granicą nie dłużej niż rok począwszy od II kwartału 2004 roku do IV kwartału 2008 roku;
  • emigranci – osoby przebywające za granicą w latach 2004-2008, czyli wskazane jako czasowo nieobecne niezależnie od długości pobytu za granicą począwszy od II kwartału 2004 roku do IV kwartału 2008 roku;
  • migranci powrotni – osoby przebywające w Polsce w II kwartale 2008 roku (moment przeprowadzania badania modułowego BAEL), które w latach 2004-2008 powróciły z zagranicy;
  • niemigrujący – osoby obecne w Polsce w momencie ankietowania w ramach regularnie przeprowadzanego sondażu BAEL.

Wyszczególnione subpopulacje odpowiadają tym, których struktury wykorzystywane są do wyliczenia wartości WSM i WSMP (liczbę migrantów, emigrantów, migrantów powrotnych i niemigrujących oznaczanych w przywołanych wyżej formułach odpowiednio przez M, E, R, P). Liczebność prób odpowiadających powyższym kategoriom była zróżnicowana – od 300 do blisko 600 w każdym z 19 kwartałów dla subpopulacji wyjeżdżających za granicę, ponad 50 tys. dla subpopulacji niemigrujących i ponad 1 000 dla subpopulacji osób powracjących4.

Proces wypłukiwania populacji Polski

Wyniki dotyczące selektywności emigracji w latach 2004-2008 wskazują na większą skłonność do wyjazdów mężczyzn (niż kobiet), osób z wykształceniem policealnym, średnim i zawodowym (niż wyższym), mieszkańców wsi, członków gospodarstw domowych z przynajmniej jednym użytkownikiem działki rolnej, a także mieszkańców Podkarpacia i Małopolski (Tabela 1, Mapa 1). WSM okazał się dodatni też dla wszystkich kategorii wieku poniżej 40 roku życia (wyjątkowo zaś wysoki dla osób w wieku 25-30 lat). Niższą skłonnością do emigracji cechowały się osoby z wykształceniem co najwyżej podstawowym, mieszkańcy województwa lubuskiego, łódzkiego, mazowieckiego i wielkopolskiego, czterdziestolatkowie i starsi mieszkańcy Polski. Z kolei selektywność migracji powrotnych w latach 2004-2008 polegała na wyższej skłonności do powrotu osób z wykształceniem wyższym lub co najwyżej podstawowym (w porównaniu z osobami o innych poziomach wykształcenia), mieszkańców Mazowsza i Wielkopolski oraz co najmniej czterdziestoletnich emigrantów. Niższą skłonnością do migracji powrotnej cechowały się osoby o wykształceniu policealnym i średnim, mieszkańcy wsi, osoby wywodzące się z gospodarstw domowych, w których przynajmniej jeden z członków był użytkownikiem działki rolnej, mieszkańcy Ziemi Lubuskiej, Małopolski, Podkarpacia i Podlasia oraz najmłodsi emigranci (do 24 roku życia)5.

Tabela 1. Współczynniki Selektywności Emigracji (WSM) i Współczynniki Selektywności Migracji Powrotnych (WSMP)a dla wybranych kategorii ludnościb, lata 2004-2008

Tabela 1. Współczynniki Selektywności Emigracji (WSM) i Współczynniki Selektywności Migracji Powrotnych (WSMP) dla wybranych kategorii ludności, lata 2004-2008

a W tabeli gwiazdkami oznaczono wartości uznane za stabilne na tyle, by uznać je za różne od zera na podstawie analizy wartości współczynników selektywności w 19 kwartałach: ** - we wszystkich 19 kwartałach wartość WSM lub WSMP była tego samego znaku; * - w jednym kwartale wartość WSM lub WSMP była odmiennego znaku niż w pozostałych 18 kwartałach.

b Wartości WSM i WSMP dotyczą populacji osób w wieku co najmniej 15 lat.

Źródło: opracowanie własne na podstawie BAEL.

O procesie wypłukiwania ludności Polski możemy mówić w odniesieniu do grup społeczno-demograficznych o wysokiej skłonności do emigracji (dodatni WSM) i jednoczesnej niskiej skłonności do powrotu (ujemny WSMP). W analizie dotyczyło to osób w wieku do 24 roku życia, z wykształceniem policealnym i średnim (w tym średnim zawodowym), czyli o kwalifikacjach bądź zbędnych, bądź relatywnie nisko wynagradzanych w Polsce w porównaniu z rynkami pracy innych krajów europejskich. Wypłukiwanie dotyczyło też mieszkańców wsi i członków gospodarstw domowych z przynajmniej jednym użytkownikiem działki rolnej, a także osób wywodzących się z Małopolski i Podkarpacia. Regiony te cechują się bogatą historią mobilności zagranicznej mieszkańców, jednak w kontekście selekcji mieszkańców wsi niezwykle istotne jest, iż te dwa regiony cechują się wysokim odsetkiem gospodarstw quasi-chłopskich wśród gospodarstw rolnych. Są to gospodarstwa drobne, samozaopatrzeniowe, niezaangażowane w wymianę rynkową produktów rolnych. Według Halamskiej (2010) odsetek takich gospodarstw w latach 2006-2007 na Podkarpaciu wynosił 66 proc., zaś w Małopolsce – 60 proc., i były to najwyższe wartości dla całej Polski, dla której wartość średnia nie przekraczała 41 proc. Wysoki udział gospodarstw samozaopatrzeniowych może świadczyć o ekonomicznej „zbędności” mieszkańców wybranych regionów wiejskich, polegającej na braku zatrudnienia w miejscu zamieszkania i konieczności szukania go poza lokalnym rynkiem pracy. Także za granicą.

Mapa 1. Wartości Współczynnika Selektywności Migracji (WSM) i Współczynnika Selektywności Migracji Powrotnych dla poszczególnych regionów Polski, lata 2004-2008

Mapa 1. Wartości Współczynnika Selektywności Migracji (WSM) i Współczynnika Selektywności Migracji Powrotnych dla poszczególnych regionów Polski, lata 2004-2008

Źródło: opracowanie własne na podstawie BAEL.

Trudno nie zauważyć, iż oprócz wypłukiwania ludności Polski z pewnych kategorii społeczno-demograficznych zachodzi proces odwrotny, polegający na niskiej skłonności do emigracji i wysokiej skłonności do powrotu innych kategorii ludności. Osoby z wykształceniem co najwyżej podstawowym są niedoreprezentowane w odpływie, za to nadreprezentowane w napływie powrotnym. Podobny efekt dotyczył mieszkańców Mazowsza i Wielkopolski, czyli regionów o dość chłonnych rynkach pracy skupionych wokół Warszawy i Poznania. W wypadku tych regionów użycie sformułowania będącego kwintesencją koncepcji E. Lee (1966) wydaje się naturalne – są to regiony przyciągające migrantów (pull), w przeciwieństwie do wypychających (push) regionów południa i wschodu Polski. Wśród czynników przyciągających znajdują się więc i takie, które sprawiają, że wyższą skłonność do powrotu obserwuje się wśród osób z wyższym wykształceniem i starszą metryką – wypłukiwanie w największym stopniu dotyczy osób do 30 roku życia.

Jedynie selektywność ze względu na wiek nie musi być symptomem dostrzeżonych procesów wypłukiwania. Ponieważ wyższą skłonnością do emigracji i niższą skłonnością do powrotów cechują się ludzie młodzi, odwrotny wzorzec zaś występuje w wypadku osób starszych (powyżej 40 roku życia), można uznać, że odpowiedzialny za to jest fakt traktowania przez pewną część populacji wyjazdu zagranicznego (jak pokazują dane – najczęściej zarobkowego) jako pewnego planu, który ma się zakończyć powrotem do Polski. Wśród 5 najczęściej wskazywanych motywów skłaniających emigrantów do powrotu w 2008 roku 4 wiązały się właśnie z taką strategią (GUS 2008: 15). Na podstawie przedstawionej powyżej analizy selektywności nie można jednak stwierdzić, jak dużej części migrantów i migrantów powrotnych wzorzec ten dotyczy.

Skutkiem występowania selektywności w migracjach z i do Polski jest zmiana struktury populacji jego mieszkańców. Konsekwencją wniosku o występowaniu zjawiska wypłukiwania jest pytanie o jego skutki demograficzne, gospodarcze i społeczne. Ograniczając zainteresowanie jedynie do tych pierwszych, należy zastanowić się nad dwoma aspektami omawianego procesu – jego skalą i trwałością. Na podstawie samych wartości współczynników selektywności nie jest możliwa ocena skali wypłukiwania, dlatego konieczne jest posłużenie się szacunkami rozmiarów i struktury emigracji na pobyt czasowy sporządzonymi przez GUS (GUS 2012a). Okazuje się, że w latach 2004-2008, kiedy czasowy ubytek populacji netto wyniósł 1 210 tys. (por. Wykres 1), liczba mężczyzn w Polsce na skutek emigracji skurczyła się o 820 tys. (około 4,4 proc.). Na tej samej zasadzie można wnioskować, że subpopulacja mieszkańców wsi została uszczuplona o około 390 tys. (2,7 proc.), osób z wykształceniem wyższym – o około 230 tys., a z zasadniczym zawodowym – o 400 tys. Konsekwencje te nie wydają się jednak dramatyczne – w latach 2004-2008 polskie szkoły wyższe rocznie opuszczało od blisko 400 do 500 tys. absolwentów, więc ubytek nawet ponad 200 tys. z nich nie wpłynął na tak gwałtowną zmianę struktury populacji ze względu na wykształcenie, jak w wypadku struktury wieku i płci. Niemniej jednak emigracja tak dużej liczby absolwentów szkół średnich i wyższych w przyszłości może pociągać za sobą spadek konkurencyjności i mobilności najmłodszego segmentu siły roboczej na rodzimym rynku pracy.

Jednak najistotniejszym efektem selektywności emigracji poakcesyjnej jest jej wpływ na strukturę wieku ludności Polski. Ponieważ około połowa mężczyzn, którzy wyjechali w okresie 2004-2008, była w wieku 20-29 lat, a stale zameldowanych w Polsce dwudziestolatków w 2004 roku było 3 234 tys., za granicą pozostał średnio co ósmy z nich (12,7 proc.). Tak duży ubytek ludności młodej, a przede wszystkim w wieku najwyższej płodności, będzie przyspieszać proces starzenia się ludności Polski i będzie miał niebagatelne konsekwencje dla reprodukcji ludności. Jeśli bowiem ubytek ten okaże się trwały, powstanie swego rodzaju luka pokoleniowa dotycząca nie tylko najliczniejszych roczników zaangażowanych w emigrację poakcesyjną (to jest urodzonych w okresie 1975-1988), ale również ich dzieci, które przyjdą na świat za granicą6. Pogłębi to proces starzenia się ludności Polski, który wynika nie tylko z wydłużania się przeciętnego trwania życia, ale również (a może nawet przede wszystkim) ze spadku liczby urodzeń i zmniejszania się roczników dzieci i młodzieży.

Wykres 1. Liczba emigrantówa (w tym: liczba mężczyzn), lata 2004-2011 (w tys.)

Wykres 1. Liczba emigrantów (w tym: liczba mężczyzn), lata 2004-2011 (w tys.)

a Osoby przebywające czasowo poza granicami Polski co najmniej 2 (w latach 2004-2005) lub 3 miesiące (w latach 2006-2011).

Źródło: opracowanie własne na podstawie BAEL oraz GUS (2012a).

Na ile trwałe mogą okazać się dostrzeżone powyżej trendy? Z jednej strony, informacje zebrane w 2008 roku w ramach dodatkowego modułu BAEL sugerowały, że fala powrotów do Polski przybiera na sile – liczebność napływu w okresie poakcesyjnym wyniosła 580 tys., jednak w samym 2007 roku było to 213 tys., a prosta ekstrapolacja trendu sugerowała, iż pod koniec 2008 roku rekord ów zostałby zapewne pobity (GUS 2008). Z drugiej strony jednak, od 2007 roku zasób emigrantów „czasowych” (cudzysłów użyty celowo, jako że owa czasowość nie ma określonej górnej granicy) ustabilizował się na poziomie około 2 mln osób. Ponadto w miarę upływu czasu coraz większy ich odsetek stanowiły osoby przebywające za granicą co najmniej rok (Fihel 2011). Świadczy to o wkraczaniu emigracji poakcesyjnej w dojrzałą fazę charakteryzującą się, z jednej strony, osiedlaniem się za granicą na stałe części polskich migrantów, a z drugiej strony, powrotami do Polski pozostałych migrantów.


Analiza zawarta w niniejszym artykule uzupełnia opublikowane dotychczas analizy dotyczące selektywności procesów migracyjnych, w które angażują się Polacy. Po raz kolejny potwierdziła się teza, iż we wczesnym okresie poakcesyjnym (lata 2004-2008) zarówno wyjazdy, jak i powroty były selektywne ze względu na pewne cechy społeczno-demograficzne. W wypadku emigracji selektywność dotyczyła osób młodych, z niższym bądź średnim poziomem wykształcenia, mieszkańców wsi i osób związanych z rolnictwem. W wypadku migracji powrotnej selektywność odnosiła się przede wszystkim do osób z wykształceniem wyższym lub co najmniej podstawowym. Analiza udowodniła też istnienie mechanizmu wypłukiwania ludności Polski z pewnych grup społeczno-demograficznych, cechujących się stosunkowo wysoką skłonnością do emigracji i stosunkowo niską skłonnością do powrotów. Dotyczyło to osób bardzo młodych (do 24 roku życia), z wykształceniem policealnym i średnim (w tym średnim zawodowym), mieszkańców wsi, osób związanych z rolnictwem, mieszkańców Małopolski i Podkarpacia. Może to oznaczać, że emigracja jest szczególnie opłacalna, lub raczej, że pozostanie w Polsce jest stosunkowo najmniej opłacalne, dla osób o wykształceniu średnim i/lub zamieszkujących tereny wiejskie, na których trudno znaleźć zatrudnienie. Wyniki te korespondują z hipotezą M. Okólskiego (2011, 2012; por. również Grabowska-Lusińska, Okólski 2009; Anacka, Okólski 2010) mówiącą o rozgęszczającej roli polskiej emigracji poakcesyjnej, to znaczy realokacji ekonomicznie „zbędnej” siły roboczej z sektorów pozarynkowych (takich jak gospodarstwa quasi-chłopskie) ku sektorom i regionom zgłaszającym popyt na ową siłę. W okresie transformacji ustrojowej polskie miasta zgłaszały ograniczony popyt na siłę roboczą z terenów wiejskich i z zagranicy, a dodatkowo migracje hamowały wysokie koszty osiedlenia się na terenach miejskich i podmiejskich. Za wcześnie na jednoznaczne wnioski o trwałości emigracji poakcesyjnej i roli procesu wypłukiwania dla populacji Polski, lokalnych społeczności wysyłających i samych migrantów, jednak przedstawione wstępne wyniki mogą przemawiać na korzyść hipotezy o rozgęszczeniu.


1 Wynikało to z liczebności zbioru danych – zbyt małej, by wnioskować o charakterze napływu powrotnego do Polski w krótszym okresie.

2 W latach 2004-2005 osoby uznawane były za czasowo nieobecne, jeśli przebywały za granicą co najmniej 2 miesiące; począwszy od roku 2006 dolną cezurą jest okres trzymiesięczny.

3 Pomimo tego, że BAEL można uznać za jedno z najbardziej wartościowych źródeł informacji o statystycznych cechach populacji współcześnie migrujących Polaków, nie jest ono pozbawione wad. Do najważniejszych należy fakt, iż dane te zbierane są podczas bezpośrednich wywiadów ankietowych, a informacje o migrujących członkach gospodarstwa domowego pozyskiwane są od innych jego członków. W ten sposób wszelkim statystykom wymyka się zapewne istotna grupa emigrantów, którzy tworzyli w Polsce jednoosobowe gospodarstwa domowe lub którzy wyjechali za granicą z całymi rodzinami, nie pozostawiając w Polsce nikogo, kto mógłby udzielić ankieterom informacji na ich temat. Dane BAEL dotyczące przyczyn niezrealizowania wywiadów nie pozwalają na analizę oszacowania obciążenia wyliczonych współczynników (por. Anacka, Fihel 2012), co należy mieć na uwadze, zapoznając się z dalszą treścią artykułu.

4 Do wszystkich wyliczeń zostały zastosowane wagi przypisywane gospodarstwom domowym, z których pochodzili ankietowani reprezentujący poszczególne subpopulacje.

5 Czytelnikowi należy się słowo komentarza na temat różnic pomiędzy wynikami zamieszczonymi w niniejszym artykule a wynikami zawartymi w niedawno wydanej publikacji, w której rozważa się podobne zagadnienia (Anacka, Fihel 2012). Na podstawie danych pochodzących z regularnie przeprowadzanego sondażu BAEL (nie zaś z badania modułowego, z którego dane wykorzystywane są w tym artykule) stwierdzono, że w latach 1999-2009 dodatnią selektywność dla strumienia migracji powrotnej można było zaobserwować w wypadku osób pochodzących z obszarów wiejskich, a także osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym (co zarysowuje odmienny obraz migranta powrotnego niż przedstawiony w niniejszym tekście). Należy wymienić co najmniej dwa powody występowania tej pozornej rozbieżności. Po pierwsze, w obu przypadkach znacząco różni się okres badania – lata 1999-2009 w dużej mierze obejmują okres przedakcesyjny, odmienny pod względem charakterystyk migrantów niż lata późniejsze. Po drugie zaś, można przypuszczać, że w próbie, która posłużyła do wyliczenia współczynników selektywności dla owego dłuższego okresu, znalazło się więcej osób zaangażowanych w stosunkowo krótkotrwałą, ale powtarzalną (sezonową) mobilność zarobkową. Służące za podstawę przedstawianej tu analizy badanie modułowe BAEL zostało przeprowadzone w drugim kwartale roku, czyli w okresie, kiedy część migrantów sezonowych jest nieobecna w kraju.

6 Proces ten już się zapewne rozpoczął – począwszy od 2009 roku w Wielkiej Brytanii notuje się rekordową liczbę urodzeń wśród imigrantów z Polski. W 2011 roku Polki urodziły tam 23 tys. dzieci a trend liczby urodzeń był wzrostowy (por. ONS 2012); w tym samym czasie w Polsce liczba urodzeń wyniosła 388 tys. i była niższa niż w poprzednich latach (GUS 2012b).


Anacka M. (2010a). Poakcesyjne migracje Polaków – ciągłość czy zmiana? Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny 4: 37-54.

Anacka M. (2010b). Poakcesyjni migranci powrotni w Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności, w: I. Grabowska-Lusińska (red.), Poakcesyjne powroty Polaków. CMR Working Papers 43(101): 13-26. Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Anacka M., Fihel A. (2012). Return Migration to Poland in the Post-accession Period, w: B. Galgóczi, J. Leschke, A. Watt (red.), EU Labour Migration in Troubled Times Skills Mismatch, Return and Policy Responses, s. 143-169. Aldershot: Ashgate.

Anacka M., Okólski M. (2010). Direct demographic consequences of post-accession migration for Poland, w: R. Black, G. Engbersen, M. Okólski, C. Panţĭru (red.), A Continent Moving West?, s. 141-164. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Borjas G. J. (1989). Economic Theory and International Migration. International Migration Review 23(3): s. 457-485.

Cieślak M. (1992). Demografia. Metody analizy i prognozowania. Warszawa: PWN.

DaVanzo J. (1978). Does Unemployment Affect Migration? Evidence from Micro Data. The Review of Economics and Statistics 60(4): 504-514.

Fihel A. (red.) (2011). Recent Trends in International Migration in Poland. The 2011 SOPEMI report. CMR Working Paper 52(110). Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Fihel A., Kaczmarczyk P., Okólski M. (2007). Migracje „nowych Europejczyków” – teraz i przedtem. Studia Migracyjne. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Frejka T., Okólski M., Sword K. (red.) (1999). In-depth studies on migration in Central and Eastern Europe: the case of Ukraine. UN Economic Studies 12. New York and Geneva: United Nations.

Grabowska-Lusińska I., Okólski M. (2009). Emigracja ostatnia? Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

GUS (2008). Informacja o badaniach zasobów imigracyjnych w Polsce w 2008 r. Notatka informacyjna. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.

GUS (2012a). Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004-2011. Notatka informacyjna. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.

GUS (2012b). Rocznik Demograficzny. Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych.

Halamska M. (2010). Zmiany polskiej wsi. Dynamika dwudziestolecia 1989-2009 i jej regionalne odmiany, w: A. Tucholska (red.), Europejskie wyzwania dla Polski i jej regionów, s. 277-301Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego.

Jaźwińska E. (2001). Migracja niepełna ludności Polski: zróżnicowanie międzyregionalne, w: E. Jaźwińska, M. Okólski (red.), Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, s. 303-330. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Kaczmarczyk P. (2001). Uwarunkowania procesów migracyjnych z perspektywy społeczności „wysyłającej”, w: E. Jaźwinska, M. Okólski (red.), Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, s. 303-330. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Kaczmarczyk P., Mioduszewska M., Żylicz A. (2009). Impact of the Post-Accession Migration on the Polish Labor Market, w: M. Kahanec, K. F. Zimmermann (red.), EU Labor Markets After Post-Enlargement Migration, s. 219-253. Heidelberg: Springer.

King R. (1978). Return Migration: A Neglected Aspect of Population Geography. Area 10(3): 175-182.

Lauby J., Stark O. (1988). Individual Migration as a Family Strategy: Young Women in the Philippines. Population Studies 42(3): 473-486.

Lee E. S. (1966). A Theory of Migration. Demography 3(1): 47-57.

Mioduszewska M. (2008). Najnowsze migracje z Polski w świetle danych Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności. CMR Working Papers 36(94). Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Okólski M. (2001). Mobilność przestrzenna z perspektywy koncepcji migracji niepełnej, w: E. Jaźwinska, M. Okólski (red.), Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, s. 303-330. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Okólski M. (2011). Modernizacyjna rola migracji. CMR Working Papers 46(104). Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Okólski M. (2012). Modernising impacts of emigration. Studia Socjologiczne 206(3): 49-79.

ONS (2012). Births in England and Wales by Parents’ Country of Birth, 2011. Statistical Bulletin. Office for National Statistics.

Ravenstein E. G. (1885). The Laws of Migration. Journal of the Statistical Society 48,(2): 167–235.

Ravenstein E. G. (1889). The Laws of Migration. Journal of the Royal Statistical Society 52(2): 241-305.

Stark O. (1995). Return and Dynamics: The Path of Labor Migration when Workers Differ in Their Skills and Information Is Asymmetric. The Scandinavian Journal of Economics 97(1): 55-71.

Stark O., Bloom D. E. (1985). The New Economics of Labor Migration. The American Economic Review 75(2): 173-178.

Stark O., Taylor E. (1989). Relative Deprivation and International Migration. Demography 26(1): 1-14.

Testowy Keywords do sprawdzenia latest issue

Testowy body  do sprawdzenia latest issue




international migration, emigration, immigration, migration policy, Poland, SOPEMI report

The article presents the main recent developments in migration policy and migration trends to and from Poland. Polish migration policy has been becoming more open to immigrants in the years 2009-2011, especially immigrants needed by the Polish economy. At the same time, according to the new migration strategy, it is going to devote more attention to the issue of immigrants’ integration. As for trends in international migration, the trans-border mobility remained elevated and intensified, among others due to agreements on the Local Border Traffic with the Eastern neighbours. Since 2006 the emigration for a permanent stay has been decreasing and immigration for a permanent stay has been increasing, mostly due to return migration of Polish citizens, but still, in 2010 a negative net migration was registered. The number of long-term Polish emigrants stabilized, while the number of short-term emigrants declined abruptly, which suggests that Poland is already in a ‘late’ or ‘mature’ phase of post-accession emigration, characterized by stabilization of the outflow of settlement type and intensification of return migration. The latter is to some extent reflected by the statistics referring to immigration for a permanent stay and to mixed marriages. Labour immigration and foreign employment in Poland have been increasing constantly over recent years.

1. Introduction

The acronym SOPEMI stands for the French name of Système d’observation permanente des migrations (in English: Continuous Reporting System on Migration), established in 1973 by the Directorate for Employment, Labour and Social Affairs of the Organization for Economic Cooperation and Development (OECD). As its long-standing chairman Jean-Pierre Garson said, the system was ‘to provide the OECD member countries with a mechanism for the timely sharing of information on international migration’ (OECD 2011: 5). In practice, the SOPEMI network consists of national experts reporting on international migration flows and policies incorporated in their respective states, and the OECD Secretariat experts carrying out analytical and synthetic studies published as annual International Migration Outlook. Statistical data provided by national experts were recently made available at the OECD Secretariat webpage as the Database on Immigrants in OECD Countries (extended to many non-OECD countries) and International Migration Database.

Since 1990 Polish experts have been involved in the cooperation within the SOPEMI network. The activities have included preparing annual reports for Poland (in 1990, exceptionally, also for other post-communist countries) and participating in annual sessions of SOPEMI experts at the OECD Secretariat’s headquarters in Paris. In 1996 Poland became a full member state of the OECD. From the very beginning of cooperation national reports for Poland were prepared by members of the Centre of Migration Research at the University of Warsaw, that is – in chronological order – by Marek Okólski (1990-2002), Ewa Kępińska (2001-2007), and a team consisting of Marta Anacka, Agnieszka Fihel, Paweł Kaczmarczyk, Renata Stefańska (from 2009 on) and very recently (2012), Paweł Dąbrowski. Annual SOPEMI reports for Poland have also been published on-line in the CMR Working Papers series. In line with the OECD standards, reports include sections concerned with economic developments in recent years, changes in migration policy, characteristics of trans-border mobility, inflow and outflow. Recent reports have been complemented with analytical parts each year devoted to a different important topic referring to international migration in Poland. The whole has been complemented with an extended statistical annex that cannot be presented here due to space limitations.

In this article we follow the standards developed for national SOPEMI reports. In Section 2 we discuss recent developments in migration policy, in Section 3 we present the most important statistical data on international migration for Poland. The data were collected from many sources: the Border Guard, Central Population Register, Ministry of Labour and Social Policy, Ministry of Foreign Affairs, Ministry of Interior, Office for Foreigners, and, complementary, the Institute for Tourism and Labour Force Survey conducted by the Central Statistical Office (CSO) of Poland. Finally, we present characteristics of recent trans-border mobility (Section 4), outflow from Poland (Section 5) and inflow to Poland (Section 6). Thanks to employment of various and comprehensive statistical data this study gives a complete picture of current trends in international migration in Poland. The scope of the study overwhelms developments in the migration policy up to 2011 (including 2011) and developments in the migration trends up to first months of 2011 for which the source data was already available.

2. Migration and integration policy

2.1. Migration policy developments

The 2009-2011 period could be characterized by relatively many legislative and political initiatives taken in the field of migration. One of the most important events concerning Poland’s migration policy was adoption of the first comprehensive strategic document regarding this topic entitled ‘The Polish migration policy: current state of play and further actions’. The document was adopted – after broad social consultations – on 20 July 2011 by the inter-ministerial Committee on Migration, the consultative and advisory body to the Prime Minister. General message of the document is that Poland should be more open for immigrants with skills needed on the Polish labour market and not causing integration problems. At the same time Poland should prevent abuse of immigration system. Currently, the document is awaiting approval by the Council of Ministers.

In addition to adoption of the strategic document that will have a crucial impact on the state’s migration policy in the future, in years 2009-2011 several amendments in the law relating to various aspects of migration policy were enacted. The most important legal developments concerning migration issues in the reported period are presented below.

2.2. Simplification of employment procedure for foreigners

As a rule, foreigners need work permits in order to be employed in Poland. In February 2009 important amendment to the Act on promotion of employment and labour market institutions entered into force, which greatly facilitated foreigners’ access to the Polish labour market. The most important change simplifying and shortening the procedure for issuing work permits was abolition of the obligation to apply for a work permit promise, before obtaining a work permit. Also, a fee for issuing a decision on granting a work permit was substantially reduced – to 50 zlotys for work permits issued for a period up to three months, 100 zlotys for work permits issued for a period exceeding three months, and 200 zlotys for work permits concerning pursuing export services. Previously, this fee was several times higher and it constituted an equivalent of a minimum wage. On the basis of the amended Act the list of foreigners automatically granted work permits (i.e. without labour market test) was extended with, among others, the following categories: foreigners employed in an occupation which is on the list of deficit occupations in a given region (each year determined by the region’s governor in consultation with social partners); foreigners who graduated high schools in Poland or in the other European Economic Area countries or in Switzerland in the period of three years preceding submitting application for a work permit; foreigners legally residing in Poland for three years preceding application for a work permit. The list of foreigners released from the obligation to possess a work permit was also expanded. The full access to the Polish labour market was granted to, among others, students and graduates of Polish full-time higher education studies and full-time doctorate studies in Polish universities.

Besides facilities, the amended Act on promotion of employment and labour market institutions introduced provisions aimed at preventing social dumping by specifying that foreigners’ salaries should not be lower than received by Polish citizens working on similar positions.

2.3. Simplified employment system for foreign workers from the East

Additional facilities concerning access to the Polish labour market were designed specifically for workers from the East. Poland has a simplified employment system for labour migrants from selected Eastern European countries since 2006. Initially, it was addressed only to foreigners from countries bordering Poland and it was limited to agriculture. Since 2009 the simplified procedure relates not only to nationals of Belarus, Russia and Ukraine, but also to nationals of Moldova and Georgia and it embraces all sectors of economy. Residents of these countries can work in Poland without a work permit up to six months during twelve consecutive months (previously, only three months during six months) on the basis of a declaration of employer on the intention to employ a foreigner, registered at the local labour office.

On 28 July 2011 regulations imposing new information obligations for employers recruiting foreign workers from the East under the simplified procedure entered into force. Occupation, place of employment, date for start of work and period of work performance, amount of salary proposed, and even the type of contract to be concluded with a foreigner – all this detailed information employers are obliged to provide in declarations on the intention to employ a foreigner. The employers are also required to confirm that they had acquainted with provisions governing employment of foreigners and that they are aware that all information on immigrants they employ may be provided to the Border Guard, the National Labour Inspectorate or the Police. The aim of the amendments is to improve monitoring of simplified employment system for foreign workers from the East and to respond to exploitation of the system for purposes other than legal employment, such as e.g. ‘trade’ in declarations of Polish employers.

2.4. Amnesty for foreigners

On 28 July 2011 the Polish Parliament passed the Act on legalisation of stay of some foreigners in the territory of Poland.1 On the basis of the new law from 1 January 2012 to 2 July 2012 foreigners living in Poland illegally will have an opportunity to legalize their stay. Amnesty (so called abolition) will be available to all foreigners whose continuous stay in Poland is illegal at least since 20 December 2007, or since 1 January 2010 in the case of foreigners who prior to that date were granted a final decision on refusal to award the refugee status along with the decision on expulsion. Moreover, an opportunity to legalize their stay in Poland will gain foreigners for whom on 1 January 2010 next proceedings for the award of the refugee status were carried out. It is worth to stress out that the new Act on abolition is very liberal – it does not envisage any economic requirements for amnesty applicants. Under the abolition Act foreigners will be granted a permit for a fixed period valid for two years. During this period they will be entitled to work in Poland without a work permit, but only on the basis of an employment contract (not civil law agreement such as e.g. commission contract or contract for a specific task), which is not easy to obtain even in the case of Polish nationals.

2.5. Local border traffic with Ukraine, Belarus and the Kaliningrad District

On 1 July 2009 the Polish-Ukrainian local border traffic (LBT) agreement came into force (signed in 2008). On the basis of this agreement Ukrainian nationals, residing in border zone – area that extends no more than 30 kilometers from the border – do not need visas, but only local border traffic permits in order to enter Poland and to stay in the border area of Poland (Polish nationals are entitled to visa-free travels to Ukraine, so provisions of the LBT agreement are not very important from their point of view). Such a permit entitles to a multiple border crossing under the local border traffic regime. A maximum duration of each uninterrupted stay on the basis of this document may not exceed 60 days. Persons entitled to obtain the LBT permit must have documented permanent residence for a period not shorter than three years in one of 1 545 towns and villages from the Volyn, Lvov (without Lvov) and Zakarpackie oblast (ca. 1.5 million residents) and possess medical insurance policy valid throughout the period of stay. Similar LBT agreement was signed by Poland and Belarus in 2010. So far, however, due to political reasons, the agreement has not been ratified by the Belarusian side. On 14 December 2011, agreement on the LBT encompassing the entire Kaliningrad District was signed by the Polish and Russian authorities. It will enter into force by mid-2012.

2.6. Relocation and resettlement of refugees to Poland

On 28 July 2011 the Polish Parliament adopted amendments to the Act on providing foreigners with protection within the territory of the Republic of Poland, which made possible relocation to Poland refugees from the other European Union member states and resettlement from third countries to Poland foreigners recognized as refugees by the UNHCR. A number of foreigners relocated or resettled to Poland in a given year, states from which foreigners would come and the amount of funds allocated to cover the costs of relocation or resettlement will be specified by the Polish government. Thus, participation of Poland in these solidarity programs will not contribute to uncontrolled influx of forced migrants to Poland.

2.7. Policy on admitting Chechen refugees

In 2010, the number of Russian nationals declaring Chechen nationality granted international protection in Poland dropped abruptly, as compared to the previous year. While in 2009 Chechens obtained 101 positive decisions granting refugee status and 2 338 positive decisions granting subsidiary protection, one year later – appropriately – only 43 (more than 2 times less) and 222 (more than 10 times less). Sharp decline started in April 2009. According to the Office for Foreigners large number of refusals to grant Chechens international protection stems from two main reasons: changed profile of asylum seekers (larger proportion of fugitives for economic reasons) and changed situation in the country of origin (safety of civilians in Chechnya – due to, among others, completion of military actions – improved considerably). The Office points out also the fact of completion of anti-terrorist operation in Chechnya. However, according to some NGO activists change of the refugee policy towards Chechens is associated rather with the warming of political relations between Poland and Russia than with considerable improvement of situation in Chechnya.

2.8. Facilitated access to education for immigrant children

On 1 January 2010 the amended Act on education system facilitating access to education for foreign children came into force. It granted all foreign children – including children staying in Poland illegally – the right to free-of-charge education at general secondary, technical secondary and basic vocational public schools. Previously, children from non-EU countries could attend schools on the same rules as Polish nationals only at the level of primary and lower secondary schools (gymnasiums). Another important change was entitling foreign pupils who do not know Polish language well to a year-long help of the teacher’s assistant during lessons at school (a person speaking the language of immigrant children).

2.9. Draft bill on Polish citizenship

On 2 April 2009 the Polish Parliament passed a new Act on Polish citizenship. The Act has not entered into force yet because the President had referred it to the Constitutional Tribunal with a request for consideration of the constitutionality of a provision extending the possibility of acquiring Polish citizenship under administrative procedure, i.e. by the decision on acknowledgement as a Polish citizen, taken by the governor of the region. The most important amendment is granting all foreigners the right to apply for acknowledgement as a Polish citizen by the governor of the region. Hitherto, the acknowledgement procedure is accessible only to stateless persons and persons with undetermined citizenship. According to the draft bill the decision on acknowledgement will be taken by regional governors almost automatically provided that the applicant will fulfill several conditions: 3-year residence in Poland on the basis of a permanent residence permit (shorter in case of, among others, people of Polish origin and refugees), providing proof of ensured accommodation as well as maintenance means, complying with the Polish law and a completely new requirement – possessing knowledge of the Polish language confirmed by a state certificate. Currently, majority of foreigners have access only to the conferment procedure (citizenship granted by the President), which is very discretionary. Moreover, in the light of the new act possessing multiple citizenship will be allowed. Another great novelty is introduction of a possibility of restoration of Polish citizenship granted to persons, who lost it on the basis of previous acts on Polish citizenship, e.g. due to political reasons in the period of the Polish People’s Republic.

2.10. Future developments

During the reported period several new regulations concerning migration issues were elaborated, among which the most important are: the new Act on foreigners and the Act on sanctions against entities who employ third-country nationals in breach of legal provisions. The most important amendments set out in the draft assumptions for the new Act on foreigners include: introduction of a single permit covering both residence and work; extending from two to three years a maximal period for which a permit for a fixed period may be issued; imposing a requirement of a basic knowledge of Polish language (A2 level) to be granted permanent residence permit. The bill on sanctions against entities that employ third-country nationals in breach of legal provisions envisages severe penalties for employing foreigners illegally residing in Poland, even penalty of imprisonment.

As is clear from the above, the Polish migration policy has been becoming more open to immigrants in recent years, especially immigrants needed by the Polish economy. It facilitates the entry and access to the Polish labour market for desired categories of foreigners. At the same time, according to the new migration strategy it is planned to devote more attention to the issue of immigrants’ integration, what is reflected e.g. in the plans to introduce, on the one hand, voluntary integration courses for all categories of foreigners, and on the other hand, knowledge of Polish language requirement in order to obtain permanent residence permit and Polish citizenship.

3. Sources of statistical data on international migration

Measurement of migration (regarding both size of flows and stocks of migrants) is commonly acknowledged as one of the most critical areas in migration research. This point is particularly well taken in case of Poland and this is due to two reasons. Firstly, assessment of the scale of migration is complicated in case of those countries where majority of population movements constitute short-term of circular mobility (as it is in case of Central and Eastern European countries). Secondly, since 2004 enlargement and introduction of free migration regime the statistical control over migratory flows is far more complicated than before.

Still, the Central Population Register (so-called PESEL) carried out by the Central Statistical Office of Poland, is considered as the basic and official statistical source used to assess international migration from (and into) Poland. It includes all residents of the country and, consequently, records entries of immigrants and exits of emigrants. However, definitions applied are crucial here. Immigrants are defined as persons who have arrived from abroad and have been registered as permanent residents in any basic administrative unit of Poland. Emigrants are defined as persons who moved with an intention to settle abroad and delisted themselves from their permanent place of residence in Poland. The problem is that in Poland – similarly as in many other countries – the number of those who complete the act of de-registration even if they do migrate remains relatively low. As a consequence, there is a significant number of persons who are counted as permanent residents of Poland even if have de facto ceased to live in Poland (de iure residents and de facto migrants). This is the reason why official data on registered migration from Poland are treated as non reliable and this was also the main incentive to make an attempt to provide more reliable data on scale and structure of Polish mobility. The outcome of these efforts is regularly presented (since 2006, on annual basis) estimate of the stock of permanent residents of Poland staying temporarily abroad (i.e. de facto migrants) prepared and published by the Central Statistical Office (CSO 2011b).2 Contrary to the category of ‘officially registered emigrants’ a category of ‘temporary migrants’ is being used which concerns permanent residents who have stayed in a foreign country for longer than three months.

The second unique feature of the Polish statistics on migration is the reference to the Polish Labour Force Survey (LFS), conducted by the Central Statistical Office of Poland, as one of potential sources of information. This data, based on relatively big samples (recently over 50 thousand households), refers to persons aged 15 years and more who are still treated as members of households residing in Poland. Despite a large range of this survey, it has at least three disadvantages as the source of information on international migration. First, the sample of migrants does not include migrants who moved abroad accompanied by whole households, neither those staying abroad for shorter than three months (till 2006 for shorter than two months). Secondly, LFS was created for the purposes of the labour market analysis and the sample design is subordinated to this particular task. Due to above presented reasons the Central Statistical Office holds a position that data on Poles staying temporarily abroad are not representative for the total population and should be analyzed and interpreted with caution. Third, the pollsters were not trained to interview foreigners so the presence of the latter may not be documented in all cases. Thus LFS data cannot provide information on real scale of migration, however – as proven by statistical tests – it may serve as a very good data source on migration dynamics and its structural features (see particularly 2009 SOPEMI Report for Poland, Kaczmarczyk et al. 2011).

4. Trans-border mobility

The scale on trans-border mobility at Polish borders is estimated by the Institute for Tourism on the basis of the Border Guard reports and the CSO’s information on accommodation of foreigners in Polish hotels. After the communist period Poland experienced an outburst of trans-border mobility reaching its peak in 1995 with almost 90 million of arrivals of foreigners. This number dropped to about 51 million in 1998, mostly due to so-called Russian crisis and accompanying economic downturn in Poland, as well as due to coming into force of the new Act on foreigners, significantly tightening the entry conditions and border controls. However, since the Polish accession into the European Union in 2004 the number of arrivals has remained relatively stable at the level of 50-60 million annually (Figure 1). In 2009 a small drop was registered, followed by an increase in 2010 (54 and 58 million border crossings, respectively).

The arrivals to Poland have been in vast majority undertaken by the European Union citizens. In 2010, the most recent year for which detailed data is available, 81 per cent (47 385) of arrivals constituted those persecuted by the citizens of EU member states: 49 per cent citizens of the ‘old 15’, and 32 per cent of the new member states. It is self-evident that the biggest numbers of arrivals to Poland have been noted in case of citizens of neighboring countries in the Schengen area (88 per cent of total): in 2010 44 per cent of entries referred to German citizens, 16 per cent to Czech Republic citizens, 10 per cent to Slovak citizens, 5 per cent to Lithuanian citizens. As for the foreigners from outside of the Schengen area, the main groups arriving to Poland were constituted by the citizens of Ukraine (9 per cent of arrivals) and of Belarus (5 per cent).

Figure 1. Arrivals of foreigners to Poland, 1980-2010, in million

Source: own elaboration based on the Border Guard and the Institute for Tourism data.

In 2010 the Border Guard refused to let 23 758 foreigners (16 864 in 2008 and 26 941 in 2009), mostly due to lack of valid visa or other proper documents. This concerned mostly the citizens of Ukraine (11 802 persons), followed by citizens of Belarus (4 737), Russia (3 542) and Georgia (2 880). In 2010 2 349 persons have been apprehended while crossing or attempting to cross the border illegally (in 2009 – 3 581, a decline by 34 per cent). Most of apprehensions referred to the non-EU citizens (92 per cent) and a half of apprehensions involved the citizens of Ukraine (1 269 persons, 54 per cent). As a rule, apprehensions take place slightly more often at the external EU border (58 per cent in 2010), as compared to the internal border. It is worth mention that the number of apprehensions has been constantly diminishing over the last years.

The Polish accession to the Schengen area imposed on non-EU citizens the obligation of having a visa in order to enter Poland. In order to facilitate the trans-border mobility the governments of Poland and Ukraine signed the Local Border Traffic (LBT) Agreement (see Section 2.5), in force since 1st of July 2009, that concerns residents of a strip of land located up to 50 km from the border. The Agreement is of great importance for the Ukrainian citizens, as the Polish citizens are allowed to a non-visa stay in Ukraine lasting up incessantly to 60 days. Statistical data on trans-border mobility is available at the website of the Border Guard of Poland, whereas the CSO (2011a) provides additional information on expenses of Ukrainian citizens in Poland. The data is gathered only with regard to the Ukrainian citizens.

According to the Border Guard of Poland, in the period July-December 2009 Ukrainian citizens crossed the Polish border 345 thousand times (Figure 2) on the basis of the Agreement on the Local Border Traffic. In 2010 (January-December) this number increased to 3 596 thousand, whereas in the first quarter of 2011 it was already 1 218 thousand (as compared to 539 thousand in the first quarter of 2010). The majority of foreigners crossed the border a few times a week (71 per cent), 10 per cent crossed the border every day (CSO 2011a). The scale of expenses spent by the Ukrainian citizens in Poland increased and the number of new enterprises registered in the Polish border region rose as compared to the regions in Poland close to Russia and Belarus. Therefore, a similar agreement is to be concluded with Belarus: it was signed by the government of Poland on February 12th, 2010 and it has not been ratified yet by the Belarusian part. In December 2011 similar agreement concerning Kaliningrad District has been adopted and it is expected that it will come into force by mid-2012 (see Section 2.5).

Figure 2. The number of border crossings by the Ukrainian citizens within the local border traffic, 1980-2010, in thousand

Figure 2. The number of border crossings by the Ukrainian citizens within the local border traffic, 1980-2010, in thousand

Source: own elaboration based on the Border Guard data.

5. Migration from Poland

5.1. Registered in- and outflows

According to the Central Population Register, in 2010 the declining trend in the number of Polish emigrants continued fourth year in a row. The number of emigrants was a high as 17.4 thousand, i.e. 6.5 per cent smaller than in previous year and almost three times smaller than in the peak 2006 year (Figure 3). In turn, the number of those persons who immigrate to Poland remains relatively stable over last few years. In 2010 it amounted to 15.2 thousand and it meant almost 13 per cent decrease as compared to 2009, but slightly higher than in 2007 and 2008. As a consequence, in 2010 officially registered net outflow was as high as 2.1 thousand, that is 30 times higher than in 2009 and over 17 times higher than in 2006. This was mostly due to the decrease in scale of the registered outflow and a slow increase of immigration.

Figure 3. Officially registered international migration from and into Poland, 1989-2010, in thousand

Figure 3. Officially registered international migration from and into Poland, 1989-2010, in thousand

Source: Kępińska (2007); own calculations based on Central Population Register PESEL.

As for structural features of the outflow, Polish registered emigration is feminized: in 2010 the share of women among all emigrants amounted to 54 per cent. Traditionally, young persons are those who dominate among all registered emigrants. In 2010 the share of persons aged 20-39 was as high as 48 per cent in case of males and close to 50 per cent in case of females. The share of persons aged 0-14, i.e. accompanying dependents remained relatively high, 14 per cent for men and 12 per cent for women. In terms of regions of origin of Polish emigrants, in 2010 a decline was noted in case of all Polish regions. However, the distribution of sending regions remained largely unchanged as compared to previous years: the highest share of migrants originated from Śląskie region (voivodship) (22.8 per cent of all permanent migrants), Dolnośląskie region (11.6 per cent) and Opolskie region (10.6 per cent). It is important to note that relative dominance of these three regions clearly shows that data on registered flows refers to particular types of mobility only, traditional migratory flows based mainly on ethnic or kinship linkages with abroad.

In 2010 EU-27 countries dominated among destinations of Polish permanent migrants and their share was as high as 81 per cent. The main destination remains Germany targeted by around 39 per cent of all registered emigrants (12 per cent decrease noted as compared to 2009). The next main destination include: the United Kingdom (20 per cent of all emigrants, less than 1 per cent decrease noted) and United States (10 per cent, negligible increase noted) and the Netherlands (4 per cent, 2 per cent decrease noted). Decline in number of emigrants was recorded in most destinations. The only exceptions include Belgium, Czech Republic, Iceland, Australia and the United States. In all cases, however, the scale of change was (very) low.

5.2. Stock of Polish migrants staying temporarily abroad according to the CSO estimate

Since 2006 the estimates presented by the Central Statistical Office of Poland serve as the most reliable and accurate data on emigrants’ stocks. Table 1 presents the outcomes of the most recent estimate published in October 2011.

Table 1. Polish citizens staying abroad for longer than three months (two months until 2006) (in thousand) and percentage changes as compared to the previous year

Table 1. Polish citizens staying abroad for longer than three months (two months until 2006) (in thousand) and percentage changes as compared to the previous year

(.) No data available.

a As for the end of a given year.

b 2002-2004 changes not reported due to lack of full data comparability.

Source: CSO (2011b).

The above-presented data documents a spectacular development of migration process in the early post-accession period: between 2004 and the end of 2007 the number of temporary Polish migrants increased by almost 1.5 million and reached 2.3 million (6.6 per cent of the total population). Since then a gradual decline in number of Poles staying temporarily abroad has been noted. The most recent estimate (accounting for the stock in 2010) was based already on the first outcomes of 2011 National Census, which makes this particular information relatively reliable. According to the presented data since 2008 a gradual decrease in scale of migration was noted, which can be attributed do the economic downturn in majority of migrants’ destinations. A slight decline in number of persons staying abroad was observed already in 2008 (2.6 per cent), in next year it amounted to 5 per cent and the stock of temporary migrants was estimated at 2.1 million. The largest scale of decline was noted in case of Ireland, Austria, the Netherlands (in 2009) and Spain (in 2010), i.e. particularly in those countries which were most seriously hit by the economic crisis. In 2010 the number of temporary migrants staying abroad remains relatively high (2 million). Most of those persons reside in the EU-27 countries (80 per cent). Notwithstanding recent changes in the stock of persons staying abroad, structure of destination countries in the post-accession period has been relatively stable (Figure 4).

Figure 4. Stock of Polish migrants staying temporarily abroad by destination countrya, in thousand – upper panel and as % of the total – lower panel

Figure 4. Stock of Polish migrants staying temporarily abroad by destination countrya, in thousand – upper panel and as % of the total – lower panel

a As for the end of a given year.

Source: own elaboration based on the CSO data (2011b).

After the Polish accession into the European Union in 2004 the most important destination country became the United Kingdom hosting over 29 per cent of all temporary migrants. Before the accession Germany used to be the most important destination, hosting almost 40 per cent of all Polish migrants in 2004. After 2004 this country became the second most important destination (22 per cent). Interestingly, situation did not change significantly even in 2011 when transitory arrangements with respect to German (and Austrian) labour market were abolished: according to available data the number of Polish migrants staying in Germany increased by roughly 40 thousand. United Kingdom and Germany are followed by Ireland (7 per cent of all migrants), the Netherlands (5 per cent) and Italy (5 per cent). Recent data indicate significant decreases in case of countries suffering severe economic crisis, i.e. Ireland and Spain.

5.3. Migration from Poland according to LFS

As noted already even if the LFS data is not fully representative with regard to the scale of migration, it may serve as reliable and useful tool to follow dynamics and structural features of temporary migration from Poland. Figure 5 presents the estimates of number of Polish migrants staying temporarily abroad for longer than three months.

Figure 5. Stock of Polish migrants staying temporarily abroad according to Labour Force Survey, 1994-2011 (2nd quarter) – absolute numbers (in thousand) and year-to-year change

Figure 5. Stock of Polish migrants staying temporarily abroad according to Labour Force Survey, 1994-2011 (2nd quarter) – absolute numbers (in thousand) and year-to-year change

Source: own elaboration based on the LFS data.

On the basis of the LFS data we can conclude the following:

  • since 2007 serious decline in number of persons indicated in the LFS as temporary migrants was noted; in fact, in the third quarter of 2010 the number of migrants was about the same as in 2004 (the same quarter) and increased only slightly since then; first two quarters of 2011 witnessed an increase in scale of migration but it is too early to describe it in terms of a new trend in migratory behavior;
  • notwithstanding changes in global economic climate, most of Polish migrants staying temporarily abroad take up employment at destinations (since 2006 more than 90 per cent of all migrants, around 91 per cent in the most recent quarters) and thus can be described as ‘typical’ labour migrants;
  • temporary migrants from Poland are mostly men who constituted around 55 per cent of all migrants in the 1990s and over 60 per cent in last few years – in 2010-2011 the share of male migrants was as high as 62-64 per cent; this indicates different pattern of migration than shown by the register data on permanent migration from Poland;
  • temporary character of the recent migration from Poland is its interesting feature: a spectacular increase in number of migrants noted in the early post-accession phase was mostly due to increase in number of short-term migrants, i.e. migrants staying abroad for longer than 3 but shorter than 12 months. The share of those migrants in the total number was as high as 60 per cent between mid-2004 and mid-2006. In 2007 a steady decline in number of short-term migrants was noted, to around 70-80 thousand persons (22-25 per cent of all migrants) in 2011 (second quarter). Also, long-term migration figures increased from 100 thousand in late 2003 to 230 thousand in 2011 (Figure 6);

Figure 6. Stock of Polish migrants staying temporarily abroad according to Labour Force Survey, 1994-2011 (2nd quarter)

Figure 6. Stock of Polish migrants staying temporarily abroad according to Labour Force Survey, 1994-2011 (2nd quarter)

Source: own elaboration based on the LFS data.

  • the data for 2009 and 2010 have shown that number of long-term migrants stabilized while sharp decline in number of short-term migrants was noted; this suggested that Poland was already in ‘late’ or ‘mature’ phase of post-accession migration. At this stage the stock of Polish emigrants could split into a group of temporary migrants who started to meet their decisions on return and to the other group which might decide to settle abroad; recent changes however may indicate that due to economic downturn one may expect further changes in migratory behavior of Poles.

6. Immigrants in Poland

6.1. Flows of foreigners according to the Central Population Register

It should be recalled from the Section 3 that the Central Population Register provides the information on persons (both Polish nationals and foreign nationals) who came from abroad and registered for a permanent stay in Poland. Thus, this data source concerns not only immigrants, but also Polish nationals.

In general, in the period 2001-2010 112.8 thousand persons registered in Poland for a permanent stay (Table 2). In 2010 the number of permanent immigrants was 15 246 persons, which was by 12 per cent less than in the previous year. The majority arrived from the countries of European Union (11 115 persons, 73 per cent), mostly the ‘old-15’ member states (10 928 persons, 72 per cent). Just like in the previous year, the most important source countries were United Kingdom (4 409), Germany (2 677), the United States (1 601 persons) and Ireland (1 200). Since these are main destinations for Polish emigrants, this data seems to include information rather on the return migration or migration of persons with the Polish descent than on inflow of foreigners. Unfortunately, the PESEL register does not distinguish nationals of Poland from foreigners and further conclusion can be only a speculation.

Table 2. Polish and foreign nationals who arrived from abroad and who registered for permanent stay, 2006-2010

Table 2. Polish and foreign nationals who arrived from abroad and who registered for permanent stay, 2006-2010

(.) No data available.

Source: Kepińska (2007), Central Statistical Office based on Central Population Register (PESEL).

The proportion of women in the inflow remains in the recent years stable; in 2010 it was 41 per cent. Persons registering in Poland for a permanent stay are relatively young, with a significant share of persons aged less than 30 years (61 per cent). Interestingly, in 2010 there was a large proportion of small children, aged under 4 (29 per cent, in 2009 22 per cent), which indicates, again, a return migration of Polish nationals for family reasons. The structure of provinces of destination in Poland has remained relatively stable in last few years: the most important were Śląskie (14 per cent of immigrants in 2010), Małopolskie (13 per cent), Dolnośląskie (12 per cent), Mazowieckie and Pomorskie (8 per cent each).

6.2. Stocks of foreigners and of temporary migrants

The Central Statistical Office estimates, on the basis of the Labour Force Survey, the stock of foreigners (aged 15 and over) residing in Poland. This data source should be treated with caution (see Section 3). The Labour Force Survey revealed a very low scale of immigration to Poland. The number of foreign citizens aged 15 and over oscillated between 50 thousand in the 1st quarter of 2010, 39 thousand in the 3rd quarter and 42 thousand in the 4th quarter (Table 3). In 2011 this number was estimated at 44 thousand in the 1st and 41 thousand in the 2nd quarter, which is rather a marginal number as for a country inhabited by 38 million persons. The figure referring to foreign born persons turned out to be much higher, 271 thousand at the beginning of 2011, because of the relocation of borders of Poland after the Second World War. For many citizens of Poland born in the pre-war period the place of birth ceased to be in 1945 within the Polish territory.

Table 3. Estimates on the number of foreigners based on the Labour Force Surveya, 2010-2011 (in thousand)

Table 3. Estimates on the number of foreigners based on the Labour Force Surveya, 2010-2011 (in thousand)

(.) No data available.

a Data refers to foreigners living in individual dwellings.

Source: Central Statistical Office, Labour Force Survey.

The information on stock of temporary migrants was derived from the Central Population Register that concerns persons (both foreigners and Polish nationals) who arrived from abroad and registered for a temporary stay of above three months in Poland. In 2009 this number was as high as 59 thousand, that is by 3 per cent more as compared to 2008 and by almost 27 per cent more than in 2007 (Table 4). This increase was both due to change in number of arriving foreigners as well as Polish nationals, but the percentage of the former in all temporary immigrants exceeded 90 per cent. In 2006-2009 Polish nationals constituted approximately 8-10 per cent of all temporary migrants. The main countries, from which temporary immigrants recruited, was Ukraine (14.2 thousand in 2009), followed by Belarus (4.1 thousand), Germany (3.2 thousand), Russian Federation (2.6 thousand), Vietnam (2.5 thousand) and Armenia (1.5 thousand). The Central Statistical Office intended to estimate the stock of temporary migrants in 2010 considering preliminary results of the 2011 Population Census; however, nothing was published at least until 2013.

Table 4. Polish and foreign nationals who arrived from abroad and who registered for temporary stay above three months (above two months until 2006), 1997-2009 (as of December 31)

Table 4. Polish and foreign nationals who arrived from abroad and who registered for temporary stay above three months (above two months until 2006), 1997-2009 (as of December 31)

(.) No data available.

Source: Kępińska (2007), Central Statistical Office based on Central Population Register PESEL.

Additionally, it is worth noting that in 2010 43 375 residence permits were issued, which was by 1 per cent more than in the previous year. Just like in previous period, they were mostly permits for a fixed period (30 451, 70 per cent) and registrations of stay of EU citizens (6 863, that is 16 per cent). The number of permits to settle was over 3 thousand. As of 31st December 2010 over 97 thousand foreigners from non-EU countries held valid permits for stay in Poland (Table 5).

Table 5. Number of valid residence permits held by non-EU citizens, as of 31st December 2010

Table 5. Number of valid residence permits held by non-EU citizens, as of 31st December 2010

Source: Office for Foreigners.

6.3. Foreign labour

The information on labour performed in Poland by foreigners, provided by the Central Statistical Office and the Ministry of Labour and Social Policy, refers to work permits granted individually to foreigners or to sub-contracting foreign companies operating in Poland.

The number of work permits granted in Poland has been increasing constantly since 2007 (Figure 7). As for work permits granted individually, in 2010 35 365 documents were issued, that is by 20 per cent more than in the previous year. It is expected that this rising trend will be maintained in 2011, since the number of work permits issued in the first half of 2011 exceeded the respective number for 2010 (18 396 to 15 628). In the first half of 2011 extensions constituted only 19 per cent of all work permits – the rest was constituted by documents issued for the first time. As for work permits granted to foreign sub-contracting companies, in 2010 1 756 documents were issued, which was by 43 per cent less than in the previous year. In the first half of 2011 already 2 230 work permits to foreign sub-contracting companies were granted.

Figure 7. Work permits granted to foreigners by type, 1995-2011a

Figure 7. Work permits granted to foreigners by type, 1995-2011

a Data for 2011 from January to June only.

Source: own elaboration based on the National Labour Office and the Ministry of Labour and Social Policy data.

In 2010 the main economic sectors of foreign employment were retail and wholesale trade (16 per cent of work permits), construction sector (16 per cent), manufacturing (11 per cent), professional, scientific and technical activities (9 per cent). As for the country of origin of foreign employees, in 2010 the largest groups were constituted by citizens of Ukraine (35 per cent), China (17 per cent), Vietnam (6 per cent), Nepal (6 per cent), Belarus (5 per cent), Turkey (4 per cent) and India (3 per cent). All the above-mentioned groups of foreign employees were dominated by qualified workers and workers performing simple jobs, employed mostly in retail and wholesale trade (the case of citizens of China, Ukraine, Vietnam), manufacturing (the domain of citizens of Ukraine), construction sector (Ukraine and China). An interesting new phenomenon concerned a large number of the citizens of Nepal, mostly employed in professional, scientific and technical activities. Such an abrupt inflow from this country and the peculiarity of sector of employment indicate that specific migration networks linking Poland and Nepal (and involving recruitment agencies) have been established. Apart from that, distributions of occupations, economic sectors and nationalities remain similar over the last years and the preliminary data for the first half of 2011 do not show any change. Over half of work permits granted individually in 2010 was issued in Mazowieckie, other regions attracting foreign workers were Śląskie, Pomorskie, Lubuskie.

In 2009 a simplified procedure of employment gave a way to increased inflow of foreign labour. According to the procedure, the citizens of Belarus, Georgia, Moldova, Ukraine and Russia do not need to receive a work permit in order to work up to six months during twelve consecutive months, on the basis of Polish employer’s declaration of intent to employ a foreigner. On the basis of such a declaration Polish consulates issue visas which enable citizens of those countries to enter Poland and undertake employment.

The number of employers’ declarations of intent to employ a foreigner on the basis of simplified procedure increased from almost 22 thousand in 2007 to 180 thousand in 2010 (by 4 per cent less than in 2009) and 164 thousand in the first half of 2011 (Table 6, Figure 8). As in the previous years, in 2010 Ukrainians constituted the vast majority of foreigners for whom the declaration was made on the basis of this procedure (169 thousand, that is 94 per cent). Further nationalities were the citizens of Moldova (5.9 thousand), Belarus (3.6 thousand), Russia (0.6 thousand) and Georgia (0.5 thousand). In 2010 and the first half of 2011 the main economic sectors represented by the employers were agriculture and the construction sector (Table 6), which explains seasonality of the demand (Figure 8). Further economic sectors of employment were household services and manufacturing, hotels and restaurants. Agencies of temporary work, for which the economic sector remains unspecified, reported intent to employ for a considerable group of foreigners.

Table 6. Number of employers’ declarations of intent to employ a foreigner, by sector of employment, 2007-2011a

Table 6. Number of employers’ declarations of intent to employ a foreigner, by sector of employment, 2007-2011

(.) No data available.

a Data for 2011 from January to June only.

Source: own elaboration based on the Ministry of Labour and Social Policy data.

Figure 8. Number of employers’ declarations of intent to employ a foreigner, August 2007-June 2011

Figure 8. Number of employers’ declarations of intent to employ a foreigner, August 2007-June 2011

Source: own elaboration based on the Ministry of Labour and Social Policy data.

6.4. Mixed marriages

This section is based on the data derived from the Central Population Register on marriages contracted in Poland between a permanent resident of Poland and a person residing permanently abroad before marriage (of foreign or of Polish nationality).

In general, the number of mixed marriages registered in Poland has been increasing since 2006. In 2010 3 732 marriages were contracted between a resident of Poland and a foreign resident and 86 marriages between both foreign spouses. Those numbers constitute, altogether, only 1.7 per cent of all marriages contracted in Poland, which – again – points to still very low level of immigration to the country. Similarly to previous years, mixed marriages in Poland are contracted more often between a husband residing abroad and a wife residing in Poland (75 per cent). As for a husband from abroad, in 2010 the main sending countries were the United Kingdom, Germany, Italy, Ireland and France. Interestingly, those countries constitute destinations for Polish emigrants rather than typical origin countries for immigrants trying to settle down in Poland. Therefore, it is highly probable that mixed marriages contracted with a man residing in the United Kingdom, Germany, Italy, Ireland or France concerned mostly Polish emigrants. The opposite situation can be observed in the case of wives from abroad, for whom the main sending countries were Ukraine, Belarus and the Russian Federation. Since those are typical origin countries of immigrants, the mixed marriages contracted with a women residing in Ukraine, Belarus or the Russian Federation concerned mostly immigrants.

6.5. Naturalization and repatriation

The Polish citizenship is based on the ius sanguinis rule. Persons who do not have Polish parent(s) dispose of four procedures of acquiring Polish citizenship, open to different categories of foreigners: conferment procedure (with President as a competent authority), acknowledgment procedure (with governor of the region as a competent authority), declaration procedure (with governor of the region as a competent authority) and repatriation procedure. A foreigner willing to obtain the Polish citizenship is obliged to reside incessantly in Poland usually for at least ten years, which is a strict condition and results in a relatively low number of the Polish citizenship acquisitions. The following numbers refer to three procedures of acquiring Polish citizenship: by conferment, acknowledgement and declaration. On the basis of these procedures 1 528 persons acquired Polish citizenship in 2007, 1 054 in 2008, 2 503 in 2009 and 2 926 in 2010. The main recipients were citizens of the former USSR: Ukrainians (992 persons in 2010), Belarusians (418), Russians (215), Armenians (101). The Vietnamese and German citizens constituted further major groups (97 and 92, respectively).

The resettlement law constitutes a legislative basis for settling down in Poland and this procedure is open to persons of Polish descent or origin. Officially, there are two possibilities to resettle in Poland: on the basis of the repatriation procedure and on the basis of the Article 52(5) of the Constitution.3 In practice, there are also numerous cases of persons who have finished studies, begun the economic activity, and use the resettlement procedure to stay in Poland. Just like in the case of naturalization procedure, there are relatively few persons benefiting from the resettlement. The main reason for that are financial constraints related to repatriation to be borne by the Polish local authorities (accommodation and vacant job offers). Thus, after a certain peak in the period 2000-2001 when approximately 1 thousand repatriation visas were issued annually, their number dropped to 204 in 2008, 164 in 2009 and 139 in 2010. Simultaneously, applications for repatriation visas decreased to 178, 240 and 125 (in the years 2008, 2009, 2010). In 2010 the largest group of incoming repatriates originated from Kazakhstan (84), Russian Federation (23), and Ukraine (15).

Due to problems with financing of repatriation other procedures are being more and more often used by persons of Polish descendent willing to live in Poland. The Card of the Pole (according to the Act on the Card of the Pole passed in September 2007) is a document proving the adherence to the Polish nation and it facilitates obtaining further permits for coming and – possibly – settling down in Poland. The following numbers reflect only applications for the Card of the Pole, and not real flows of migrants. Until the end of 2010 approximately 55 thousand applications were submitted (19 046 in 2010). The vast majority of applications has been approved and approximately 40 thousand Cards were granted (18 333 in 2010). Around 90 per cent applications were submitted in Ukraine (app. 29 thousand) and Belarus (app. 20 thousand), followed by Lithuania (3 thousand) and Russia (1.7 thousand). According to the Polish Ministry of Foreign Affairs, the realization of the Polish Act on the Card of the Pole in Belarus is impeded by the local administration.

6.6. Inflow of refugees / asylum seekers

The number of applications for the refugee status has not been stable in recent years: 8.5 thousand in 2008, 10.5 thousand in 2009 and 6.5 thousand in 2010. Also, the number of first applications varied, from 7.2 thousand in 2008 to 9.7 thousand in 2009 and 4.3 thousand in 2010. Similarly to previous year, in 2010 the Russian Federation constituted the main sending country of asylum seekers (73 per cent of all applications). It is presumed that the majority of applicants with the Russian citizenship was constituted by persons declaring Chechen nationality. Another sending country was Georgia (17 per cent), but the number of Georgian applicants was on decrease since 2009 as most of applications were denied as manifestly unfounded.

In 2010 82 persons were granted the refugee status in Poland according to the Geneva Convention, which shows a relevant decrease as compared to the previous years (186 in 2008 and 131 in 2009). There were mostly citizens of Russia (42 persons) and Belarus (19). In the same year only 195 persons got supplementary protection (1 074 in 2008 and 2 316 in 2009), whereas 196 persons were allowed to stay in Poland on the basis of tolerated status (1 507 in 2008 and 65 in 2009). Again, the vast majority of those persons were the citizens of Russia.


1Amnesty for foreigners of 2012 is a third regularization action in Poland. The first two took place in 2003 and 2007. Requirements for taking advantage of previous abolitions were much more restrictive.

2 The stock of temporary Polish migrants (defined as explained above) is being estimated on the basis of: the 2002 National census data (basis for the estimation), data on officially registered flows (referring to permanent migrants), data of quarterly Labour Force Survey, and statistics on Polish migrants in destination countries, including administrative data on the number of work registrations, insurance registrations, residence permits, work permits as well as LFS data.

3 The former is open to persons from the Asian part of ex-USRR, the latter to persons from all over the world. The Card of Pole can be available to persons from the all ex-Soviet republics.


CSO (2011a). Border traffic and movement of goods and services at the European Union’s external border on the territory of Poland in 2010. Warszawa, Rzeszów: Central Statistical Office.

CSO (2011b). Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004-2010. Warsaw: Central Statistical Office.

Kaczmarczyk P. (ed.) (2011). Recent Trends in International Migration in Poland. The 2009 SOPEMI report. CMR Working Paper 50(108). Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

OECD (2011). OECD at 50 - International migration and the SOPEMI. Paris: OECD.

Australia, citizenship, diaspora, ethnic community, nationality, Polonia

As a country of immigration, Australia is an interesting laboratory of the dynamics of migrant settlement, diaspora development and sustainment. In this paper we discuss the Polish immigrant community in Australia: Australian Polonia, which is an example of a community of permanent settlers who blended into the Australian host community but retained enough elements of their distinct identity to be considered a part of the Polish emigrant diaspora. This is a traditional diaspora in that it largely excludes temporary migrants. We explore the nature of its attachment to Poland and Polish culture, and discuss the multiple identities of these migrants. The research question that we ask is: in what sense do members of Australian Polonia, ‘belong’ to the Polish diaspora, i.e. how are they attached to ‘things Polish’? Our sources of information include official statistics, mainly the Census of Population (2011), and a survey of Australian Polonia conducted in 2006.


Australia has long been regarded as the quintessential immigrant country: over the past two hundred years it has attracted successive waves of migrants, initially from the British Isles and later from continental Europe and, since the 1970s, from Asia, the Middle East and Africa (Hugo 2002). If all those Australian nationals who were overseas-born are defined as first generation Australians and those Australia-born with at least one parent born overseas as the second-generation – nearly half of all Australians are either first or second generation immigrants (Markowski 2009). Moreover, migration to Australia has long been characterised as a unidirectional movement of immigrants rather than migrants. This is largely due to Australia’s geographic isolation from Europe, which was the principal source of migrants well into the late 1970s, the reluctance to attract guest-workers who may destabilise various vested interests in industries protected by tariffs and more recently by political patronage, little reverse/return migration, and, until the advent of modern aviation, the high cost of intercontinental travel. This remoteness has been conducive to the formation of ethnic diasporas, as it impeded migrant relations with their home countries, forcing the newcomers to form communities resembling those left behind. On the other hand, Australia’s remoteness may have also accelerated the process of migrant absorption into the host community, thus, made newcomers lose their former national identity faster and often irreversibly. Thus, Australia is an interesting ‘laboratory’ for those interested in migration studies and dynamics of migrant settlement and adaptation over time, including the formation of traditional immigrant diasporas such as Australian Polonia.

Australian Polonia comprises permanent residents of Australia of Polish ancestry who remain attached to Polish culture and traditions strongly enough to describe themselves as members of Polonia and, thus, Polish diaspora. These Polish immigrants mostly arrived in Australia after Second World War (WWII) in two major waves. It was essentially push factors that induced most of them to leave Europe for the antipodes and for many of them Australia was not their preferred final destination. Nevertheless, once they arrived in Australia they have merged into the broader host society while also retaining some of their distinct Polish characteristics. In many respects, Australian Polonia is an exemplar traditional immigrant diaspora and it is the ‘diasporic aspect’ of this community, its distinctiveness and attachment to ‘things Polish’ that we consider in this paper, as opposed to the many ways in which it has blended into the Australian host society. By considering various distinct aspects of Australian Polonia we also reflect more broadly on the formation and sustainment of immigrant diasporas.

The term Polonia is often used by Poles to describe the worldwide community of people of Polish ancestry – the global ‘Polish diaspora’. However, it should not be interpreted too broadly to mean all those people of Polish ancestry who live outside Poland, but only those who are somehow associated with Polish culture or traditions, that is, who are engaged with ‘matters Polish’ or display some rudimentary grasp of the Polish language.1 These include all those second and third generation immigrant descendants, who cultivate – through the influence of their parents and grandparents – some elements of Polish identity, and those who are not ethnically Polish but who are nevertheless strongly attached to Polish culture and traditions (e.g. many Polish Jews).

Thus, the necessary and sufficient conditions for Polonia membership are rather ambiguous. It is clearly necessary to be either born in Poland or to be a descendant of Poland-born people. But, given the turbulent history of Poland, it is neither a well defined geographic nor national entity. Geographically, it covers a broad area bounded by the Baltic Sea to the north, the western and south-western border of post-WWII Poland and the eastern and south-eastern borders of the pre-WWII Poland. Within that broad area, over the past 200 years, there have existed various national entities that could be described as ‘Poland’ of which only two, the 1919-1939 Republic of Poland and the post-1989 (post-communist) Republic of Poland, could be described as sovereign Polish states (albeit existing within different borders). This area has also been inhabited by different ethnic groups and its ethnic balance has changed over time, particularly as a result of WWII. Not surprisingly, being ‘Polish’ or ‘Poland-born’ is often ambiguous. Also, while some form of attachment to ‘things Polish’ is necessary to be a member of Polonia, this does not have to involve maintaining formal links with Polish community organisations.

Australian Polonia accounts for only a proportion of all Polish migrants to Australia and constitute a very small proportion of the global Polonia most of which has settled in Western Europe, the United States, Canada and Brazil.2 Nevertheless, Australian Polonia is broadly representative of those emigrants who either voluntary left or were involuntary displaced from those parts of Central and Eastern Europe that, at one stage or another, could have been described as Poland. Given the turbulent history of the region, these migrants have been driven out by poverty, wartime displacement, forced resettlement resulting from border shifts, political repression, ethnic cleansing or attracted by prospects of a better life at their intended destination. They all came to Australia to settle for good, and created a community which, unlike the more contemporary diasporas (see below), largely excludes temporary migrants.3 Thus, Australian Polonia is a traditional diaspora of emigrants who have cultivated some elements of their homeland identity to make them distinct from other migrant groups and identify with the Polish people at home and abroad.

The experience of Polish emigrants to Australia provides a perspective on the formation of immigrant communities in Australia albeit refracted through the optic of a particular immigrant group. Over the past 60 years, Australia has morphed from a largely Anglo-Celtic community of the late 1940s into a pluralist society of the 2000s. This transition has brought with it calls for greater freedom for immigrants to maintain a blended, complex identity rather than fit into a common social frame imposed by the country’s dominant ethnic group (Sussex, Zubrzycki 1985; Zubrzycki 1988, 1995; Smolicz 1999). Plurality and multiculturalism have encouraged ethnic communities, including Australian Polonia, to become more visible and distinct.

In this paper we explore the nature of immigrant attachment to Poland and Polish culture and discuss multiple identities of Polonia members. Our research question is: in what sense do members of Australian Polonia ‘belong’ to the Polish diaspora, that is, how are they attached to ‘things Polish’?

Our sources of information are twofold. For general information about people of Polish ancestry in Australia we rely on official statistics, mainly the Census of Population. The latest census data are those for 2011, although, at the time of writing, they are only partially accessible (ABS 2013). In addition, we draw on a study conducted in 2006, which was a small survey of Australian Polonia, mostly in capital cities of the states of Victoria, New South Wales (NSW), South Australia, Queensland and Australian Capital Territory (ACT) where 67 per cent of all Australians of Polish ancestry (at the time, about 110 000 people) were reported to live. The 335 (valid) survey respondents accounted for 0.003 per cent of all those in the targeted areas who stated their ancestry as Polish in 2006 (for details of the sample see Markowski 2009, Statistical Annex).4 The purpose of the survey (referred to below as the Polish Survey) was to probe the nature of Australian Polonia’s links with and attachments to Poland, the likely impact of Poland’s accession to the European Union on Polonia’s attitudes to Polish citizenship, and the prospect of reverse/return migration. To date, relatively little factual evidence has been collected on the incidence of dual/multiple nationality of Australian citizens of Polish ancestry. In this respect, the survey offered some interesting new insights.

The paper is divided into six sections. The Introduction is followed by a discussion concerning the broader context of diaspora formation and the associated issues of ‘belonging’, nationality and citizenship, including the meaning of these terms in the specific Australian context. The next section provides a brief history of Australian Polonia. Then, we consider the picture of Polonia that emerges from the Census of Population data. This is followed by the Polish Survey perspective on Australian Polonia. We conclude by reflecting on the imminent decline of Polonia as no new immigrants arrive from Poland, while the first generation migrants begin to fade away and the second generation is approaching middle age.

Diasporas, nationality and citizenship

Diasporas and belonging

The term ‘diaspora’ has traditionally referred to dispersed people once belonging to a population sharing common ethnic, religious and/or cultural identity.5 The term implies a permanent (or at least enduring) scattering of population either as a result of its involuntary displacement or voluntary migration. Diasporas arise as a result of disintegration and fragmentation of home communities and, thus, raise questions of identity, nationality and citizenship, as well as factors responsible for the scattering of previously consolidated communities. This traditional use of the term conjectures images of a dispersed people who have settled in areas distant from their homeland but who nevertheless maintain some form of common identity that differentiates them from host communities in their new areas of settlement and makes them ‘belong’, albeit in some attenuated way, to their former homeland even if the latter is only a fading memory of a lost legacy. This enduring common bond could be their ancestral language, culture, traditions and/or religious practices.

More recently, however, the term ‘diaspora’ has acquired a broader meaning to include expatriates who maintain links with their home country and, regardless of their legal status in the host community, are ‘external nationals’ of their country of origin. In the new usage of the term, this sense of displacement has been replaced by the awareness of multiple identity and attachment to more than one country and polity. Not surprisingly, the emergent diaspora studies have increasingly adopted this new, more inclusive concept of ‘diaspora’.

Both in its traditional and broader meanings, diasporas can be described as ‘communities of belonging’; migrants must decide whether they wish to associate with their former homeland and, if so, in what way. The concept of ‘belonging’ provides an avenue for the conceptualisation of diaspora membership. It implies a form of inclusion in or attachment to a particular bounded entity, and may take many forms, i.e. it may rely on common or shared genealogical origins, language, culture and traditions, history (and/or historical myths) and religion. The ‘longing’ aspect of belonging may also be important as it evokes emotions and sentiments such as a desire to return to one’s ancestral homeland or retain (and be defined by) a strong attachment to a common socio-cultural consciousness rather than a unique geographic point of reference (see Parkin 1998: ix).

Even if migrants desire to blend rapidly into their new host communities, they may nevertheless be forced to form diaspora attachments when the host community refuses to accept them as ‘those who belong’. The concept of ‘belonging’ may therefore be used in an exclusionary sense – to exclude those who do not belong. Thus, belonging is not only a matter of individual choice but it also involves processes of selection and acceptance by the host or home community.

This exclusionary concept of ‘belonging’ is associated with the ‘organicist’ notion of the relevant social entity (Hartnell 2006), where to belong means to be attached exclusively to that entity: the unitary notion of belonging. In the context of international migration, it presupposes a high degree of ethno-cultural homogeneity with either host or home communities. It implies a firm mooring to a group such as society, nation or state and common social characteristics that exclude non-members. Unitary host societies, for example, try to impede the formation and sustainment of immigrant diasporas as they do not tolerate multiple identities and prevent their members from forming or retaining any form of ‘member-like’ attachment to another community. Similarly, unitary home societies insist on emigrants retaining their close allegiance to the homeland state. Perversely though they may also assist the sustainment of diasporas as they force those migrants who are either determined to retain their separate identity or who fail to assimilate, to become ‘resident aliens’ and, thus, seek other forms of community attachment. An example of the unitary host society was the Anglo-Celtic Australia of the 1940s and 1950s which became notorious for its White Australia policy, i.e. immigration law restrictions favouring Europeans and impeding immigration from Asia6 (see, for example, London 1970; Jupp 2002; Carey, McLisky 2009).

At the other end of the spectrum, the ‘constructivist’ notion of belonging is inclusive in that it allows an individual to belong elsewhere, to be attached simultaneously to different ‘reference entities’ or ‘frames’ (e.g. multi-cultural inclusion allowing for differences in customs, family structures, choice of employment, religion, locality between individuals).7 This is the pluralist notion of belonging. Pluralist host societies allow, and sometimes encourage, their members to forge or retain multiple memberships of different communities. This approach implies a degree of choice in belonging so that a person’s set of attachments becomes an amalgam of self-selected ‘reference entities’ (Hartnell 2006). An example of such a society is Australia of the late 1980s and early 1990s when the second wave of Polish immigrants arrived. This pluralist, multicultural society that actively encourages cultural diversity, multiple identities and accepts dual citizenship is also the present day Australia.

Over the past 40 years, many immigrant societies such as Australia have changed their attitudes to migrant belonging. In particular, they have morphed from largely unitary communities that demanded rapid migrant assimilation and integration into the host community (to belong on strict terms imposed by the host community), into largely pluralist, multicultural societies, where the notion of belonging is often fluid and ambiguous. There is an ongoing debate, however, as to the meaning and scope of ‘belonging’ in this pluralist environment (see Nolan, Rubenstein 2009).

Similarly, home societies have also changed their attitudes to international migration of their nationals. Faced with the growing mobility of workforce and competition for skilled labour in the globalised economy, pressures of economic growth and national development, and the aging of population in western countries, they have been forced to change the rules regarding the retention and transmission of social membership and have been increasingly tolerant of the plurality of migrant identities.

Nationality and citizenship

The formation and sustainment of national diasporas is not only a function of cross-border mobility and attachment to particular ethnic, national or cultural entity but also a reflection of national attitudes to and policies applied by home and host countries to determine such concepts as ‘nationality’ and ‘citizenship’. These policies define the terms of membership of national communities and, thus, the scope for international migrants and their descendants to retain their attachment to their home country and the terms on which they integrate into host communities. As the cross-border mobility increases, the traditional concept of nation-state that bounds together nationality, citizenship and state sovereignty over particular territorial entity becomes rather ambivalent. International migration separates ethnicity, nationality, citizenship and residence, which are increasingly mixed and matched to form different nationality-citizenship-ethnicity hybrids.

International law recognises each state’s sovereignty in regard to nationality so that the acquisition and disposal of nationality is settled by national legislation. (International agreements also proclaim everyone’s right to nationality and therefore regard statelessness as an unsatisfactory legal form – for an elaboration see Barry 2006, ft. 37: 23) That is, each sovereign state determines who it considers to be a national, how its nationality is to be transmitted between generations, how it can be gained (usually by naturalisation or marriage), lost and re-instated. This often extends to the home country nationality of diaspora members. The nationality law also determines which national polity its nationals belong to, which rights they can claim, what obligations are imposed on them (e.g. military service) and what protections they are entitled to (ibidem). These national prerogatives are attenuated in that other states may not recognise a nationality that is involuntary or which is not based on some accepted notion of ‘genuine’ link between an individual and a state (Hartnell 2006, ft. 62: 13). The national sovereignty in regard to nationality is particularly blurred when an individual has genuine links with more than one state.

Citizenship, on the other hand, implies membership of a political community, which can be narrower or broader than that of the nation-state (e.g. the European Union citizenship). Nationality is a necessary but not a sufficient condition for citizenship, which is often interpreted more broadly to include some notion of effective commitment to a relevant political community and being involved in the governance of one’s state and those supra-national entities to which that state acceded.

As states become more pluralist in their approaches to citizenship and nationality, they are increasingly tolerant of naturalised migrants and migrant descendants retaining the source country nationality.8 Although dual nationality raises the issue of reciprocity in the treatment of parallel legal attachments, i.e. both the host and home states are willing to accept potential conflicts of loyalty that might result from the overlapping attachments, nearly half of all countries in the early 2000s accepted dual nationality (Barry 2006: 42). In practice, each sovereign state insists on full sovereignty in dealing with its nationals regardless of their status as nationals of another state. Also, countries limit the overseas protection provided to their nationals who are also other nationals of other countries. Effectively, the rights of nationals may be abrogated rather than enhanced when they hold multiple nationalities. States may also extend ‘external citizenship’ rights to their diasporas: rights to participate in a country’s governance, vote and seek office in political institutions. Nevertheless, states are increasingly determined to involve their diasporas in domestic politics and create opportunities for diaspora members to be formally involved in national politics (e.g. 12 seats in the French Senate are reserved for representatives of the two million-strong French diaspora – ibidem: 51).

The concept of Australian citizenship, as it applies to members of Australian Polonia, is a relatively recent one. Prior to the inception of the Australian Citizenship Act 1948, Australians were British subjects/nationals (see Nolan, Rubenstein 2009), and until 1987, when the Australian Citizenship Amendment Act 1984 came into force, ‘Australia resisted the move to create a distinct Australian citizenship outside of British subject status’ (Rubenstein 2008: 40). The 1948 Citizenship Act also allowed, de facto, an overseas-born person to retain their former citizenship when granted Australian citizenship, while it also mandated its loss for an Australian citizen who acquired a citizenship of another country. Consequently, dual nationality was accepted as matter of legal reality for those who had another nationality prior to becoming Australian citizens. As many countries make it difficult for nationals to renounce their citizenship, pledging allegiance to Australia upon becoming Australian citizens was not sufficient to shed immigrants of their former citizenship. This inequity was finally removed in 2002 when amendments to Australian citizenship legislation made it possible for Australian nationals to acquire citizenship of another country. In 2007, a new Australian Citizenship Act repealed the contentious provisions of previous acts and broadened citizenship to include dual nationality.9

While Australian citizens are now free to be nationals and acquire/retain citizenship of another country(-ies), not much is known about the incidence of dual or multiple nationality and citizenship in Australian migrant community and the extent to which dual nationals and citizens engage in activities that imply a degree of parallel allegiance to another state (e.g. vote in national elections). In this respect, our Polish Survey provides some interesting insights into dual nationality/citizenship of Polish migrants in Australia.

Polish post-war immigrants

The census of 1921 provides the first official data concerning the number of people of Polish origin living in Australia. Out of recorded 1780 persons, more than half arrived before the establishment of the Commonwealth of Australia in 1901 (Harris, Smolicz 1984: 48). It is estimated that over 80 per cent of those arriving from Poland in the 1920s were ethnically Jewish (Price 1964: 361). Subsequently, immigrants from Poland came to Australia in two ‘waves’, starting with the first large group of Polish immigrants who came to Australia as (WWII) Displaced Persons (DPs) in the early 1950s, preceded by a smaller group of Polish ex-servicemen demobilised in Great Britain in the mid-1940s.

The first wave: 1946-1966

Between 1947 and 1954, the Poland-born population of Australia increased from 6 573 to 56 594 people.10 DPs came to Australia under the post-war mass migration scheme, following the 1947 agreement between Australia and the International Refugee Organisation. They were mainly recruited from refugee camps in Germany and Austria, but also from East Africa. The arriving Polish DPs were dominated by men 25-39 years old, who were described as ‘uneducated labourers mostly from agrarian regions’, and of whom 60 per cent had no qualifications at all (Harris, Smolicz 1984: 60). The composition of this post-war cohort reflected both the depletion of the pool of educated, middle class Poles during the WWII and the preference of those educated, middle class Poles who survived the war and became DPs to emigrate to the United Kingdom, the U.S., and Canada. Also, information collected by the International Refugee Organisation was incomplete and unreliable (ibidem: 55-56).11 For example, some potential immigrants acted ‘strategically’ by providing information that they believed was advantageous in securing free passage to Australia, i.e. the travel expenses paid by the Australian government for migrants who contractually agreed to work for at least two years as ‘labourers’ (in building industry, forestry, and farming), ‘factory workers’, or as ‘domestics’ (in hospitals and hotels). Accordingly, they were assigned these descriptors no matter what their actual qualifications were.

The newcomers lived, at least initially, in isolated migrant camps; they spoke little English, learning it mostly on the job and through gradual exposure to the Australian community. However, they were also expected to blend into the host community given the assimilationist policies of the then organicist Australian community. Nevertheless, by the end of the 1950s, this isolated group of New Australians evolved into a coherent migrant community of complex and strong structure, with its own associations, clubs, schools, press, folklore groups and churches (Włodarczyk 2005: 15; Lencznarowicz 1994: 401). The Federal Council of Polish Associations in Australia was established in 1950 and by 1991 it had 30 member organisations, grouping 200 smaller associations fulfilling numerous social, cultural and educational functions.12 Although it is estimated that no more than 5 to 10 per cent of Poles in Australia participated actively in Polish organisations (Lencznarowicz 1994: 402), numerous associations, foundations and societies offered diverse forms of social and cultural engagement, organising festivals of Polish culture, establishing theatres and cabarets, folk dance groups and sport clubs, and publishing a weekly Polish language press (e.g. Tygodnik Polski first published in 1949 as Catholic Weekly, or Wiadomości Polskie, 1954-1996; Lencznarowicz 2001), complementing a large number of local chronicles, newsletters and bulletins. The Roman Catholic Church, in addition to its religious functions, was also engaged in various social and cultural activities.

Between 1956 and 1966, a further group of almost 15 000 Poland-born immigrants arrived, many of whom came under family reunion schemes and gradually bonded with the existing diaspora (Włodarczyk 2005: 16). This was the tail end of the first wave of Polish immigrants.

Arriving during the period of the organicist phase of Australia’s immigration policy, the first wave of Polish post-war migrants was expected to assimilate entirely with the broader Australian society. Instead, while they adapted to life in Australia, they also developed a complex network of social and cultural links with their homeland. They were self-reliant and determined to preserve Polish language – defined by Smolicz (1981) as the Polish ‘core value’ – and their Catholic religion and traditions. They also established strong ethnic networks and intra-community support mechanisms. The genesis of this group of immigrants was the major force shaping its character defined by national culture, anti-communist ideological stance, and political activism supporting the struggle for independent and democratic Poland (including links with the London-based Polish government in exile). It was this attitude to the homeland and interest in its independence, rather than its generational experiences, that together with language, traditions and culture became an essential element integrating and bonding a significant part of Australia’s Polonia well into the 1980s (Lencznarowicz 2001: 405-406). However, the ‘protracted decline and general demise in organisation in groups with static migration, e.g. East Europeans’ became apparent even at the end of the 1970s (Unikoski 1978).

The second wave: 1980-1991

The second wave, referred to as the ‘Solidarity migrants’, came to Australia in the wake of economic and political unrest in Poland in the 1980s. At the initiative of the established Polish community various associations and support groups were formed and numerous campaigns and demonstrations organised to inform the broader Australian society about the nature and aims of Solidarity and solicit support for its struggles against the Polish communist government. A large number of Australians of non-Polish background expressed their political sympathy and provided financial assistance for Solidarity. Australia also offered programs aimed at the resettlement of refugees (e.g. the 1981 Special Humanitarian Program). Thus, during the period 1980-1991 more than 25 000 Poland-born people arrived and settled in Australia. The number of Polish-speaking Australian residents peaked in the mid-1990s (Markowski 2009; see Table 1),

These Solidarity migrants differed significantly from the previous cohorts: they were mostly young urban singles or families, mostly tertiary-educated and highly skilled, often with good working knowledge of English and, thus, higher expectations concerning the terms of their settlement in Australia (Drozd 2001). They joined the established immigrants who had gradually transformed into ‘a broad ethnic community, including not only subsequent waves of migrants, but also their children and grandchildren, (but) whose attachment to the group varied’ (Lencznarowicz 2001: 406) .13

Australia as a host country was also changing. The abolition of the White Australia Policy in the 1960s was followed by the new concept of integration that ‘saw the maintenance by migrants of links to their past cultures and nationalities as less threatening and not incompatible with the aims of integration’ (Multicultural Australia Fact Sheet). The introduction of multicultural and multilingual policies in the 1970s had begun the constructivist stance in Australia’s immigration policy: the protection and promotion of cultures and languages other than English, sponsorship of ethnic schools, introduction languages other than English into school curricula, and subsidies for ethnic cultural initiatives. Australian multiculturalism and its multilingual policies greatly benefited those immigrant groups which settled in Australia over 1980s and 1990s (Smolicz, Secombe 2003: 12).

However, while in the 1990s the post-war migrants were still active and dominated Polish organisations and community life in Australia, the generational culture gap gradually became visible with the loss of Polish language and fading attachment to the Polish culture, religious traditions and cuisine, especially among the second and subsequent generations.

Immigration from post-communist Poland

The number of immigrants from the post-communist (post-1989) Poland, the so-called ‘post-communist wave’ (Lipińska 2002) has declined to a trickle over the years: it decreased from nearly four thousand in the early 1990s, to about two thousand in the early 2000s, and to 338 in 2005-2006.14

In particular, since Poland’s accession to the European Union, the number of Poles migrating to Australia dropped considerably despite well-established ethnic networks and other intra-community support mechanisms attracting migrants (Carrington, McIntosh, Walmsley 2007), as well as the pull of a strong Australian labour market in the early and mid-2000s. But, given the opportunity of labour migration to Western Europe, Polish migrants have not been attracted to Australia or job prospects in the antipodes. Those who continue to arrive are internationally-mobile contract workers, students commencing or continuing their studies in Australia, and spouses of Australian nationals. On the other hand, the reverse/return migration of Polish settlers and/or their descendants has also been negligible.

With a large drop in new arrivals and the natural rate of attrition, the number of Poland-born persons decreased to 52 256 at the 2006 Census (ABS 2006) and to 48 677 at the most recent 2011 Census (ABS 2013). In 1947, 90 per cent of all Polish immigrants settled in Victoria and NSW, and 92 per cent of them lived in big cities. This pattern of spatial distribution of Australian Polonia has endured. In the 2011 census, 53 191 people declared Polish ancestry in Victoria and 48 155 in NSW followed by 24 183 in Queensland, 18 642 in Western Australia, 17 972 in South Australia, 4 034 in ACT, 3 388 in Tasmania and 772 in Northern Territory. Melbourne is the preferred city for Poland-born people, followed by Sydney, Adelaide and Perth (ibidem).

With the declining number of new arrivals and the natural rate of attrition, immigrant diasporas tend to ‘fossilise’ and eventually fade away (Jupp 2005: 13). Polish community centres and clubs do continue to operate in all of the largest Australian cities, integrating culturally and socially Australian Polonia. Increasingly though they focus on providing support for aging members of Polish community with the help of federal and state grants (Gromann 2012). To escape ‘fossilisation’, Australian Polonia must remain open to its Polish environment by maintaining links with Poland and engaging in Polish matters. To remain vibrant while the numbers of newcomers decline, it must also intensify its engagement with Poland and enhance its ‘quality’. As a step in this direction, the Australian Institute of Polish Affairs (AIPA) was established in 1991 by professors Andrzej Ehrenkreutz and Jerzy Zubrzycki outside of the structures of the Federal Council of Polish Associations, to promote Poland and Polish matters by organising meetings with Polish politicians, intellectuals and artists. 

Australian Polonia: The Census of Population perspective

The meaning of Poland-born

The label of ‘country of birth’ differentiates those born overseas from those born in country. While the concept of ‘foreign-born’ population is relatively straightforward to apply that of ‘country of birth’ is often ambiguous given the turbulent history of regions that migrants to Australia come from: boundary changes and the resultant population displacement make concepts such as ‘country of birth’ and ‘nationality at birth’ highly contentious.15

The Australian Bureau of Statistic’s approach to these issues is to code people in the Census of Population to the country they name as their country of birth, i.e. all persons who state their birth place as Poland are coded to Poland and birthplace responses which relate to particular cities or regions which are now in one country, but which may have been in another country at the time of birth, should be coded to the country, the city or region is in at the time of collection of the data. For example, the response ‘Danzig’ should be coded to Poland not to Germany (ABS 1999). Thus, a person born in the pre-1939 Polish city of Lvov who lists Poland as his/her country of birth is coded as Poland-born while those who are ethnically Polish but give Lvov as their city of birth are coded Ukraine-born. Similarly, not all those Poland-born are ethnically Polish.16

Concepts such as ancestry and ethnicity are also used to identify migrant groups within the broader Australian population. In the Australian Census of Population ancestry is self-determined. A person’s perception of ancestry may not only depend on where he/she was born but also on their nationality, country(-ies) of birth of their parents, language spoken at home, religion and numerous cultural factors. That makes it even more ambiguous than that of the country of birth. Also, a person may also have more than one ancestry and the stated ancestry often depends on how it is probed in terms of past generations. For example, one of the Polish Survey respondents described his/her identity as ‘by birth: Canadian; by citizenship: Australian; by parentage: Anglo-Polish; by culture: Polish; and by upbringing: European’. The ‘revealed ancestry’ also depends on how the population at large feels about various national groups and, thus, a person’s willingness to reveal their ancestry or declare the ancestry of choice. Consequently, a person’s ‘stated ancestry’ may sometimes change over time.

Poland-born Australian residents

In the 2006 Census, nearly 164 thousand people stated their ancestry as Polish while over 52 thousand gave Poland as their country of birth (see Table 1). About a third of people of Polish ancestry also stated another ancestry, which suggests the relative openness of the Polish settler community.17 The Polish ancestry group is relatively small (ranked 13th) with those of English ancestry topping the list with 6.4 million people. In the most recent 2011 Census, over 170 thousand people stated their ancestry as Polish and over 48 thousand gave Poland as their country of birth. While the number of Australians of Polish ancestry has increased over time, the number of Poland-born residents has declined.

Table 1. Australian residents of Polish ancestry: census of population data

Australian residents of Polish ancestry

a The ‘ancestry’ question was first asked in the 1986 Census but no ancestry data were collected in the 1991 and 1996 Censuses.

b For 2006, the second generation estimate was obtained by subtracting Poland-born persons from all persons of Polish ancestry who had at least one parent born in Poland (i.e. 133 972 less 52 256 less 2 711 (country of birth of either/both parents not stated). This is likely to be an overestimate of the second generation total.

c This category represents 3rd and subsequent generations of persons of stated Polish ancestry. Also, Polish ancestry means that at least one parent had Polish ancestry.

d These figures may be overstated as some Poland-born people who speak another language at home are not Polish speakers. However, changes over time, i.e. the first increasing and then declining numbers of Polish speaker reflect the declining proportion of first generation immigrants in all those claiming Polish ancestry.

e This figure has been calculated by subtracting those of Polish ancestry who stated their citizenship as ‘Other’ at the 2001 Census (4 171 persons) from those who described

themselves as Poland-born (column a).

Sources: Markowski (2009), Table 1: 90. Reproduced with permission of Editors of Humanities Research and the ANU E Press.

Table 1 also includes estimates of different generations of Polish immigrants. We are particularly interested in the 2006 data, which provides a frame for the Polish Survey sample. In the table, the first generation is defined as Poland-born immigrants. The second generation is defined as Australia-born persons with one or both Poland-born parents and the third and subsequent generations are those people whose both parents are Australia-born but who declare their ancestry as Polish. The Polish identity of the second and subsequent generations of Polish immigrants depends on the extent to which their members are prepared to state their ancestry as Polish (no data are available for years before 1986). By the early 2000s, the second generation of Polish immigrants outnumbered the first. With the growing third, and soon fourth, generation of Australians of Polish ancestry, and no new arrivals from Poland to replace the loss of Poland-born settlers, the share of Poland-born in all those who claim Polish ancestry will continue to decline in the years to come.

Poland-born Australians speak English relatively well, which is a measure of successful assimilation. At the time of the 2001 Census, 40 per cent of those stating Polish ancestry spoke Polish at home but only 20 per cent of those of born in Australia continued to speak it at home.18 In the 2006 Census, 18 per cent and in 2011 Census, 23 per cent of Poland-born persons revealed that they spoke English only at home, 64 per cent spoke anther language (mostly Polish) and very good or good English (both in 2006 and 2011 Census), and only 11 per cent in 2006 and 10 per cent in 2011 stated that while they spoke another language at home their English was poor.19 Intermarriages provide another measure of the ability and willingness to melt into the broader host society. In 2001, 41 per cent of men and 38 per cent of women of the first generation of Polish migrants had a spouse of different (non-Polish) ancestry. For the second generation, the corresponding figures were 83 per cent for men and 81 per cent for women, and for the third generation, 95 per cent for men and 94 per cent for women. By comparison, only 68 per cent of third generation Greek men and 26 per cent of women marry someone of different ancestry.

In 1981, 85 per cent of Poland-born Australian permanent residents were Australian nationals. The proportion was about the same in 1986, although the number of Poland-born increased (see Table 1). In comparison with other overseas-born groups, these numbers are above average but with the recent slowdown in arrivals from Poland, relatively few Poland-born residents have acquired Australian citizenship over the past decade. In 2011, about 88 per cent of Poland-born immigrants were Australian citizens. Also, in 1981, 14 per cent of those who were Poland-born had other (than Australian) nationality and a similar proportion had no Australian citizenship in 1986. In 2001, only 7 per cent of Poland-born people had ‘other’ citizenship, and this number increased to 9 per cent in 2011. However, it is very likely that many Poland-born persons who acquired Australian citizenship by marriage or naturalisation have also retained their Polish nationality (see below).20

Polish ancestry

The number of those who declare their ancestry as Polish provides the theoretical upper bound of Polonia, although not all those of Polish ancestry continue to be engaged with ‘things Polish’. There is no unambiguous way of determining the lower bound. Arguably, the lower-end estimate is the proportion of people who speak Polish at home (40 per cent of those of Polish ancestry in the early 2000s). Thus, a conservative assessment of the size of Australian Polonia – that is, those people of Polish ancestry who have some visible connection with Poland or attachment to Polish language and culture – is about 55 thousand people or roughly a third of all those of Polish ancestry. But, as Polish migrants appear to blend easily into the Australian main stream, attachments to ‘things Polish’ weaken in second and subsequent generations. The census figures also highlight the relative openness of the Polish diaspora in Australia, in particular its willingness to intermarry with other ethnic groups and speak a language other than Polish at home. As a result, and unless new migrants arrive from Poland, Australian Polonia will soon start to fade away.

Australian Polonia: The Polish Survey perspective

Belonging and identification with Poland

Polish Survey respondents were asked to state their national identity and 11 per cent of them described themselves as Australian, 33 per cent as Australian-Polish, 7 per cent as Polish, 44 per cent as Polish-Australian, and 4 per cent as Other.21 Interestingly, half of those who describe themselves as Australian and 70 per cent of those Australian-Polish were Poland-born; but 96 per cent of those who consider themselves Polish were Poland-born and only 4 per cent were born in Australia. Of those who described themselves Polish-Australian, 93 per cent were born in Poland and only 3 per cent in Australia. Surprisingly, of those aged 29 or less, only a fifth described themselves Australian, nearly a third Australian-Polish, 11 per cent Polish and 26 per cent Polish-Australian.22 Those over 30 are more evenly spread across all identity groups.

Polish Survey respondents were also asked to reveal the extent of their identification with ‘people in Poland’ – a measure of belonging to the broader Polish community. Table 2 shows the strength of this identification where survey respondents are differentiated by country of birth, age, and their involvement with the Polish community in Australia.

Table 2. Survey response: identifying with people in Poland by country of birth, age and involvement with Polish community in Australiaa

a This count also includes all those who did not state their age or country of birth (row and column percentages may not add to 100 per cent).

Source: Polish Survey.

Of those Poland-born, 62 per cent identify strongly or very strongly with people in Poland and 37 per cent either do not identify at all or are lukewarm about it. The corresponding figures for Australia-born are 42 and 58 per cent respectively. As the first generation of Polish migrants fades away, we expect a smaller percentage of those of Polish ancestry to identify with Poland and Polish people. This is also confirmed by age-related responses: of those aged 29 or less, 42 per cent identify strongly or very strongly with Polish people and 58 per cent not at all or ‘somewhat’; for those aged 30-54, the corresponding figures are 56 per cent and 43 per cent respectively; aged 55-64, 51 per cent and 49 per cent; and aged 65 or more, 67 per cent and 29 per cent. And, predictably, 79 per cent of those very involved with Australian Polonia identify strongly and very strongly with Polish people in comparison with 38 per cent of those who are not involved with Polonia.

The identification of respondents with Poland is inversely related to the length of their residence in Australia (see Table 3). All of those who have lived in Australia nine years or less identify strongly or very strongly with Polish people as opposed to 56 per cent of those who have resided in Australia for at least 20 years.

Table 3. Survey response: identifying with people in Poland by the length of residence in Australia and proficiency in spoken Polisha

a This count also includes all those who did not state their length of residence or Polish proficiency (row and column percentages may not add to 100 per cent).

Source: Polish Survey.

Proficiency in Polish

The 2006 Census did not probe the proficiency of those who claim to speak Polish at home. In the Polish Survey, 59 per cent of respondents described themselves as ‘native Polish speakers’, 19 per cent stated they were ‘very proficient’ and 13 per cent ‘proficient’ in Polish. Only 8 per cent described their command of Polish language as poor and 1 per cent as none all. Of those who stated their national identity as Polish, nearly three quarters considered themselves to be native Polish speakers, 22 per cent – very proficient Polish speakers and 4 per cent – proficient. Of those who stated their national identity as Australian, 27 per cent considered themselves native Polish speakers, 16 per cent were very proficient in Polish, 22 per cent – proficient, 30 per cent are not proficient, and only 5 per cent had no Polish at all. About 89 per cent of native Polish speakers had parents speaking Polish at home, 95 per cent were born in Poland, and 90 per cent speak either Polish only or both Polish and English at home. Also, 53 per cent of those who have lived in Australia for at least 20 years still considered themselves to be ‘native Polish speakers’ and another 21 per cent described themselves as ‘very proficient’ in Polish. These survey-based figures suggest that regardless of their actual, as opposed to stated, command of the Polish language, Polish migrants appear to be rather confident about their Polish language proficiency.

The strength of identification with Polish people also increases with Polish language proficiency: strong or very strong for 63 per cent of native Polish speakers but only 17 per cent for those who do not speak Polish at all or speak it poorly (Table 3 refers). Similarly, 78 per cent of those who speak Polish only at home identify with Polish people as opposed to 41 per cent of those who speak English only (see Table 4). Not surprisingly, people who identify strongly or very strongly with other Polish people had parents who either spoke Polish only at home or spoke both Polish and English (Table 4).

Table 4. Survey response: identifying with people in Poland by language spoken at home and language spoken at home by parentsa

a This count also includes all those who did not state language spoken at home by self or parents (row and column percentages may not add to 100 per cent).

Source: Polish Survey.

Contacts with Poland

Other results are less consistent: 74 per cent of those reading Polish papers identify strongly or very strongly but 25 per cent identify little or somewhat; and of those who do not read Polish papers, 29 per cent identify strongly or very strongly (Table 5). Of those who maintain at least weekly contact with their relatives in Poland, 58 per cent identify strongly or very strongly; for ‘at least monthly contact’ the corresponding figure is 69 per cent, ‘yearly’ 38 per cent but for ‘irregular contacts’ it increases to 60 per cent. Similarly, of those who maintain at least weekly contact with their friends in Poland, 66 per cent identify strongly or very strongly with Poland; for monthly contact the corresponding figure is 74 per cent, yearly 69 per cent; and for irregular contacts it is 57 per cent (Table 5).

Table 5. Survey response: identifying with people in Poland by frequency of contacts with relatives and friends in Poland, and reading of Polish papers and periodicalsa

a This count also includes all those who did not state language spoken at home by self or parents (row and column percentages may not add to 100 per cent).

Source: Polish Survey.

National identity

Of those respondents who described themselves as Polish, 87 per cent identify strongly or very strongly with Polish people and only 9 per cent do not identify or are lukewarm about it (see Table 6). For those who consider themselves Australian, the corresponding figures are, predictably, 27 per cent and 73 per cent respectively; Australian-Polish, 51 per cent and 47 per cent; and Polish-Australian, 67 per cent and 32 per cent. And, 50 per cent of those who have not travelled to Poland in the preceding five years identify strongly or very strongly with Polish people but 92 per cent of those who travelled at least five times (Table 6).

Table 6. Survey response: identifying with people in Poland by the stated national identity and frequency of travel to Polanda

a This count also includes all those who did not state language spoken at home by self or parents (row and column percentages may not add to 100 per cent).

Source: Polish Survey.

However, the results for Polish nationals are rather surprising: 44 per cent of Polish nationals identify strongly or very strongly with Polish people as opposed to 65 per cent of those who are not Polish nationals (see Table 7). Of those who vote in Polish elections, 74 per cent identify strongly or very strongly with Polish people but 23 per cent identify only ‘somewhat’. And, of those who do not vote, 53 per cent identify strongly or very strongly (Table 7).

Table 7. Survey response: identifying with people in Poland by Polish nationality and the propensity to vote in Polish electionsa

a This count also includes all those who did not state language spoken at home by self or parents (row and column percentages may not add to 100 per cent).

Source: Polish Survey.

Predictably, the Polishness of Polonia members tends to increase with their active involvement with ‘things Polish’ such as the language spoken at home, contacts with people in Poland, exposure to Polish media, frequency of travel to Poland, and so on. The strength of these influences depends on people’s age, place of birth and length of residence in Australia. However, the inclusion of Polish nationality sends rather confusing signals. This may be an indication of the lack of transitivity in some responses or a reflection of people’s ambivalent attitudes to their national identity, in particular, the resolve of some Polish nationals to emphasise their new Australian identity even if their English is poor and they are primarily Polish speakers.

Nationality and citizenship

In the Polish Survey, 96 per cent of respondents described themselves as Australian citizens and 3 per cent as not. The proportion of Australian citizens in this sample is somewhat larger than that recorded in the Census of Population while the proportion of non-citizens is smaller. Of those respondents who are Australian citizens, 82 per cent acquired it through naturalisation, 12 per cent – at birth, and 2 per cent – by marriage. These figures are broadly consistent with the official citizenship data that show high rates of Australian citizenship-by-naturalisation in the Polish migrant community.

The Polish Survey complements official statistics in that it provides data on dual nationality, in particular the dual Australian-Polish nationality of respondents. A large proportion of respondents (66 per cent) have retained their Polish nationality and of these 94 per cent were Poland-born (Markowski 2009). Since 96 per cent of all respondents have Australian nationality, most of those who are Polish nationals are also dual Australian-Polish nationals. Only 3 per cent of Australia-born respondents are Polish nationals (ibidem). And of those who are not Polish nationals (a third of all respondents), 8 per cent have a third-country nationality (e.g. British).

Of those who are Polish nationals, 68 per cent are also Polish passport holders and 29 per cent are not; 93 per cent of Polish passport holders are Poland-born and only 4 per cent Australia-born. Polish passport holders tend to include many of those dual nationals who are likely to travel to Poland (ibidem: Table 5.3: 92).23 In the five year period immediately preceding the survey, 80 per cent of Polish passport holders travelled to Poland at least once. Of those, 59 per cent of Polish passport holders visited Poland once or twice, 16 per cent – three or four times, and 5 per cent – at least five times (Polish Survey, data not tabulated here).

Following Poland’s accession to the European Union, we expected a larger proportion of Polish nationals to acquire Polish passports as the possession of a valid Polish passport would make it easier to travel to, reside and work in all EU member states.24 Polish and Australian passport holders can be described as de iure dual citizens as opposed to those who are dual nationals. The acquisition of a Polish passport indicates a formal engagement with the Polish state as an external citizen and entitles the passport holder to a form of protection and representation by the Polish state. However, only 21 per cent of Polish nationals vote in Polish elections (ibidem; Table 5.3: 92).25 Thus, only about a fifth of those who are Polish external nationals are actively involved in the governance of Poland, which could potentially lead to some conflicts of loyalty.


Overall, Polish immigrants have blended well into the broader Australian community and represent the type of immigrant stream that Australian policy makers have long tried to attract. This is because in comparison with many other immigrant groups, Polish immigrants have been ready to embrace the national identity of the Australian host community and have not found it difficult to combine their old and new identities. The high percentage of Polish immigrants who acquired the Australian citizenship by naturalisation reflects both the community’s willingness to blend and become Australian as well as its past unease about relying on Polish passports as travel documents during the Communist era. The emergence of pluralist, multi-cultural Australian society over the past three decades has encouraged all immigrant groups to cultivate multiple identities and Poles have been no exception. Australian Polonia may not be as high a profile immigrant community as its Greek, Italian or Chinese counterparts but it is a visible part of the rich tapestry of Australia’s ethnic inheritance. 

Australian Polonia represents the traditional form of immigrant diaspora. This is because most of its members either arrived in Australia as settlers, or children of settlers, or because they are Australia-born. The high cost of travel to Poland (in money and travel time) prevented members of the community from frequent travel back home and encouraged the development of its ‘ethnic infrastructure’ such as Polish community centres, schools, shops or churches. All this has helped the community to maintain its distinct identity. But, the relative openness of Australian Polonia has also meant that it mixes well with other ethnic groups and, thus, its distinct identity is increasingly difficult to sustain. In the absence of further arrivals from Poland, and there have been only a handful in the most recent past, Australian Polonia will continue to shrink and will soon morph from the community sharing Polish traditions, social rituals (e.g. celebrating Polish national events) and language into the ‘Australians of Polish ancestry’. Paradoxically though, this group of Australians of Polish ancestry may retain their Polish citizenship if the convenience of having a Polish passport makes travel easier and opens job and residential opportunities in the European Union as a whole.

What makes Australian Polonia traditional and distinct from its counterparts elsewhere in the world is the absence of temporary migrants, especially circular and footloose labour migrants. Clearly, the tyranny of distance is a form of natural barrier that deters circular or pendulum-like migration of workers who can only remit their earnings once they absorb the full cost of international mobility. At present, only a handful of professional or business people, mostly permanent residents of Australia, can engage in circular mobility between Poland and Australia. With the growing prosperity of Poland and its declining population there is little prospect at present of another wave of Polish migrants to come to Australia. In this respect, Australian Polonia has few opportunities to ‘recharge its ethnic batteries’ and, despite all recent efforts to increase the intensity and quality of its links with Poland, it will inevitably fade away.

Arguably, the only way to slow down this process is to reduce the rate of attrition by encouraging ‘people of Polish ancestry’ to remain more engaged with Poland, e.g. through an active policy of attracting them to visit Poland and forge stronger personal links with their ancestral country. Most such policies involve a degree of reciprocity to foster bilateral flows. But, Australia is distant and, thus, costly to visit for young working Poles. The policy challenge though is to attract young Australians of Polish ancestry to spend their ‘gap years’ and work in Poland as a window into Europe – a role similar to that played by the United Kingdom for Australians of the Anglo-Celtic background.

Like all close systems, diasporas which are not periodically or continuously replenished with new arrivals from home country are bound to becoming entropic. This is likely to happen to Australian Polonia as new Polish migrants are no longer traditional immigrants seeking host countries for permanent settlement. In the increasingly globalised world of mobile factors of production, they tend to be labour migrants who see themselves, and are often expected by their host societies to retain that status, as temporary migrants with strong attachment to their homeland. Time will show how this temporariness changes and whether temporary migrants settle somewhere or stay footloose. Increasingly, though, Polish diasporas in countries more open to these temporary migrants change into the blend of old immigrants and their descendants and these newcomers. Australia has been largely quarantined from this phenomenon and, thus, Australian Polonia may soon be a thing of the past. Unlike the global Jewish community it does not cultivate the idea or myth of their ancestral spiritual home: the never-never ultimate destination of people well settled elsewhere. Thus, ‘Tomorrow in Warsaw’ is unlikely to become the mantra and the bonding myth of Australians of Polish descent.


1 If the use of Polish as a language spoken at home is an indication of active engagement with ‘things Polish’, only 40 per cent of those who revealed their ancestry as Polish in 2001 spoke Polish at home. And only 20 per cent of those of Polish ancestry who were born in Australia continued to speak Polish at home (Markowski 2009). But, the active use of Polish language is only one aspect Polish identity. Other aspects are also important as people cultivate Polish traditions or consider themselves Polish even if they do not speak their ancestral language.

2 In 2006, there were over 160 thousand Australian residents (in the then country of nearly 21 million) who stated their ancestry as Polish (i.e. those who were either ‘Poland-born’ or declared themselves to be descendants of ‘Poland-born’ migrants) (Markowski 2009). The distinction between ‘Poland-born’ and ‘Polish migrants’ is important as the ethnic mix of migrants from Central and Eastern Europe has changed over time. Although those Poland-born are predominantly ethnic Poles, there are also Poland-born ethnic Jews, Germans and Ukrainians (the term has a very specific meaning in Australian population statistics – see below). And some of those who were not Poland-born are ethnically Polish. To complicate matters further, there are also those who are Poland-born but not ethnically Polish but who continue to use Polish as the main language spoken at home and consider themselves to be members of Australian Polonia. However, there are those who speak Polish at home but resent all other associations with Poland and ‘things Polish’. Not surprisingly, paradoxes abound in migrant communities.

3 This inherently fluid and footloose expatriate community comprises Polish citizens working and living abroad, whose cross-border mobility is circular or pendulum-like. In contrast to the former Polish emigrants, these temporary migrants regard Poland as their primary country of residence as well as citizenship (Iglicka 2008; Rosińska-Kordasiewicz, Urbańska 2011). While a large proportion of them may eventually settle abroad, they are also likely to remain Polish citizens and maintain some presence in Poland (e.g. investment property, holiday homes).

4 To access members of the Polish migrant community, the survey team solicited the help of the Polish Community Council of Australia and New Zealand Inc and its member State Councils. The survey was somewhat biased in that it primarily focused on those members of the Polish community who were either connected to or contactable through Polish Community Councils. There was an element of self-selection and the snowballing of survey responses as those who elected to participate and took time to complete a detailed questionnaire were those who felt ‘Polish enough’ to respond. Others had a simple option of ignoring our requests for participation. In particular, survey responses under-represented younger people who have much less attachment to Polish language and culture and who could only be accessed through their parents. Nevertheless, the survey yielded a wealth of information about the Polish community in Australia in the mid-2000s.

5 In Ancient Greece, diaspora meant ‘the scattered’ and was referred to citizens (of, say, a city-state) who migrated to conquer and colonise new lands. The term ‘Diaspora’ has long been used to describe the permanent scattering of Jews following Babylonian and Roman conquest of Palestine. To date, when capitalised, Diaspora the generally refers to the Jewish diaspora, which has been notable for its permanence and ability to preserve its distinct identity while embedded in very diverse and often hostile host communities. Other diasporas have been less resilient with the passage of time. Their common identity has faded away over time as scattered communities assimilated into host societies or morphed to become new, separate entities. Also, ‘diaspora’ is not used to describe nomadic peoples as long as they remain in their traditional homelands.

6 No restrictions of this kind applied to a white British immigrant from Singapore or India but could have impeded entry a non-white British subject from, say, Hong Kong.

7 However, for an individual, this may result in a rather ambivalent attitude to his/her group identity. For example, dual membership may reflect an individual’s dual group identification but it may also be a reflection of his/her ambivalent attitude to membership per se.

8 However, even in when unitary attitudes prevail, dual nationality may be created by default when an individual acquires the host country’s nationality by naturalisation but is prevented from renouncing his/her former nationality as the home country concerned has no provisions for the termination of nationality when people emigrate.

9 However, as the concept of ‘Australian citizenship’ is not included in the Australian Constitution, the power of the Commonwealth to enact laws about Australian citizenship derives primarily from the ‘aliens power’. It is thus possible for those who are defined as ‘aliens’ (i.e. those who owe an obligation to a sovereign power other than Australia) to be both citizens and aliens at the same time. This applies to all dual citizens (Rubenstein.2008).

10 Research conducted by J. Zubrzycki, C.A. Price and E. F. Kunz at the Australian National University estimated the number of Polish DPs as 59 820, while the Immigration Office statistics refer to 63 394 Polish DPs (Harris, Smolicz 1984).

11 For example, some of the DP lists designated all men as ‘labourers’ and all women as ‘domestics’ (Harris, Smolicz 1984: 55). Thus, it is possible that many refugees decided to provide information, which they thought was advantageous to secure entry to Australia and assisted passage (ibidem: 55-56, 64).

12 Various sources report that in 1977 there were listed 109 Polish organisations, by 1986 their number increased to 210, to drop to 180 by 1992.

13 If not stated otherwise, all translation from Polish is by the authors.

14 The main reason for migrating from the democratic Poland to Australia was deemed to be economic. But, as Włodarczyk (2005: 18) observed, drawing on the research conducted in 1992 by the Polish Centre for Public Opinion Research (CBOS), other reasons  included the need for security and stability, as well as a host of cultural, professional or educational factors. The CBOS research concludes the migration of the 1990s had the broadest range of reasons [for migrating] out of all migration waves (CBOS 1992). In addition, the post-1989 emigration was no longer irreversible, it was often perceived as exploratory and, if something went wrong, one could always go back home (Warchoł-Schlottmann 2002: 371).

15 For example, Poland lost a large part of its territory to its eastern neighbours but expanded westward by taking over some former German lands. An ethnic Pole born in the pre-WWII Polish city of Lvov, which is now a part of Ukraine, is likely to describe himself/herself as a Polish person born in Poland. However, an ethnic Ukrainian born in the pre-1939 Lvov is likely to describe himself/herself as a Ukrainian person born in Ukraine. The chosen self-description may also depend on the prevailing sentiment and social climate in the destination country. For example, some ethnically German displaced persons who arrived in Australia in the late 1940swere reluctant to declare Germany as their country of birth as they did not wish to be identified with the country’s Nazi past, i.e. a Danzig- or Breslau-born ethnically German person could describe his/her country of birth as Poland.

16 In 1986, 85 per cent of Poland-born residents of Australia stated their ancestry as Polish, 7 per cent described themselves as Jewish, 2 per cent – German, 2 per cent – Ukrainian, and 4 per cent – ‘Other’ (Markowski 2009).

17 In 2006, the corresponding figures for Greek and Croatian communities were 21 per cent, Chinese – 15 per cent, Macedonian – 10 per cent, and Vietnamese – 6 per cent (Markowski 2009).

18 This is much smaller proportion than that for Greek- or Italian-speaking groups. For example, in 2001, 51 per cent of people speaking Greek at home were born in Australia, 43 per cent of those speaking Italian were Australia-born, 40 per cent Serbian and 39 per cent Macedonian (Markowski 2009).

19 The findings of the 2006 Census are supported by the results of the Polish Survey: 17 per cent of survey respondents described themselves as ‘native English speakers’. Of these, 60 per cent were aged 20-29, 24 per cent aged 30-54 and, somewhat surprisingly, and 18 per cent aged over 55. Australia-born native English speakers accounted for 66 per cent of the group, Poland-born for 18 per cent and elsewhere-born for 16 per cent. Further, 47 per cent of respondents described themselves as very proficient in English, 28 per cent as proficient, 5 per cent as not very proficient and 1 per cent as not at all proficient. Of those not proficient in English, 94 per cent were aged over 55 and all those with no English at all were over 65. These numbers are similar to those drawn from official statistics and confirm the relatively high level of English proficiency in the Polish migrant community (Markowski 2009).

20 Also, as some of those Poland-born persons are not Polish, they may hold dual citizenship of country other than Poland.

21 The ‘other’ category included self-descriptions such as: ‘I am Australian of Polish descent’, ‘I am primarily Australian but proud of my Polish heritage’, ‘Of Polish descent, born in England, now living in Europe’, ‘Australian-Polish-Latvian’, ‘Australian with Polish parents’, and ‘Australian with dual nationality and Polish background’.

22 This also reflects the underrepresentation of the younger generation in the survey.

23 Travelling to Poland on Polish passport simplifies entry requirements while the use of Australian passport is advantageous on re-entry to Australia.

24 Again, this may be a reflection of the age bias in the survey as it is the younger people who are likely to take advantage of living and working in countries of the EC other than Poland.

25 During parliamentary elections in Poland, polling stations are open at Polish consular offices overseas.


ABS (1999). Standards for Statistics on Cultural and Language Diversity, 1999. 1289.0 – 22/11/1999. Canberra: Australian Bureau of Statistics.

ABS (2006). 2006 Census of Population and Housing, Census Tables (Table ‘Country of Birth of Person by Age by Sex’). Canberra: Australian Bureau of Statistics.

ABS (2013), 2011 Census, QuickStats Country of Birth (Tables ‘People – demographics & education’, and ‘People – cultural & language diversity’). Canberra: Australian Bureau of Statistics.

Barry K. (2006). Home and Away: The Construction of Citizenship in an Emigration Context. Paper 23. New York University Public Law and Legal Theory Working Papers. New York: New York University School of Law.

Carey J., McLisky C. (2009). Creating White Australia. Sydney: Sydney University Press.

Carrington K., McIntosh A., Walmsley J. (eds) (2007). The Social Costs and Benefits of Migration into Australia. Armidale: Centre for Applied Research in Social Sciences, University of New England.

CBOS (1992). Świat wokół nas [The world around us]. Research by Polish Centre for Public Opinion Research (CBOS), No BS/346/54/92: 447. Warsaw: Centre for Public Opinion Research. 

Drozd E. (2001). They have come a long way: The settlement of the 1980s wave of Polish immigrants in Melbourne. Melbourne: Australian Polish Community Service.

Gromann D. (2012). Polonia w Australii. Biuletyn Migracyjny – Dodatek Specjalny 33: 1-3.

Harris R. Mcl., Smolicz J. J. (1984). Australijczycy polskiego pochodzenia. Studium adaptacji i asymilacji młodego pokolenia. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.

Hartnell H. E. (2006). Belonging: Citizenship and Migration in the European Union and in Germany, Article 12 in Richard Buxbaum and German Reintegration. Issues in Legal Scholarship. Berkeley: The Berkley Electronic Press.

Hugo G. J. (2002). Centenary Article – A century of population change in Australia, in: Year Book Australia 2002. 1301.0 – 2002. Canberra: Australian Bureau of Statistics.

Iglicka K. (2008). Kontrasty migracyjne Polski. Wymiar transatlantycki. Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Jupp J. (2002). From White Australia to Woomera – The Story of Australia Immigration. Cambridge: Cambridge University Press.

Jupp J. (2005). The Polish Impact on Australian Society, in: E. Drozd, D. Cahill (eds), Polonia in Australia: Challenges and Possibilities in the New Millennium, pp. 9-18. Altona: Common Ground Publishing Pty Ltd.

Lencznarowicz J. (1994). Prasa i społeczność polska w Australii: 1928-1980. Kraków: Księgarnia Akademicka.

Lencznarowicz J. (2001). Diaspora Polska w Australii, in: A. Walaszek (ed.), Polska Diaspora, pp. 395-409. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Lipińska E. (2002). Polscy imigranci początku lat dziewięćdziesiątych w Australii, in: B. Klimaszewski (ed.), Emigracja z Polski po 1989 roku. Kraków: Grell.

London H. I. (1970). Non-White Immigration and the ‘White Australia’ Policy.

Sydney: Sydney University Press.

Markowski S. (2009). Citizenship and integration: A snapshot of the Polish migrant community in Australia. Humanities Research 15(1): 75-99.

Multicultural Australia Fact Sheet. The Australian Collaboration: A Collaboration of National Community Organisations. (accessed: 1 May 2013).

Nolan M., Rubenstein K. (2009). Citizenship and identity in diverse societies. Humanities Research 15(1): 29-44.

Parkin D. (1998). Foreword, in: Lovell N. (ed.), Locality and Belonging, p. ix. London: Routledge.

Price C. A. (1964). Jewish Settlers in Australia, 1788-1961. Australian Jewish Historical Society Journal and Proceedings 5(8): 57-412, 447-452.

Rosinska-Kordasiewicz A., Urbanska S. (2011). Literature on Job Mobility in Poland, in Job Mobilities and Family Lives in Europe Modern Mobile Living and its Relation to Quality of Life. Warsaw: Polish National Contact Point for the European Migration Network.

Rubenstein K. (2008). From Supranational to Dual Alien Citizen: Australia’s Ambivalent Journey, in: S. Bronitt, K. Rubenstein (eds), Citizenship in a Post-national World: Australia and Europe Compared. Law and Policy Paper 29. Centre for International and Public Policy, The Australian National University. Canberra: The Federation Press.

Smolicz J. J. (1981). Core values and cultural identity. Ethnic and Racial Studies 4(1): 75-90.

Smolicz J. J. (1999). Współkultury Australii. Warszawa: Oficyna Naukowa.

Smolicz J. J., Secombe M. J. (2003). Assimilation or Pluralism? Changing Policies for Minority Languages Education in Australia” Language Policy 2(1): 3-25.

Sussex R., Zubrzycki J. (eds) (1985). Polish People and Culture in Australia. Canberra: ANU Demography Department.

Unikoski R. (1978). Communal Endeavours. Canberra: ANU Press.

Warchoł-Schlottmann M. (2002). Emigracja z Polski do Niemiec po roku 1989 – próba portretu zbiorowego, in: B. Klimaszewski (ed.), Emigracja z Polski po 1989 roku. Kraków: Wydawnictwo Grell.

Włodarczak K. (2005). Proces adaptacji współczesnych emigrantów polskich do życia w Australii. CMR Working Papers 3/61. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Zubrzycki J. (1995). The Evolution of the Policy of Multiculturalism in Australia 1968-1995, Global Cultural Diversity Conference Proceedings. Sydney. (accessed: 25 April 2013).

Zubrzycki J. (1988). Multiculturalism and the Search for Roots, Papers in Multicultural Studies, Centre for Multicultural Studies. Adelaide: Flinders University.

Poland, former USSR, immigrants, Jews, Poles, New York City, occupational adaptation

The text attempts at explaining different positions that the two groups of Eastern European immigrants – Jews from the former Soviet Union and Poles – have acquired in the New York City labour market at the turn of the 20th and 21st century. The initial difference in the human capital, measured by education and occupation has been accelerated by the difference in social capital that the two groups could rely on in New York City (organizational network of legal and practical assistance coming from one of the wealthiest and prestigious group for post-Soviet Jewish immigrants versus support coming from working class but well-rooted group of Polish-Americans and ‘white ethnics’ for Polish immigrants). These different resources have been shaped in the course of over a century of Jewish and Polish migrations from Eastern Europe to the US. Additionally, since the late 20th century, the difference between the two groups has been further deepened by the legal status that is typically accessible to the two of them in the US (refugees vs immigrants, including the unauthorized ones). The text also compares the Eastern European immigrants’ position with other immigrant groups’ one in the New York City labour market. The US 2000 census statistics (The Newest New Yorkers 2000) document the difference in human capital and legal status of the two groups while results of my fieldwork in Greenpoint, a traditional destination of Polish immigrants in Brooklyn and of the existing qualitative research on post-Soviet Jewish immigrants in New York City provided data on social networks and extended evidence on human capital and consequences of legal status.


Celem tekstu jest próba wyjaśnienia zasadniczych różnic w zakresie sytuacji na nowojorskim rynku pracy pomiędzy dwiema największymi wschodnioeuropejskimi grupami imigrantów z krajów postkomunistycznych, tj. z byłego Związku Radzieckiego oraz z Polski, na przełomie XX i XXI wieku. Interpretacja, którą proponuję, składa się z kilku elementów. Po pierwsze, odwołuję się do popularnej i powszechnie stosowanej kategorii socjologicznej pochodzącej z prac Pierre’a Bourdieu: kapitału ludzkiego. Za Richardem Albą i Victorem Nee (2005) przyjmuję, że poziom kapitału ludzkiego imigrantów należy mierzyć ich zdolnością włączenia się do społeczeństwa przyjmującego na możliwie wysokich pozycjach w jego strukturze społecznej. Najlepszymi wskaźnikami tak rozumianego kapitału ludzkiego jest poziom wykształcenia, doświadczenie zawodowe, znajomość języka kraju przyjmującego, umiejętność prowadzenia biznesu i rozumienie reguł rządzących gospodarką kraju przyjmującego. Po drugie, w mojej interpretacji odwołuję się do obserwacji innych, klasycznych już, socjologów imigracji w Stanach Zjednoczonych, Alejandro Portesa i Rubena Rumbauta (2006: 95), według których pozycja społeczno-ekonomiczna [imigrantów] w dużym stopniu zależy od sieci społecznych. Etniczne sieci społeczne są źródłem informacji o zatrudnieniu poza grupą etniczną, jak i o zatrudnieniu wewnątrz grupy, a także źródłem kredytu i wsparcia dla przedsięwzięć biznesowych. Za istotny czynnik wpływający na szanse zawodowe nowo przybyłego migranta uważają oni rodzaj prac, jakie wykonują szanowani członkowie grupy tworzonej przez imigrantów i potomków wcześniej przybyłych imigrantów z danej grupy etnicznej. Po trzecie, w mojej interpretacji wskazuję na amerykańską politykę migracyjną, często lekceważoną w wyjaśnieniach socjologicznych, wpływającą na pogłębienie i tak wielkich różnic między obiema grupami1.

Dane empiryczne, które przedstawiam, pochodzą z kilku źródeł. Jednym z nich jest najbardziej wyczerpujący zbiór informacji o imigrantach w Nowym Jorku, tj. opracowanie The Newest New Yorkers 2000. Immigrant New York in the New Millennium z 2004 roku2. Na równie wyczerpujące, ale bardziej aktualne opracowanie danych zebranych w ostatnim amerykańskim spisie ludności z 2010 roku będzie można liczyć dopiero w następnym roku. Brałam pod uwagę dane dotyczące migrantów z Polski, Rosji i Ukrainy. Według szacunków spisowych, około 85 proc. imigrantów z Ukrainy i Rosji w Stanach Zjednoczonych to żydowscy uchodźcy (The Newest New Yorkers 2000: 28). A zatem dane te opisują przede wszystkim sytuację imigrantów żydowskich i to ich właśnie dotyczą moje wnioski3. Tam, gdzie moje twierdzenia odnoszą się do pozycji zawodowej Żydów z byłego Związku Radzieckiego, a nie imigrantów z Rosji i Ukrainy w ogóle, odwołuję się też do wyników sondaży przeprowadzonych na reprezentatywnej próbie rosyjskojęzycznych imigrantów żydowskich. Z punktu widzenia moich pytań badawczych, słabością tych źródeł jest jednak to, że są mniej szczegółowe, a próba obejmuje także rosyjskojęzycznych Żydów z innych krajów poradzieckich, w tym z Azji Środkowej (Kliger 2011; Russian-Jewish Opinion Survey 2004).

Głównym źródłem danych jakościowych natomiast są badania, które prowadziłam w ramach mojego projektu pt. Polski Greenpoint a Nowy Jork. Miejsce na mapie prestiżu i rynku pracy po 1980 roku. Między styczniem a wrześniem 2006 roku, a następnie w maju 2010 roku, prowadziłam badania terenowe, w tym obserwację uczestniczącą oraz wywiady biograficzne z imigrantami, oraz – co dla tego tekstu najważniejsze – 50 wywiadów z liderami polskiej społeczności na Greenpoincie, najliczniejszego i tradycyjnego skupiska polskiego w Nowym Jorku. Za liderów uznałam ludzi, którzy pracują lub pracowali w przeszłości z polskimi imigrantami z Greenpointu lub na ich rzecz, oraz których role społeczne dawały im szansę na ponadprzeciętną znajomość polskiej społeczności i wpływ na nią. Pytałam ich zarówno o ich własne historie migracyjne, jak i o wspomnienia oraz opinie o Greenpoincie i jego polskiej społeczności. Wywiady z liderami składały się więc z dwóch części: wywiadu biograficznego i eksperckiego. Wszyscy w tej 50-osobowej grupie byli imigrantami, tj. urodzili się w Polsce i tam spędzili formacyjny okres życia, choć Polskę opuścili w bardzo różnych okresach polskiej historii i rozwoju amerykańskiej polityki etnicznej. Wśród liderów znaleźli się migranci, którzy doświadczyli sytuacji prawnych różnego typu: tacy, którzy przybyli do Stanów Zjednoczonych nielegalnie, albo „wakacjusze”, tj. osoby, które nielegalnie przedłużyły swój pobyt po wygaśnięciu okresu ważności ich wizy; tacy, których USA przyjęło, zwłaszcza w latach 1980., jako uchodźców; tacy, którzy przyjechali z prawem stałego pobytu i tzw. zieloną kartą zdobytą w loterii wizowej; i ci, którzy przyjechali jako imigranci spokrewnieni z obywatelem amerykańskim; ci, którzy przyjechali jako studenci. Liderzy charakteryzowali się różnym poziomem wykształcenia, które najczęściej zdobyli w Polsce, choć kilku z nich studiowało lub dokształcało się na kursach zawodowych w Stanach Zjednoczonych. Najstarszy respondent w chwili wywiadu miał ponad 80 lat, a najmłodszy – 28. Przeprowadziłam rozmowy z 29 mężczyznami i 21 kobietami. Wśród 50 liderów, z którymi rozmawiałam, było:

  • 12 „etnicznych inteligentów”, tj. osób, które utrzymywały się z działalności kulturalnej na rzecz polskich imigrantów – płatnych pracowników etnicznych instytucji kulturalnych stworzonych przez lub dla polskich imigrantów: dziennikarzy lokalnej prasy wydawanej w języku polskim, nauczycieli w polskich szkołach; księży z Polski pracujących z imigrantami w polskich parafiach;
  • 4 „inteligentów amerykańskich”, tj. osób, które utrzymywały się z działalności kulturalnej na rzecz społeczności nowojorskiej, w tym imigrantów, także polskich – płatnych pracowników amerykańskich instytucji edukacyjnych i kulturalnych na Greenpoincie: nauczycieli w szkołach publicznych i na kursach języka angielskiego dla imigrantów opłacanych przez miasto, bibliotekarzy;
  • 21 przedsiębiorców, tj. ludzi, którzy utrzymywali się z prowadzenia firm, które miały siedzibę na Greenpoincie, i albo miały polskich klientów, albo zatrudniały polskich pracowników;
  • 13 działaczy etnicznych organizacji finansowych i politycznych, aktywnych na Greenpoincie.

Liderów podzieliłam według kryterium ich głównej roli społecznej. Jednak powyższe kategorie nie są zupełnie rozłączne. Niektórzy przedsiębiorcy byli także nieetatowymi działaczami etnicznych organizacji finansowych czy politycznych. Niektórzy spośród etnicznych inteligentów prowadzili działalność gospodarczą, a inteligenci amerykańscy mogli być zaliczeni do inteligentów etnicznych, gdy na przykład pisali artykuł o polskiej literaturze dla lokalnej gazety polskojęzycznej.

Korzystałam też z wyników badań jakościowych dotyczących społeczności żydowskich imigrantów z byłego Związku Radzieckiego w Nowym Jorku autorstwa Annelise Orleck (2001), Avivy Zeltzer-Zubidy (2004), Frana Markowitza (1993), a także Ewy Morawskiej (2004), która porównywała imigrantów – Polaków i rosyjskich Żydów – w Filadelfii pod koniec XX wieku. Odwoływałam się ponadto do rezultatów przekrojowych badań ilościowych i jakościowych nad młodymi nowojorczykami – dziećmi imigrantów i Amerykanów – zgromadzonych w tomie Inheriting the City. The New Second Generation Comes of Age (Kasinitz, Mollenkopf, Waters 2008).

Inspiracją do napisania tego tekstu były wstępne wyniki moich badań. Podjęłam próbę zrozumienia, jak głęboko sięgają i skąd biorą się różnice w sytuacji zawodowej dwóch największych wschodnioeuropejskich grup imigranckich, po tym, gdy odkryłam, że dla liderów polskiej społeczności imigranckiej na Greenpoincie przybysze z byłego Związku Radzieckiego są główną imigrancką grupą odniesienia (Sosnowska 2010b). Z nimi głównie się porównują, choć jednak z trudem radzą sobie z wyjaśnieniem różnic w położeniu i sposobie życia między sobą a nimi. Co mnie zaskoczyło, moi respondenci rzadko mieli świadomość okoliczności wyjazdów z byłego ZSRR i statusu prawnego w Stanach Zjednoczonych migrantów stamtąd. Wiedzę o tym, że grupa imigrantów z byłego Związku Radzieckiego składa się głównie z Żydów, traktowali jako nieoficjalną, kontrowersyjną i tajemniczą.

Dla polskich liderów Żydzi z byłego Związku Radzieckiego stanowią najważniejszą imigrancką grupę porównawczą. Jest to dla Polaków jedyna większa grupa imigrancka, z którą mogą się porozumieć nie znając języka angielskiego – trochę po rosyjsku, trochę po polsku. W percepcji Polaków porównanie zawsze wypada na korzyść imigrantów z byłego Związku Radzieckiego. Mówi się o nich jako tych, którzy znaleźli lepsze zatrudnienie i którym organizacje etniczne bardziej pomagały w trudach imigranckiego życia w Nowym Jorku. Polscy imigranci wskazują też na lepsze wykształcenie migrantów żydowskich z byłego ZSRR oraz – anegdotycznie – na to, że częściej chodzą na koncerty muzyki klasycznej, co respondenci traktowali jako wskaźnik umiejętności korzystania z oferty kulturalnej Nowego Jorku, na którą polscy imigranci są zamknięci. Jednak często traktowali tę różnicę także jako efekt różnic między polską a radziecką wersją komunizmu, a nie jako konsekwencję tego, że migranci ci pochodzą z innych części struktury społecznej krajów pochodzenia. Rosyjscy Żydzi traktowani bywają z resentymentem jako przedstawiciele imperialnej polityki Związku Radzieckiego, którzy teraz mają niezasłużone przywileje.

Nie, ja nie mówię o nielegalnych, ja mówię o tych, co mają zielone karty, ja nie mówię o nielegalnych, to są wszystko legalni, tylko nasi legalni sprzątają, a oni pracują na stanowiskach miejskich. (...) Ja nie mówię o nielegalnych, ja mówię o legalnych. Oni sobie potrafili załatwić, [a] przyjechali później (Lider 6).

Najbardziej wymowny wyraz resentymentu wobec tej grupy pochodzi z wywiadu z publicystą:

Rosjanie z kolei, którzy jeszcze kilkanaście lat temu trzymali żelazną ręką rządy nad Polską, teraz przyjeżdżają i paradują w futrach – starsze panie. A panowie są na emeryturze, nie wiadomo skąd [ją] otrzymali, a Polacy w tym czasie łopatą, szmatą, znowu pod górę. (…) Kiedyś było Polaków więcej [niż Rosjan], oni zaczęli przyjeżdżać pod koniec lat 1970., kiedy rząd amerykański podpisał porozumienie (...), gdzie ludziom, którzy są żydowskiego pochodzenia albo deklarują, że są, mogli przyjeżdżać do Stanów i potem coraz większe grupy ich przyjeżdżały (Lider 20).

W swoich wyjaśnieniach różnicy w położeniu polskich i rosyjskojęzycznych żydowskich imigrantów w Nowym Jorku odwoływali się do siły żydowskich organizacji i solidarności grupowej, podkreślając jednocześnie brak tych cech wśród Polaków. W tym sensie, mój tekst i interpretacja ważne są nie tylko dla badaczy migracji z Europy Wschodniej, ale też dla badaczy stosunku Polaków do Żydów.

Kapitał ludzki

Według danych z amerykańskiego spisu ludności z 2000 roku, pozycja imigrantów z Rosji i Ukrainy na nowojorskim rynku pracy jest zdecydowanie inna niż pozycja imigrantów z Polski. Odwołując się do typologii współczesnych imigrantów w Stanach Zjednoczonych, którą stworzyli Richard Alba i Victor Nee (2005), proponuję określić typowego imigranta z byłego ZSRR jako biednego profesjonalistę, a imigranta z Polski – jako robotnika o stabilnej pozycji na rynku pracy, członka arystokracji robotniczej.

Alba i Nee (2005) przekonująco dowodzą, że fala masowej imigracji do Stanów Zjednoczonych pod koniec XX wieku różni się od poprzedniej nie tylko pod względem składu etnicznego i regionu pochodzenia imigrantów. Globalizacja i zniesienie ograniczeń o charakterze etnicznym w amerykańskim prawie migracyjnym zachęciły do imigracji do Stanów Zjednoczonych mieszkańców Azji, Ameryki Łacińskiej i Karaibów. Upowszechnienie szkolnictwa i języka angielskiego w krajach peryferyjnych przyczyniło się do napływu imigrantów o profilu niespotykanym przed wiekiem.. Gospodarka przemysłowa, oparta na fordowskim sposobie produkcji, stwarzała zapotrzebowanie na imigrancką siłę roboczą, często niewykwalifikowaną – nisko opłacanych wykonawców prostych i powtarzalnych zadań. Poprzemysłowa gospodarka, chociaż ciągle chłonie niewykwalifikowanych robotników w usługach, stworzyła zapotrzebowanie na imigrantów o wysokim kapitale ludzkim – profesjonalistów i przedsiębiorców. Współcześni imigranci profesjonaliści wchodzą na amerykański rynek pracy wyposażeni w złożone umiejętności zdobyte w uniwersytetach, politechnikach i szkołach biznesu. Często biegle posługują się językiem angielskim. W rezultacie, od razu stają się częścią klasy średniej lub wyższej średniej społeczeństwa amerykańskiego. Pracują na stanowiskach specjalistów, są dobrze opłacani, mieszkają na eleganckich przedmieściach lub w prestiżowych dzielnicach miast. 

Ten typ imigranta w Stanach Zjednoczonych reprezentują przede wszystkim Azjaci, lecz imigranci z byłego Związku Radzieckiego też pasują do tego wzorca. Kapitał ludzki, określany przez poziom wykształcenia i wykonywany zawód, jest wysoki zwłaszcza wśród mężczyzn z Rosji i Ukrainy (The Newest New Yorkers 2000: 161). Imigranci z tych krajów są średnio lepiej wykształceni niż imigranci z większości innych krajów w Nowym Jorku (Tabela 1). Tylko wśród imigrantów z Filipin i Indii, grup, które zainspirowały kategoryzację Alby i Nee (2005), udział absolwentów uczelni jest wyższy. Filipińczycy i Rosjanie częściej niż reprezentanci innych grup imigrantów wykonują prestiżowe zawody menedżerów i specjalistów – częściej nawet niż urodzeni w Stanach Zjednoczonych nowojorczycy. Wśród imigrantów mężczyzn najwyższy poziom zatrudnienia w najbardziej prestiżowych zawodach osiągnęli imigranci z Ukrainy i Indii (The Newest New Yorkers 2000: 161).

Tabela 1. Kapitał ludzki 20 najliczniejszych grup imigrantów w Nowym Jorku, 2000 rok

Źródło: The Newest New Yorkers 2000: 154.

Jednak model imigranta profesjonalisty z byłego Związku Radzieckiego różni się od modelu\ przedstawionego przez Albę i Nee (2005). Wysokiemu średniemu poziomowi wykształcenia imigrantów z krajów powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego i ponadprzeciętnemu w stosunku do innych imigrantów poziomowi zarobków tych, którzy mają zatrudnienie, nie towarzyszy bowiem wysoki odsetek osób mówiących biegle po angielsku, wysoki wskaźnik zatrudnienia i wysoki poziom dochodów całych gospodarstw domowych (Tabela 2). Pod względem takich wskaźników jak przeciętny dochód gospodarstwa domowego, odsetek osób żyjących w biedzie czy też odsetek gospodarstw domowych korzystających ze wsparcia  instytucji pomocy społecznej, imigranci z byłego Związku Radzieckiego należą do najbiedniejszych grup imigranckich, obok imigrantów z Ameryki Łacińskiej o najniższym poziomie wykształcenia: Dominikańczyków, Hondurasczyków i Meksykanów. Warto dodać, że generalnie imigranci radzą sobie lepiej niż reprezentanci amerykańskich mniejszości etnicznych: Portorykańczycy i Afro-Amerykanie (Kasinitz et al. 2008).

W świetle statystyk, imigranci z byłego Związku Radzieckiego są raczej grupą biedną, chociaż ci, którzy pracują, mniej liczni niż w grupach azjatyckich, radzą sobie bardzo dobrze. Dobrze zarabiającym profesjonalistom z Rosji i Ukrainy, częściej niż Azjatom, towarzyszą osoby niezatrudnione, starsze lub korzystające z opieki społecznej. W rezultacie, gospodarstwa domowe imigrantów z Rosji i Ukrainy są, statystycznie rzecz biorąc, biedniejsze niż gospodarstwa domowe przybyszów z Filipin i Indii. Pokazują to dane w Tabeli 2, a także dane dotyczące dynamiki migracji (Tabela 3) oraz struktury wieku. Wśród imigrantów z Rosji i Ukrainy większa część niż w innych grupach imigrantów przybyła w podeszłym wieku (Orleck 2001). Wyższy jest więc wśród nich odsetek osób w wieku poprodukcyjnym niż w wypadku nowych grup migrantów zarobkowych. W 2000 roku osoby w wieku 65 lat i starsze stanowiły ponad 26 proc. imigrantów z Ukrainy i ponad 17 proc. imigrantów z Rosji, podczas gdy wśród imigrantów z Indii stanowiły niecałe 5 proc., a Filipin – niecałe 11 proc. (The Newest New Yorkers 2000: 150). W 2011 roku, po dekadzie niższego napływu nowych imigrantów, osoby w wieku powyżej 65 lat stanowiły aż 42 proc. rosyjskojęzycznej populacji żydowskiej w Nowym Jorku (Russian-Jewish Opinion Survey 2004). Prawie 70 proc. ogółu gospodarstw domowych w tej grupie osiągało dochody poniżej 30 tysięcy dolarów amerykańskich rocznie. Jednak wśród gospodarstw domowych z przynajmniej jedną osobą zatrudnioną te o tak niskich dochodach stanowiły tylko 28 proc. (Russian-Jewish Opinion Survey 2004). Stosunkowo wysoki odsetek dzieci i osób w podeszłym wieku, w tym osób w wieku poprodukcyjnym, jest wyjątkową cechą żydowskich migrantów z byłego ZSRR. Ukształtowanie się takiej struktury tej grupy było możliwe dzięki statusowi uchodźcy, który od 1989 roku automatycznie przyznawany jest Żydom przybywającym ze Związku Radzieckiego, a później z krajów powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego, jako prześladowanej grupie religijnej. Status ten daje gwarancję pomocy socjalnej dla potrzebujących, w tym osób chorych i starszych (Kliger 2011). Piszę o tym szczegółowo w części Status imigracyjny. Zasygnalizowana w tytule bieda profesjonalisty z byłego Związku Radzieckiego – gdy porównać go do profesjonalisty hinduskiego czy filipińskiego – wynika więc z faktu, że nierzadko towarzyszą mu, często mieszkający osobno, krewni w wieku nieprodukcyjnym lub pozostający poza rynkiem pracy.

Tabela 2. Położenie ekonomiczne 20 najliczniejszych grup imigrantów w Nowym Jorku, rok 2000

Źródło: The Newest New Yorkers 2000: 159.

Profil edukacyjny i zawodowy polskich imigrantów przypomina profil tradycyjnego imigranta robotnika. Udział absolwentów szkół wyższych w 2000 roku był zdecydowanie niższy niż w najlepiej wykształconych grupach z Filipin, Indii, Korei Płd., Rosji i Ukrainy (Tabela 1). Jednocześnie był wyższy wśród polskich imigrantów niż wśród typowych imigranckich grup robotniczych z Ameryki Łacińskiej. Niewiele tylko przewyższał profil edukacyjny i zawodowy Włochów i Greków, czyli „starszych” imigrantów z europejskich regionów peryferyjnych o nieprzerwanej tradycji migracji zarobkowych do USA w XIX i XX wieku. Średni dochód gospodarstw domowych polskich imigrantów jest stosunkowo niski – tylko nieco wyższy niż wśród latynoskich grup robotniczych i dużo niższy niż wśród najzamożniejszych Hindusów i Filipińczyków oraz starszych i mniej wykształconych grup Europejczyków – Włochów i Greków. Szczególną cechą zatrudnienia polskich mężczyzn imigrantów jest rekordowy odsetek osób zatrudnionych w sektorze budownictwa oraz przy konserwacji i obsłudze budynków. O ile mężczyźni imigranci o najwyższych dochodach, tj. Włosi i Grecy, są tylko lekko nadreprezentowani w tych sektorach, o tyle Polacy zdecydowanie różnią się pod względem struktury zatrudnienia od reszty imigrantów. Prawie 40 proc. zatrudnionych polskich mężczyzn pracuje w tym jednym sektorze (The Newest New Yorkers 2000: 162).

Budownictwo jest, jak pokazują badania Rogera Waldingera (1996) nad rolą imigrantów, grup rasowych i etnicznych na nowojorskim rynku pracy w ciągu ostatniego wieku, jednym z najbardziej cenionych sektorów zatrudnienia wśród mężczyzn należących do klasy robotniczej – zarówno imigrantów, jak i urodzonych w Stanach Zjednoczonych. W Nowym Jorku, wśród prac dostępnych dla mężczyzn bez formalnego wykształcenia, daje możliwość najlepszego zarobku. Niezwykle mocna pozycja polskich imigrantów w tym sektorze, przy stosunkowo niskim średnim poziomie wykształcenia, sprawia, że należy przedstawić typowego imigranta z Polski jako robotnika (raczej niż profesjonalistę czy przedsiębiorcę), ale takiego ze szczytu hierarchii w ramach tej grupy.

Średnie dochody polskich mężczyzn imigrantów są wyższe niż średnie dochody w całej grupie polskich imigrantów. Pod względem wysokości ustępują one tylko średnim dochodom mężczyzn profesjonalistów z Indii, Filipin, Rosji i Ukrainy oraz mężczyzn z „najstarszych”, najlepiej zakorzenionych w Nowym Jorku grup imigranckich z Włoch i Grecji.

Kolejną cechą, która odróżnia Polaków od pozostałych robotniczych grup imigranckich, jest stosunkowo niski odsetek osób żyjących w biedzie i odsetek gospodarstw domowych, których dochód obejmuje świadczenia z instytucji pomocy społecznej (Tabela 3). Wartości obu wskaźników dla polskich imigrantów są niższe niż dla imigrantów z byłego Związku Radzieckiego i większości grup latynoamerykańskich, oraz pozostają na podobnym poziomie, co w wypadku nielatynoskich, głównie anglo- i francuskojęzycznych, grup imigrantów z Karaibów (Jamajka, Guajana, Haiti, Trinidad i Tobago). Paradoksalnie, pod tym względem polscy imigranci są o wiele bardziej podobni do najzamożniejszych filipińskich czy hinduskich profesjonalistów niż imigranci z byłego ZSRR.

Wykształcenie to kolejna cecha, która łączy polskich imigrantów z dobrze radzącymi sobie w Nowym Jorku migrantami z nielatynoskich Karaibów, a odróżnia ich od typowych dziś migrantów robotników z Dominikany, Hondurasu czy Meksyku, ale także od starszych grup imigrantów europejskich. Stosunkowo niskiemu odsetkowi absolwentów uniwersytetów towarzyszy stosunkowo niski odsetek osób najgorzej wykształconych – bez ukończonej szkoły średniej.

Pod względem średniego dochodu i profilu zawodowego polskie imigrantki także są podobne do imigrantek z regionu nazywanego w literaturze anglojęzycznej „Indiami Zachodnimi” – tej części wysp karaibskich, które w czasach kolonialnych utraciła Hiszpania, a przejęła Wielka Brytania, Francja lub Holandia – tj. z Jamajki, Guajany, Haiti oraz Trynidadu i Tobago. Około 40 proc. pracujących migrantek z Polski i z ww. krajów karaibskich jest zatrudnionych w sektorze usług. Jednak udział kobiet pracujących na stanowiskach kierowników i profesjonalistów jest wyższy wśród imigrantek z Karaibów. Zarówno Polki, jak i Karaibki mają stosunkowo wysokie dochody. Chociaż we wszystkich tych grupach dochody mężczyzn są średnio wyższe niż kobiet, to w wypadku Polaków ta różnica jest większa i w 2000 roku wynosiła ponad 7 000 dolarów rocznie (ponad 20 proc. mediany rocznego dochodu gospodarstwa domowego w tej grupie), podczas gdy dla nielatynoskich grup z Karaibów jest to około 3 000 dolarów (The Newest New Yorkers 2000: 160-172). O ile więc wśród imigrantów z nielatynoskich Karaibów to pozycja na rynku pracy i dochody kobiet przyczyniły się do zaklasyfikowania tej grupy jako arystokracji robotniczej, o tyle to mocna pozycja mężczyzn w sektorze budownictwa zapewnia polskim imigrantom pozycję robotniczej elity. Sukces nielatynoskich Karaibek w utworzeniu niszy w sektorze publicznej służby zdrowia – szpitalach i domach opieki – został dobrze opisany przez Nancy Foner (2000: 70-142, 2001).

Przybysze z Europy Wschodniej w Nowym Jorku mają kilka cech wspólnych. Imigrantów z Polski, Rosji i Ukrainy łączy przeciętny wśród nowojorskich grup imigrantów poziom samozatrudnienia i stosunkowo niski poziom zatrudnienia w sektorze publicznym. Imigranci z Polski i Rosji mają najwyższy wśród grup imigranckich odsetek nierodzinnych gospodarstw domowych, tj. tworzonych przez osoby samotne lub przez kilka niespokrewnionych ze sobą osób – odpowiednio 39,5 proc. oraz 34,2 proc. Natomiast imigranci z Ukrainy, wśród których 28,9 proc. gospodarstw domowych stanowią gospodarstwa nierodzinne, plasują się blisko imigranckiej średniej pod tym względem. Kolejną wspólną cechą jest niski odsetek osób zatrudnionych, zarówno kobiet, jak i mężczyzn. To upodobnia grupy wschodnioeuropejskie do pozostałych grup Europejczyków, a różni od pozostałych najliczniejszych grup imigrantów w mieście Nowy Jork w 2000 roku. Jednak Włosi i Grecy są średnio 10 lat starsi niż imigranci z Europy Wschodniej i to, jak sądzę, wyjaśnia ich niższy poziom zatrudnienia (Tabela 3). Osoby pochodzące z Europy Wschodniej, podobnie, jak Grecy i Włosi, należą do „najstarszych” grup imigranckich w mieście. Jednak w grupach z krajów wschodnioeuropejskich, które migrowały intensywnie później niż imigranci z krajów południowoeuropejskich, jest więcej dzieci i młodzieży niepełnoletniej (The Newest New Yorkers 2000: 150).

Tabela 3. „Zasiedziałość” wybranych grup migracyjnych

Źródło: The Newest New Yorkers 2000: 13.

Chociaż duża część udokumentowanych imigrantów z Europy Wschodniej przyjechała do Stanów Zjednoczonych w latach 1990., to tylko w wypadku migrantów z Ukrainy i Rosji stanowią oni większość imigrantów z tych krajów. Polska społeczność imigracyjna jest bardziej zróżnicowana, jeśli chodzi o okres przybycia – ponad 1/3 osób przyjechała do Stanów Zjednoczonych przed 1980 rokiem, około 20 proc. – w latach 1980., a ponad 40 proc. – w latach 1990. (Tabela 3). Z drugiej strony, w okresie po 1980 roku poziom imigracji z Włoch i Grecji zdecydowanie spadł. W ten sposób, pod względem zasiedziałości polscy imigranci sytuują się pomiędzy „starszymi” imigrantami z peryferyjnych regionów Europy Zachodniej i „nowszymi” imigrantami z krajów poradzieckich.

Badania jakościowe wskazują na jeszcze jeden element kapitału ludzkiego, który może pomóc w wyjaśnieniu różnic w społeczno-ekonomicznym położeniu tych dwóch grup w Nowym Jorku: dominujące wiejskie pochodzenie Polaków i miejskie w wypadku migrantów z Rosji i Ukrainy. Liderzy polskiej społeczności często podkreślali, że prace, w których specjalizują się polscy imigranci, bazują na umiejętnościach wyniesionych z gospodarstwa domowego i wiejskiego. W wypadku kobiet, z dumą mówiono, że są czyste i pracowite (w domyśle: czystsze i pracowitsze niż inne imigrantki) i to im daje przewagę na rynku sprzątania.

My jesteśmy po prostu generalnie czyste jako kobiety, że lubimy, żeby tam wszystko było poukładane. Moja znajoma, która jest kuratorem w jednym z pięciu muzeów tutaj, tych dużych w Nowym Jorku, która ma przepiękny dom (…), powiedziała mi, przecież nikt by mi nie wyprasował pościeli, bo tu się nie prasuje pościeli, a mam panią Polkę, która mi prasuje pościel (Lider 1).

Polki mają bardzo dobrą opinię jako opiekunki do dzieci i są tańsze niż… mają lepszą opinię niż Rosjanki, z tego co słyszałem, są pracowite (Lider 2).

Mężczyźni, zwłaszcza ze wsi, potrafią sami wyremontować, a nawet zbudować dom. Zdolność do ciężkiej, fizycznej pracy imigranci uważali za umiejętność nabyta w rodzinnych gospodarstwach wiejskich: że wytrzymałem i to fizycznie (…) ja nie bałem się pracy fizycznej, bo mieliśmy nawet jak na wiosce (…) taką działkę, prawda, rolną 60 arów, to tam i ziemniaki się sadziło, i zboże, i krówkę hodowaliśmy, i świnki, prawda, więc przy tym trzeba było chodzić (Lider 34) – wspominał jeden z liderów, który po przyjeździe do Nowego Jorku pracował w przetwórni pierza i fabryce kopert. Podobnie uważał inny obecny lider z kilkuletnim doświadczeniem pracy przy rozbiórkach budowlanych i w budownictwie.

Ja po prostu nie bałem się pracy fizycznej, bo ja wychowany na wsi, cały czas z robotą fizyczną obeznany, nie bałem się roboty fizycznej. A robota była ciężka! Paskudna. Bo to było kucie betonu, po prostu na garażu, żeśmy taki dach robili (Lider 22).

Migranci żydowscy są lepiej wykształceni i – jak wskazują badania jakościowe – częściej pochodzą z miast niż migranci polscy. W ramach pierwszej, najbardziej elitarnej, jak uważa Orleck (2001: 115), fali migracji ze Związku Radzieckiego na początku lat 1970., aż 85 proc. przybyszów pochodziło z największych miast Rosji i Ukrainy – Odessy, Moskwy, Leningradu i Kijowa. [Grupę tę tworzyli] zasymilowani, miejscy profesjonaliści, którym dobrze się powodziło. Wyjazd był dla nich sposobem ucieczki przed antysemityzmem w ZSRR, ograniczeniami, jakie napotykali w rozwoju zawodowym i edukacji swoich dzieci oraz coraz dotkliwszymi brakami żywności, których doświadczali wszyscy mieszkańcy ZSRR.

Etniczne sieci społeczne długiego trwania

Proponuję, żeby tę ogromną różnicę w położeniu na nowojorskim rynku pracy dwóch grup pochodzących z tego samego regionu i ukształtowanych w podobnych warunkach komunistycznego systemu politycznego zobaczyć jako paradoksalny efekt długiego trwania (Braudel 1992). Mimo dramatycznych zmian w Europie Wschodniej i Stanach Zjednoczonych XX wieku, różnice w obecnym położeniu ekonomicznym migrantów polskich i żydowskich wywodzą się z różnic między migrantami z tych dwóch grup na przełomie XIX i XX wieku i różnic między grupami etnicznymi, które stworzyli w następnym wieku.

Żydowskie migracje do Nowego Jorku mają długą tradycję (Diner 2006). Bardzo liczny napływ Żydów z Europy Wschodniej na przełomie XIX i XX wieku zmienił nie tylko istniejącą już amerykańską społeczność żydowską, ale także samo miasto. Siedmiu z dziesięciu żydowskich imigrantów z Europy Wschodniej wybrało Nowy Jork jako miejsce osiedlenia. Tak więc, w latach 1920. Żydzi stanowili ćwierć ponad 5,5-milionowej populacji miasta i jego największą grupę etniczną (Daniels 1990). Historia Nowego Jorku jako wiodącego w świecie ośrodka w tak różnorodnych dziedzinach, jak przemysł odzieżowy i moda, ruch związkowy i teatr muzyczny, była związana z obecnością żydowskich imigrantów z Europy Wschodniej i ich dzieci (Diner 2006). Tutaj też powstały najważniejsze do dziś żydowskie organizacje w Stanach Zjednoczonych, które wspomagały adaptację masowej fali imigrantów (Diner 2006) sto lat temu.

Polacy nie wywarli podobnego wpływu na demografię, gospodarkę czy kulturę miasta. Chociaż podobnie liczna, około 2,5-milionowa, grupa polskich imigrantów przybyła do Stanów Zjednoczonych między 1880 a 1920 rokiem, to w Nowym Jorku w 1905 roku Polacy tworzyli zaledwie 150-tysięczną społeczność (Daniels 1990). Większość imigrantów z Polski zmierzała do ośrodków przemysłowych w stanach Michigan, Pensylwania i Illinois. Największe polskie parafie w Nowym Jorku w tym okresie założono w najbardziej uprzemysłowionych, nietypowych dla miasta słynącego z niewielkich zakładów przemysłu lekkiego, dzielnicach męskiej klasy robotniczej: na Greenpoincie i północnym Willimasburgu (Freeman 2000; Piątkowska 2002; Bukowczyk 1987; Reiss 2001). Polscy imigranci dołączyli do charakterystycznej dla społeczeństwa amerykańskiego grupy „katolickiej klasy robotniczej” (Greene 1980: 796, Erdmans 2004), której kultura polityczna i styl życia w Nowym Jorku zostały ukształtowane przez liczniejsze grupy Irlandczyków i Włochów (Glazer, Moynihan 1970; Bayor 1979; Zeitz 2007).

Jak 100 lat wcześniej, Nowy Jork jest obecnie najchętniej wybieranym miejscem osiedlenia żydowskich imigrantów z Europy Wschodniej do Stanów Zjednoczonych. Około połowa z nich zdecydowała się tu osiedlić (Orleck 2001). Gospodarka poprzemysłowa zmieniła preferencje polskich (podobnie jak innych) migrantów zarobkowych co do miejsca osiedlenia. Większa niż stulecie wcześniej część migrantów z Polski została nowojorczykami (The Newest New Yorkers 2000: 13, 17). Inaczej jednak niż przed wiekiem, kiedy Europejczycy stanowili ogromną większość wśród imigrantów, a Żydzi i Polacy stanowili najliczniejsze po Włochach grupy imigranckie w Stanach Zjednoczonych, teraz Żydzi z Europy Wschodniej i Polacy są co prawda największymi grupami imigrantów, ale w europejskiej mniejszości. Migracja innych, w miarę licznych, grup Europejczyków do Nowego Jorku, tj. Włochów i Greków, zdecydowanie osłabła w latach 1970. i 1980. Polacy i Żydzi z Europy Wschodniej, z kolei, intensywniej migrowali w latach 1990. niż wcześniej. To upadek komunizmu przyniósł wielką nową falę migracji z nowo powstałych krajów poradzieckich, Polski i innych krajów postkomunistycznych, które otworzyły swoje granice. Do tego momentu w historii Włochy i Grecja miały już za sobą szczyt emigracji do Stanów Zjednoczonych i innych krajów wysoko uprzemysłowionych. W tym czasie stawały się krajami atrakcyjnymi dla imigrantów z biedniejszych obszarów Europy, Ameryki Północnej i Bliskiego Wschodu.

Obecne relacje między migrantami żydowskimi i polskimi są bardziej skomplikowane niż przed 100 laty. Teraz łączą ich wspólne elementy w – osobnych, co prawda – zbiorowych pamięciach o przedwojennym życiu w Europie Wschodniej, ale też o Holokauście, komunizmie i postkomunizmie. W warunkach nowojorskiej mieszanki migrantów z całego świata łączy ich też przynależność do białej rasy i europejskie pochodzenie. Ponieważ klasyfikacja rasowa jest w amerykańskiej biurokracji i kulturze ciągle obecna, a nielatynoscy biali (jak określa się teraz w Stanach Zjednoczonych grupę hegemoniczną) stanowią w mieście tylko około 35 proc. ludności, „białość” osób pochodzących z Europy Wschodniej jest istotną cechą wspólną. W amerykańskiej tradycji, gdzie czarny kolor skóry skojarzono z niewolnictwem i podległością, a biały – z wolnością i panowaniem, „białość” ciągle ułatwia asymilację imigrantom i ich dzieciom, choć przywileje rasowe zostały ostatecznie zniesione w latach 1960. (Perlmann, Waters 2005; Bean, Lee 2010).

Intuicyjne przekonanie polskich liderów o lepiej rozwiniętych sieciach społecznych migrantów z byłego ZSRR zgodne są z wynikami badań nad organizacjami wspierającymi adaptację imigrantów. Imigranci żydowscy z byłego Związku Radzieckiego mają nie tylko wyższy kapitał kulturowy, ale także korzystniejsze, lepiej rozwinięte etniczne sieci społeczne o tradycjach sięgających końca XIX wieku. Badacze zgodnie podkreślają kluczową rolę amerykańskich organizacji żydowskich w politycznej i praktycznej organizacji przesiedleń uchodźców ze Związku Radzieckiego do Izraela i Stanów Zjednoczonych (por. Markowitz 1993; Orleck 2001; Morawska 2004; Zeltzer-Zubida 2004). Zwracają też uwagę na pomoc prawną i życiową, jaką w Stanach Zjednoczonych udzielały Żydom Hebrew Immigrant Aid Society, istniejąca od 1881 roku organizacja specjalizująca się w przesiedleniach, oraz New York Association for New Americans (NYANA), obecnie największa żydowska organizacja z Nowego Jorku pomagająca w przesiedleniach, założona w 1949 roku. Ta druga organizacja ułatwiała imigrantom osiedlenie się w USA, dbając o komfort życiowy i akulturację przybyszów: [w] historycznie żydowskich dzielnicach, gdzie (…) społeczność lokalna była najżyczliwiej nastawiona i gdzie system opieki społecznej nastawiony na żydowskich seniorów dobrze już funkcjonował (…). NYANA przydzielała konsultanta zawodowego każdemu dorosłemu w wieku produkcyjnym, testowała jego znajomość angielskiego i kierowała na kursy. (…) Oferowała szkolenia w zakresie biznesu i księgowości, rzemiosła, stolarstwa, pracy przy obsłudze budynków [bardzo ważny sektor zatrudnienia, charakterystyczny dla Nowego Jorku z jego ogromną przestrzenią mieszkalną i biurową – przyp. AS] i gastronomii. Organizowała również kursy przystosowawcze dla inżynierów, informatyków i lekarzy (Orleck 2001: 119).

Polskie organizacje etniczne w Nowym Jorku nie działają tak sprawnie. Liderzy polskiej społeczności w Nowym Jorku, z którymi rozmawiałam, często skarżyli się na słabość polskich organizacji i z zazdrością mówili o organizacjach żydowskich. Wydaje się, że parafie etniczne, w których odbywają się msze w języku polskim są – jak 100 lat temu w różnych skupiskach polskich w Stanach Zjednoczonych – głównym źródłem polskiego kapitału społecznego (Park, Miller 1969; Praszałowicz 1999; Babiński 2006). Jak uważa jeden z liderów, ta [polska – przyp. AS] kultura nie ma takich środków kulturalnych jak Żydzi mają, swoje centra, swoje sale, raczej to się odbywa przy kościele, (…) mogą przyjść, potem w kościele postać sobie, porozmawiać, zobaczyć, być w tym tłumie, poczuć tą polskość, (…) bo nie ma innej polskiej organizacji (Lider 24). Na tę słabość narzekali zarówno działacze, którzy spodziewali się większej ofiarności finansowej migrantów, jak i imigranci, którzy od organizacji oczekiwali większej pomocy w adaptacji do życia w nowym kraju.

Najważniejsza w Nowym Jorku polska organizacja o charakterze socjalnym to Centrum Polsko-Słowiańskie (CPS) założone w 1973 roku przez księdza (co typowe w historii polskiej imigracji) Leona Tołczyka. Celem CPS jest pomoc imigrantom i Amerykanom pochodzenia polskiego. Działalność finansowana jest z dotacji miejskich oraz ze składek uczestników quasi-banku Polsko-Słowiańskiej Federalnej Unii Kredytowej. Obecnie działa w nim program dla seniorów, są dyżury prawnika i odbywają się kursy języka angielskiego. Z moich wywiadów wynika, że z usług Centrum korzystają głównie osiadli imigranci. CPS nigdy nie prowadziło akcji przesiedleńczych na skalę porównywalną z akcjami organizowanymi przez NYANA.

Kilku liderów było przekonanych, że lepiej pod tym względem jest w Chicago. Badania Erdmans (1998) z lat 90. XX wieku pokazują jednak, że animozje między działaczami poszczególnych organizacji, a zwłaszcza uprzedzenia między imigrantami i polską grupą etniczną, tj. potomkami wcześniejszych imigrantów, także w Chicago są dominującym typem postaw. Brak zorganizowanego życia zbiorowego potwierdzają też wypowiedzi chicagowskich respondentów Barbary Sakson (2005).

Jednak polscy liderzy nie doceniają roli polskich sieci społecznych ukształtowanych w ciągu długiej tradycji migracyjnej, „białości” oraz związku między polską grupą etniczną a resztą białych katolickich grup etnicznych w Stanach Zjednoczonych. Z moich wywiadów i istniejących już badań nad nowojorskim imigranckim rynkiem pracy (Waldinger 1996) wynika, że to kontakty z reprezentantami „starych” grup imigranckich z Europy dają polskim imigrantom przewagę na nowojorskim rynku pracy nad imigrantami z nieeuropejskich grup bez długiej tradycji migracyjnej. Jak pokazują Roger Waldinger i Ivan Lichter (2003), badacze sytuacji „nowych” imigrantów na rynku pracy w Los Angeles, ci ostatni mogą polegać na etnicznych sieciach ukształtowanych w ciągu ostatnich dekad.

Polscy mężczyźni zdecydowanie częściej niż mężczyźni z innych grup imigranckich pracują w budownictwie i przy obsłudze budynków, czyli w nielicznych sektorach, które z powodzeniem przetrwały rewolucję poprzemysłową w Nowym Jorku. Tradycyjnie, od końca XIX wieku, który przyniósł boom budowlany, w sektorze tym dominowali Irlandczycy i Włosi. Ponieważ budownictwo to najbardziej pożądany sektor zatrudnienia dla robotników, praca w nim była przedmiotem zaciekłej konkurencji w ciągu długiej i imponującej historii wznoszenia nowych budynków, mostów, ulic i tuneli metra w Nowym Jorku. Jak pokazuje Waldinger (1996), tradycyjnie był to sektor białych robotników. System rekrutacji członków rodziny i znajomych, a także związki zawodowe aż do lat 1960. nie dopuszczały konkurencji ze strony czarnych Amerykanów. Również później, mimo miejskich i federalnych interwencji wspierających obecność Afro-Amerykanów w budownictwie – które wydawało się dobrym sektorem zatrudnienia dla mężczyzn zainteresowanych awansem społecznym, ale niewykształconych i bez konkretnego zawodu – sektor ten pozostał zdominowany przez białych Amerykanów i białych imigrantów. Budownictwo stało się niszą etniczną dla kolejnych fal białych imigrantów i ich potomków. Gdy raz okopali się w tym sektorze, skutecznie użyli formalnych i nieformalnych środków, żeby wykluczyć Czarnych (Waldinger 1996: 205).

Mój przegląd ogłoszeń o pracę w Nowym Dzienniku, najpopularniejszej polskojęzycznej gazecie w Nowym Jorku, a także wywiady z liderami społeczności, w tym z właścicielami firm remontowych i budowlanych, wskazują, że Polacy weszli do tej branży w latach 1980., kiedy to stanowili jedną z największych grup imigranckich w mieście, jeszcze przed wielką falą migracji z Trzeciego Świata. Liderzy polskiej społeczności imigranckiej na Greenpoincie wskazywali prace w budownictwie, prace remontowe, „prace na budynku” (takie jak sprzątanie, praca w charakterze „złotej rączki, dozorcy, odźwiernego), jako najpopularniejsze zajęcia polskich imigrantów mężczyzn w Nowym Jorku. Wskazywano też na firmy włoskie, greckie i żydowskie (tj. należące do reprezentantów tych grup etnicznych raczej niż imigranckie) jako główne miejsce zatrudnienia polskich robotników, a zarazem konkurencja dla polskich firm.

Silna pozycja imigrantów mężczyzn z Polski w sektorze budownictwa i obsługi budynków wskazuje na związki między Amerykanami polskiego pochodzenia, potomkami imigrantów z przełomu XIX i XX wieku, i współczesnymi migrantami z Polski. Pośrednio silna pozycja w tych branżach wskazuje na solidarność i sukcesję w grupie „białych etników”  (white ethnics), jak określa się w Stanach Zjednoczonych nieprotestanckie, w przeszłości dyskryminowane kulturowo grupy z Europy, które po II wojnie światowej uznano za należące do rasy białej (Roediger 2005). Tak więc, silna pozycja polskich mężczyzn w budownictwie powinna być interpretowana, jak sądzę, jako pochodna przynależności Polaków do grupy „białych etników”. Ta tradycyjna przynależność była kluczowa dla etnicznej sukcesji „nowszych” imigrantów z Polski po zamożniejszych imigrantach z Irlandii i Włoch oraz ich potomkach.

Status imigracyjny

Chociaż liderzy polskiej społeczności często porównywali imigrantów z Polski i byłego ZSRR, to rzadko zdawali sobie sprawę z tego, jak zasadniczo różna jest ich sytuacja prawna. Większość imigrantów żydowskich z byłego Związku Radzieckiego po przyjeździe  do USA otrzymywała status uchodźcy z powodu prześladowań religijnych – do 1992 przez władze radzieckie, a po 1992 roku – przez nacjonalistyczne grupy w Rosji. Liderzy uważali, że sukces rosyjskich imigrantów jest raczej wynikiem pomocy amerykańskich organizacji żydowskich oraz pochodną cech, które można określić jako radziecki kapitał kulturowy, niż posiadania statusu uchodźcy w USA. Rzadko zdawali sobie sprawę z tego, że ten ostatni nie tylko zapewnia legalność pobytu, ale także uprawnia do finansowanych z funduszy publicznych szkoleń językowych i zawodowych oraz pomocy społecznej dla osób niepracujących. Tymczasem, od lat 1970., kiedy władze PRL zliberalizowały przepisy wyjazdowe, aż do dziś polską specjalnością są przyjazdy „wakacjuszy”. Ci migranci  przyjechali do USA w celach zarobkowych i nielegalnie przedłużyli swój pobyt w USA po wygaśnięciu wiz turystycznych, na podstawie których przybyli4 (Erdmans 1998; Babiński 2006; Iglicka 2007). Nastawione na szybki zarobek i powrót do kraju, motywowane niezwykle atrakcyjnym kursem walutowym amerykańskie pobyty „wakacjuszy” i ich ostentacyjna konsumpcja po powrocie do kraju stanowiła ważny składnik życia społecznego PRL-u (Stola 2001: 99). Obecna polityka Stanów Zjednoczonych zezwala na legalne migracje osobom, które mają już krewnych obywateli lub rezydentów amerykańskich, osobom o poszukiwanych kwalifikacjach, głównie profesjonalistom oraz inwestorom. Potencjalni imigranci-robotnicy nie posiadający amerykańskich krewnych mogą pracować legalnie tylko, jeśli wygrają wizę pobytową w loterii dostępnej dla obywateli krajów niedoreprezentowanych wśród udokumentowanych imigrantów w ciągu kilku poprzednich lat. W latach 1990. polscy beneficjenci tego programu promującego różnorodność wśród imigrantów stanowili niemal połowę wszystkich imigrantów z Polski zarejestrowanych w bazach danych z amerykańskiego spisu powszechnego (The Newest New Yorkers 2000: 28).

Mary Erdmans (1998) szacuje, że około 1/3 przybyszów z wizami turystycznymi przedłużała swój pobyt, a więc na progu epoki postkomunistycznej w 1991 roku w Stanach Zjednoczonych żyło około 250 000 „wakacjuszy” z Polski. Liczba osób wyjeżdżających do USA w celach zarobkowych wzrosła tuż po 1989 roku. W sumie, zdecydowana większość imigrantów między 1960 a 1993 rokiem (około miliona) przyjechała do USA jako turyści, a mniejsza grupa – jako legalni imigranci, z których ponad 3/4 korzystało z klauzuli łączenia rodzin, a nie klauzuli zatrudnienia (Erdmans 1998: 58). Wyniki badania Krystyny Iglickiej nad uczestnikami wakacyjnych programów wyjazdowych Work and Travel pokazują, jak bardzo migracje do Stanów Zjednoczonych ciągle kojarzą się z nielegalnym statusem imigracyjnym i niewygodami wynikającymi z bycia „wakacjuszem” (Iglicka 2007) .

W 1980 roku usystematyzowano amerykańską politykę wobec uchodźców. Przyjęto ONZ-owską definicję uchodźcy jako osoby, która w uzasadniony sposób obawia się prześladowań w kraju pochodzenia. Tak jak od początku Zimnej Wojny, tak i po 1980 roku Ameryka dawała schronienie przede wszystkim uchodźcom z krajów komunistycznych. Skorzystali z tego Kubańczycy, Wietnamczycy, przybysze z Kambodży i Laosu oraz Europejczycy ze Wschodu. Od lat 1970., na mocy porozumienia między rządami USA i ZSRR, do Stanów Zjednoczonych mogli przyjeżdżać uchodźcy żydowscy ze Związku Radzieckiego. W latach 1980., po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, status uchodźcy w USA przyznano ponad 30 000 Polaków, co nie jest wielką liczbą zważywszy na skalę wyjazdów z Polski w tym okresie. Na mocy ustawy o uchodźcach z 1980 roku nabyli oni prawo nie tylko do legalnego pobytu i pracy, lecz także do okresowej federalnej pomocy finansowej.

Migracje uchodźcze odegrały więc znacznie większą rolę w historii wyjazdów zagranicznych z ZSRR, i potem Rosji, niż z Polski. Zdecydowana większość migrantów z byłego ZSRR, którym władza radziecka zezwoliła na wyjazd na początku lat 1970., oraz tych, którzy przyjechali już po rozpadzie ZSRR w 1991 roku, otrzymała w Stanach Zjednoczonych status uchodźcy. Orleck (2001), która badała rosyjskojęzyczną społeczność żydowską w Nowym Jorku, szacuje, że 85 proc. tej grupy otrzymało taki status w chwili wjazdu do USA. Żydowscy migranci z byłego ZSRR są pod tym względem grupą wyjątkową. Szczególny status prawny w dużej mierze wyjaśnia więc niezwykłe wśród imigrantów w USA cechy tej społeczności. Status uchodźcy nie tylko ułatwia adaptację zawodową potencjalnym pracownikom, którzy otrzymują federalne dotacje mieszkaniowe, edukacyjne i na szkolenia zawodowe (Orleck 2001: 113), ale sprzyja też migracjom ludzi starszych i dzieci, bo uprawnia do korzystania z pomocy społecznej.


Imigranci z Polski na nowojorskim rynku pracy zajmują pozycję arystokracji robotniczej. Ich dochody, zwłaszcza dochody mężczyzn, są na ogół wyższe niż dochody „nowych”, imigrantów z krajów pozaeuropejskich o podobnym poziomie wykształcenia. Elitarną pozycję wśród robotniczych grup imigranckich i silną nadreprezentację Polaków w cenionym przez imigrantów-robotników wysoko płatnym sektorze budownictwa wyjaśniam lepiej rozwiniętymi etnicznymi sieciami społecznymi. Korzystając z kształtujących się przez ponad wiek sieci etnicznych i dzięki sukcesji po europejskich robotniczych grupach etnicznych, zwłaszcza Irlandczykach i Włochach, polscy imigranci-mężczyźni byli w stanie zapewnić sobie nadreprezentację w sektorze budownictwa. Wśród liderów społeczności polskich imigrantów z Greenpointu, robotniczy status ich grupy etnicznej często był źródłem frustracji. Jednak, ze względu na typowy status prawny polskich imigrantów – rzadko status uchodźcy, a częściej status imigranta, i często, jak przekonani są liderzy, przebywającego w Stanach Zjednoczonych na podstawie wizy turystycznej lub mieszkającego i pracującego tam bez zezwolenia – oraz robotnicze sieci społeczne, pożądany przez polskich liderów awans grupowy z pozycji robotniczej na bardziej prestiżową pozycję profesjonalisty lub przedsiębiorcy jest trudny. Może to zniechęcać polskich imigrantów o wysokim kapitale ludzkim do wyboru Nowego Jorku jako miejsca osiedlenia i pracy.

Imigranci z byłego ZSRR na nowojorskim rynku pracy osiągnęli pozycję biednych profesjonalistów. Odwołując się do klasyfikacji imigrantów zaproponowanej przez Albę i Nee (2005), tych, którzy są aktywni na rynku pracy, trzeba zaliczyć do profesjonalistów ze względu na ich zarobki oraz wysoką w porównaniu do innych grup imigranckich w mieście reprezentację wśród menedżerów i samodzielnych pracowników o wysokim stopniu specjalizacji. Jednak dochody całej żydowskiej grupy imigranckiej z byłego ZSRR, inaczej niż dochody typowych grup imigrantów profesjonalistów z Indii i Filipin, są zdecydowanie niższe. Dla grupowej pozycji żydowskich imigrantów z byłego ZSRR jako profesjonalistów kluczowa jest kombinacja dwóch czynników: wysokiego kapitału ludzkiego oraz statusu uchodźcy. Ten pierwszy składnik, choć stanowi warunek konieczny, nie byłby wystarczający w grupie o słabej znajomości języka angielskiego, jaką są imigranci z byłego Związku Radzieckiego (Tabela 1). To, że znajomość języka angielskiego jest konieczna dla osiągnięcia pozycji profesjonalisty pokazuje przykład Koreańczyków. Ta jedna z najlepiej wykształconych grup imigranckich, ale słabo radząca sobie z posługiwaniem się językiem angielskim, wyspecjalizowała się w drobnej przedsiębiorczości, a jej reprezentanci migrują do USA korzystając ze ścieżki dla inwestorów i członków rodzin. Jak pokazują porównawcze badania Portesa i Rumbauta (2006), tylko imigranci świetnie wykształceni i jednocześnie biegle posługujący się językiem angielskim, jacy dominują wśród Hindusów i Filipińczyków, mogli migrować do Stanów Zjednoczonych wykorzystując kanał migracyjny pozwalający im na wejście na amerykański rynek pracy od razu w charakterze profesjonalistów. Imigranci z byłego ZSRR prawdopodobnie nie zdołaliby osiągnąć pozycji profesjonalistów ani nawet udokumentowanych imigrantów bez wsparcia instytucjonalnego w postaci statusu uchodźcy. To on daje im prawo do legalnego zatrudnienia, świadczeń społecznych oraz możliwość bezpłatnego szkolenia zawodowego i językowego. Trzeba jednocześnie podkreślić, że sam status uchodźcy, bez wysokiego kapitału ludzkiego, nie przyniósłby migrantom z byłego Związku Radzieckiego wysokiej pozycji, tak jak nie przynosi automatycznie innym grupom korzystającym z tego przywileju: przybyszom z Wietnamu, Kambodży, Laosu, Afryki, Ameryki Środkowej czy Haiti (Portes and Rumbaut 2006: 20-36). Tylko połączenie dobrego wykształcenia ze statusem uchodźcy pozwoliło migrantom z byłego ZSRR, tak jak wcześniej uchodźcom z Kuby i Iranu, osiągnąć sukces w zawodach wymagających specjalistycznego wykształcenia (Portes and Rumbaut 2006: 21). Dodatkowym czynnikiem wzmacniającym szanse na grupową pozycję profesjonalisty były organizacyjne formy wsparcia adaptacji zawodowej, oferowane przez żydowskie instytucje etniczne w Nowym Jorku. Przynależność do elitarnej, zamożnej i nadreprezentowanej wśród profesjonalistów grupy etnicznej daje im też, podobnie jak Hindusom i Filipińczykom w Nowym Jorku, wsparcie sieci społecznej, która już na samym początku [pobytu] oferuje ogromny wybór możliwości na lokalnym rynku pracy (Portes, Rumbaut 2006: 96). Powszechne wśród migrantów żydowskich posiadanie statusu uchodźcy wyjaśnia też ich stosunkowo niski udział w rynku pracy, nadzwyczajny wśród imigrantów odsetek ludzi w wieku nieprodukcyjnym i, w rezultacie, stosunkowo niskie średnie dochody całej grupy imigranckiej. Polityka automatycznego nadawania migrantom żydowskim z byłego ZSRR statusu uchodźcy ze względu na prześladowania na tle religijnym sprzyjała, z jednej strony, przyspieszonej adaptacji zawodowej i uzyskaniu pozycji profesjonalisty przez migrantów o wysokim kapitale ludzkim w wieku produkcyjnym. Z drugiej strony, zachęcała do migracji osoby, które z powodu wieku lub stanu zdrowia na rynek pracy wejść nie mogły i żyją z pomocy społecznej lub są na utrzymaniu pracujących krewnych. Dlatego mimo wysokiego kapitału ludzkiego i wysokiej pozycji zawodowej pracujących, korzystnego statusu prawnego i rozwiniętych sieci społecznych, imigranci z Rosji i Ukrainy należą do biedniejszych grup imigranckich w mieście.

Pozycja profesjonalistów, charakterystyczna dla Żydów z byłego Związku Radzieckiego, często jest przedmiotem zazdrości liderów polskiej społeczności imigranckiej. W swoich wyjaśnieniach różnicy między zawodowymi osiągnięciami polskich imigrantów i żydowskich imigrantów z byłego ZSRR odwołują się do siły żydowskich organizacji etnicznych w Stanach Zjednoczonych, które w większym stopniu niż polskie organizacje pomagały nowym imigrantom w adaptacji zawodowej. To wyjaśnienie znajduje potwierdzenie w faktach. Jednak liderzy nie są na ogół świadomi tego, z jak bardzo różnych pozycji w strukturze społeczeństwa wysyłającego pochodzą polscy i żydowscy imigranci w mieście. Nieczęsto też doceniają znaczenie wpływu statusu imigracyjnego na odmienne pozycje zawodowe Polaków i Żydów z byłego ZSRR. Wyjaśnienia liderów odwołują się raczej do mitycznej wiary w potęgę żydowskich organizacji niż konkretnej, faktograficznej wiedzy o znaczeniu sieci społecznych i statusu imigracyjnego danej grupy etnicznej dla pozycji zawodowej imigrantów.


1 O różnicach między polskimi i żydowskimi migrantami w Stanach Zjednoczonych i Nowym Jorku pisałam także w: Sosnowska (2010a) i Sosnowska (2012)..

2 Dane spisowe z lat 1980. są problematyczne. Wynika z nich, że w ciągu całej dekady lat 1980. do Nowego Jorku przyjechało niespełna 1 000 Polaków, podczas, gdy inne dane – na temat bierzmowania i ślubów, pochodzące z ksiąg parafialnych, informacje z prasy nowojorskiej i wspomnień imigrantów – wskazują na lata 1980. jako na okres masowego napływu imigrantów z Polski. Jednak i dane dotyczące liczby imigrantów z byłego Związku Radzieckiego różnią się – biuro Spisu Powszechnego zarejestrowało około 164 000 przybyszów z Rosji, Ukrainy, Białorusi i Armenii łącznie, a badacze mówią o około 300-tysięcznej rosyjskojęzycznej populacji w Nowym Jorku (The Newest New Yorkers 2000: 13; Zeltzer-Zubida 2004).

3 To założenie może budzić wątpliwości, bo 15 proc. osób z grupy imigrantów z Rosji i Ukrainy stanowią inne niż uchodźcy kategorie imigrantów, a więc nie są to Żydzi. Zdecydowałam się przyjąć takie założenie z dwóch powodów, poza tym, że taka jest praktyka badaczy specjalizujących się w migracjach po rozpadzie Związku Radzieckiego. Po pierwsze, to są najlepsze dostępne dane na interesujący mnie temat. W amerykańskim spisie ludności, organizowanym przez państwo przestrzegające konstytucyjnego zapisu o rozdziale państwa i religii, nigdy nie zadawano pytania o wyznanie religijne. Spis nie dostarcza więc danych na temat Żydów, traktowanych w tradycji amerykańskiej jako grupa religijna właśnie, a nie etniczna. Dane spisowe, szczegółowo opracowane w The Newest New Yorkers 2000. Imigrant New York in the New Millennium, pozwalają, w przeciwieństwie do danych z innych istniejących badań, na porównywanie imigrantów z różnych krajów, a w szczególności z Polski i europejskich krajów poradzieckich. Po drugie, moje wnioski na podstawie danych spisowych zgodne są z wnioskami z badań sondażowych przeprowadzonych na reprezentatywnej próbie rosyjskojęzycznych imigrantów żydowskich zrealizowanych przez American Jewish Society (Kliger 2011) i American Jewish Committee (Russian-Jewish Opinion Survey 2004), a przy tym bardziej szczegółowo opisują sytuację zawodową społeczności nowojorskiej.

4 Od czasów I wojny światowej wizy amerykańskie wydawane są w konsulatach krajów wysyłających.


Alba R., Nee V. (2005). Remaking the American Mainstream: Assimilation and Contemporary Immigration. Cambridge, Massachusetts, London, England: Harvard University Press.

Babiński G., Chałupczak H. (red.) (2006). Diaspora polska w procesach globalizacji. Stan i perspektywy badań. Kraków: Grell.

Bayor R. H. (1979). Neighbors in Conflict. The Irish, Germans, Jews and Italians of the New York City, 1929-1941. Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Bean F. D., Lee J. (2010). The Diversity Paradox: Immigration and the Color Line in 21st Century America. New York: Russell Sage Foundation Press.

Braudel F. (1992). Kultura materialna, gospodarka i kapitalizm XV-XVIII wiek. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Bukowczyk J. (1987). And My Children Did Not Know Me. A History of the Polish-Americans. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press.

Daniels R. (1990). Coming to America. A History of Immigration and Ethnicity in American Life. New York, NY: Harper Collins.

Diner H. (2006). The Jews of the United States, 1654-2000. Berkeley: University of California Press.

Erdmans M. (1998). Opposite Poles. Immigrants and Ethnics in Polish Chicago, 1976-1990. University Park, Pa.: Pennsylvania State University Press.

Erdmans M. (2004). The Grasinski Girls. The Choices They Had and the Choices They Made. Ohio: Ohio University Press.

Foner N. (2000). From Ellis Island to JFK. New York's Two Great Waves of Immigration. New Haven: Yale University Press; New York: Russell Sage Foundation.

Foner N. (2001). Islands in the City: West Indian Migration to New York. Berkeley: University of California Press.

Freeman J. (2000). Working-Class New York: Life and Labor Since World War II. New York: New Press.

Glazer N., Moynihan D. (1970). Beyond the Melting Pot: The Negroes, Puerto Ricans, Jews, Italians, and Irish of New York City. Cambridge (MA): The MIT Press.

Greene V. R. (1980), Poles, w:  Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups. Cambridge (MA) and London (UK): Harvard University Press.

Iglicka K. (2007). Badanie nad migracjami zarobkowymi z Polski po 1 maja 2004 roku do USA. Biuletyn Migracyjny - Dodatek 15.

Kasinitz Ph., Mollenkopf J., Waters M. C. (2009). Inheriting the City. The Children of Immigrants Come of Age. New York: Russell Sage Foundation.

Kliger S. (2011). Russian-Jewish Immigrants in the U.S.: Social Portrait, Challenges, and AJC Involvement. New York: American Jewish Committee.

Markowitz F. (1993). A Community in Spite of Itself. Soviet Jewish Émigrés in New York. Washington: Smithsonian Institution Press.

Morawska E. (2004). Exploring Diversity in Immigrant Assimilation and Transnationalism: Poles and Russian Jews in Philadelphia. The International Migration Review 38(4): 1372-1412.

Orleck A. (2001). Soviet Jews: The city’s newest immigrants transform New York Jewish life, w: N. Foner (red.), New Immigrants in New York, s. 111-140 New York: Columbia University Press.

Park E. R., Miller H. A. (1969). Old Word Traits Transplanted. New York: Arno Press and The New York Times.

Perlmann J., Waters M. C. (red.) (2005). The New Race Question: How the Census Counts Multiracial Individuals. New York: Russell Sage Foundation.

Piątkowska D. (2002). Polskie kościoły w Nowym Jorku. Nowy Jork – Opole.

Portes A., Rumbaut R. (2006). Immigrant America. A Portrait, 3rd edition. Berkeley : University of California Press.

Praszałowicz D. (1999). Stosunki polsko-niemieckie na obczyźnie. Polscy i niemieccy imigranci w Milwaukee, Wisconsin (USA) 1860-1929. Kraków: Universitas.

Reiss M. (2001). Greenpoint Neighborhood History Guide. New York: Brooklyn Historical Association.

Roediger D. (2005). Working Toward Whiteness: How America's Immigrants Became White: The Strange Journey from Ellis Island to the Suburbs. New York: Basic Books.

Russian-Jewish Opinion Survey 2004. New York: American Jewish Committee.

Sakson B. (2005). Po drugiej stronie Oceanu. Nowi emigranci z Polski w metropolii Chicagowskiej. CMR Working Papers 5/63. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Sosnowska A. (2010a). Ciągłość i dwoistość. Migracje z Europy Wschodniej do przemysłowej i poprzemysłowej Ameryki, w: J. Kochanowicz, M. Marody (red.), Kultura i gospodarka, s. 52-84. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Sosnowska A. (2010b). Polacy, Żydzi i Portorykańczycy. Liderzy polskiego Greenpoint o nowojorskich grupach etnicznych, w: II Kongres Polskich Towarzystw Naukowych na Obczyźnie, s. 107-129, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, Stowarzyszenie Wspólnota Polska.

Sosnowska A. (2012). Different. Polish and Post-Soviet Jewish Immigrants In New York City”, w: A. Małek, D. Praszałowicz (red.), Between the Old and the New World. Studies in the History of Overseas Migrations, s. 89-107. Frankfurt am Main, Berlin, Bern, Bruxelles, New York, Oxford, Warszawa, Wien: Peter Lang Internationaler Verlag der Wissenschaften.

Stola D. (2001). Migracje w okresie PRL-u, w: E. Jaźwińska, M. Okólski (red.), Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, s. 62-100. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

The Newest New Yorkers 2000. Immigrant New York in the New Millennium (2004). New York: New York City Department of City Planning Population Division.

Waldinger R. (1996). Still the Promised City? African-Americans and New Immigrants in Postindustrial New York. Cambridge (MA): Harvard University Press.

Waldinger R., Lichter I. (2003). How the Other Half Works? Immigration and the Social Organization of Labor. Berkeley: University of California Press.

Zeitz J. (2007). White Ethnic New York. Jews, Catholics and the Shaping of Postwar Politics. Chapel Hill: The University of North Carolina Press.

Zeltzer-Zubida A. (2004). Affinities and affiliations: the many ways of being a Russian Jewish American, w: J. Mollenkopf, M. Waters, P. Kasinitz (red.), Becoming New Yorkers. Ethnographies of the New Second Generation, s. 339-360, New York: Russell Sage Foundation.

return migration, Poland, re-emigration, temporary migration

The article discusses the notion of return migration with regard to its permanency and temporariness. In reference to selective patterns of return migration, factors conducive to permanent returns and to re-emigration, i.e. subsequent migration after the return, are examined with the use of a logistic regression model. Analyses demonstrated in the article are devoted to return migration to Poland in 1989-2002 and based on the 2002 Polish census data. The obtained results confirm earlier findings on the major role of the level of human capital and family attachments in shaping the nature of the return waves. It was revealed that return migrants who decided on a longer stay in Poland were more often living in Polish urban areas, and had higher human capital and stronger family attachments to Poland, when compared to re-emigrants. It was also observed that return migrants possessing dual nationality were the most likely to engage in re-emigration, while descendants of Polish emigrants tended to settle in Poland on a more permanent basis.


It can be argued that two distinct waves of return migration can already be identified since the fall of the communism in Poland: return migration of the transition period, encompassing Polish emigrants and their descendants who returned to Poland mainly in the 1990s; and a return wave that started after the accession of Poland to the European Union in 2004, as a consequence of the economic crisis of recent years. These two waves of returns to Poland differ in several aspects from previous waves of returns to Poland that took place in the XX century. Among other differences, they have been of a less permanent nature (Anacka, Fihel 2012a) than earlier return waves, which is in line with what has been observed in other countries and contexts (Cassarino 2004).

The goal of our article is to contribute to the discussion on permanency and temporariness of return migration. The research question we aim to answer in this article is what factors increase the likelihood of permanent return migration to Poland and re-emigration, i.e. subsequent emigration after return to Poland. We address this question in the framework of selectivity of migration by identifying individual characteristics of return migrants that make them prone to remain in Poland and to re-emigrate after their return. Basing on Polish and international literature on the topic, we take into consideration the following socio-demographic characteristics of return migrants: gender, age, education, family status, citizenship, place of birth, place of residence in Poland, duration of stay in Poland and year of return.

In pursuing our goal we examine the case of return migration of the transition period to Poland in the 1990s and at the beginning of 2000s, with the use of the 2002 census data referring to migrants who returned to Poland for permanent residence in the intercensal period (precisely, from 1989 to mid-2002). We believe that our results can contribute to the scientific discussion on the topic of permanency and temporariness of return migration even though we are examining an already historical wave of returns to Poland. At the same time, however, it should be acknowledged that the degree of temporariness has presumably been higher in post-accession return flows, but, as of today, lack of adequate quantitative data makes it impossible to conduct analyses of that kind for most recent returns. Moreover, we are convinced that our contribution fills an important gap in the research on return migration to Poland during the transition period, since the degree of permanency in this return flow has not been explored with the use of quantitative indicators.

Theoretical background

Return migration and temporary migration – perspectives of the destination and home countries

Several main topics can be distinguished in the literature on return migration: selectivity of return migration and motives of returnees, as well as consequences of the return for both returnees and countries to which they return. Alongside the growing importance of temporary and fluid forms of mobility, a discussion on the interrelations between return migration and repetitive mobility forms (e.g. circular migration) has also been evolving (cf. Cassarino 2004).

It can be argued that, in the 1970s and 1980s, the return migration literature was largely devoted to consequences of return migration for migrants themselves and for countries to which they were returning, with the main attention paid to the role that returnees might play in the development of these countries (e.g. Cerase 1974). Earlier works on return migration thus more frequently took the perspective of the home country (country of emigrants’ origin, to which they returned) and not the destination country (country from which migrants returned). The latter perspective has been more popular in recent works on return migration, which implies some shift of interest in return migration studies towards an examination of determinants of returns and attempts to draw a line between definitive returns and repetitive mobility (Dustman, Weiss 2007).

The ‘traditional’ definition of return migration states that it is the movement of emigrants back to their homelands to resettle. Migrants returning for vacation or an extended visit without intention of remaining at home are generally not defined as return migrants (Gmelch 1980: 136). Such an understanding of return migration implies permanency of a return move, which is not that realistic in the present era of intensive mobility. Nevertheless, even nowadays, it is often assumed that we can talk about return migration only when migrants have some longer-term plans regarding stay in the home country after their return. According to the OECD glossary, returning migrants are persons returning to their country of citizenship after having been international migrants (whether short-term or long-term) in another country and who are intending to stay in their own country for at least a year.1

While the aforementioned vision of return migration is usually applied in most studies on return migration employing the perspective of the home country, the destination country perspective tends to alter this ‘traditional’ approach. Because researchers in the destination countries cannot easily follow migrants after their departure from the studied country, identifying a direction and assessing permanency of the given departure from the destination country is frequently problematic. In particular, the assumption, often made in this stream of return migration literature, that leaving migrants return to their home countries (cf. Constant, Massey 2002; Dustman, Weiss 2007) can be questioned in some contexts.

At the same time, notwithstanding the perspective taken by researchers – be it the perspective of the home or destination country – some specific aspects in return flows are acknowledged in the migration literature. In general, it can be argued that migrants have some special attitudes toward their home country that shape their propensity to return migration. Gosh (2000) introduced this aspect in the form of the category of ‘homesickness’. Dustman and Weiss (2007) posited a preference of migrants for consumption in their home country, over consumption in the destination country. Other authors frequently discussed the ‘myth of return’ being preserved in various migrant communities in the destination countries (cf. Bolognani 2007; Ganga 2006).

An important line of research on return migration investigates the selectivity mechanisms among migrants in general, and return migrants in particular. Among the latter, the most frequently addressed socio-demographic characteristics affecting selectivity include: gender, age, human capital, family situation, earnings and various attachments of migrants to the home and destination countries, such as possession of a house, citizenship and declared identity (cf. Dustman, Kirchkamp 2002; Constant, Massey 2002). In general, the evidence for patterns of selectivity among return migrants is mixed, especially when we differentiate between studies conducted in the countries of origin and destination. In our view, this is related, among other things, to crucial differences in definitions of return migration employed in these two groups of studies. Therefore, in the sections to follow, while demonstrating results of studies pertaining to selectivity of return migration, we comment also on the definitions applied by their authors.

For the home country perspective, results of studies basing on LFS data, where return migrants are individuals who had taken up international emigration and subsequently returned to their households in the home countries, are worth mentioning. For example, Martin and Radu (2012) examining return migration to five home countries of Central and Eastern Europe – Czech Republic, Hungary, Lithuania, Poland and Romania – in the years 2002-2007,2 demonstrated that return migrants were on average younger than the general group of migrants. In comparison to natives, returnees were also more likely to be single, live in one-person households, and possess an intermediate or higher education level. In contrast, in interviews with post-accession Polish return migrants registered in the LFS data, Anacka and Fihel (2012b) found out that return migrants tended to be older, possess either a higher or a primary level of education, and originate from urban areas in Poland, when compared to migrants who remained abroad.

From among works on return migration applying the destination country perspective, the work by Dustman and Kirchkamp (2002) is worth mentioning because it employed a rather ‘orthodox’ approach to the definition of return migration. The studied group of Turkish migrants encompassed persons who had returned from Germany to Turkey in 1984 and were interviewed in Turkey afterwards, in 1986 and 1988. Selectivity of return migration was examined via determinants responsible for shortening migrants’ stay in Germany. According to the obtained results, highly educated Turkish migrants and those possessing family ties established in Turkey prior to migration were more likely to return to Turkey sooner.

Another interesting contribution by Dustman and Weiss (2007), also addressing selectivity of return migration by examining determinants of shortening migration duration, can be treated as an approach employing a rather ‘unorthodox’ definition of return migration. The authors, with the goal of proposing a theory of return migration, understood return migration as the type of migration one usually has in mind when referring to a migration as being temporary. Return migration describes a situation where migrants return to their country of origin [for at least one year] by their own choice, often after a significant period abroad (Dustman, Weiss 2007: 238). In other words, in the quoted study, return migration was treated as an inherent element of temporary movements.

Taking LFS data for the UK as a starting point, Dustman and Weiss (2007) proposed an interesting theoretical economic model in which they developed a relatively nuanced perspective. According to this model, three main categories of determinants of return migration can be identified: 1) a migrant’s greater preference for consumption in the home country when compared to the country of immigration; 2) higher purchasing power of the host country currency; 3) accumulation of human capital in the host country, which, when transferred to the home country, increases the productivity of the migrant back home. It deserves attention that, according to this approach, not only the level of human capital accumulated by migrants abroad, but also the degree of its transferability to the home country played a role in decisions about return migration.

Another contribution to research on selectivity patterns in return migration was delivered by Constant and Massey (2002), who, focusing on migrants from Italy, Greece, Turkey and the former Yugoslavia, examined a powerful dataset – the German Socio-Economic Panel for the years 1984-1999. They defined return migration as any absence from the panel [i.e., from Germany] for three consecutive years (Constant, Massey 2002: 23), silently assuming that, when leaving Germany, migrants go to their home countries. In the proposed definition, they thus assumed some permanency in return migration, since only longer stays outside of Germany were considered as return migration.

Results obtained by Constant and Massey (2002) did not provide any evidence for positive selection of return migrants with regard to their human capital and socio-economic performance in Germany or for selection with regard to gender, age and legal status in Germany. According to the quoted study, return migration was, first of all, associated with family attachments to the home country (partner and children in the home country) and the fact of sending remittances. Conversely, migrants possessing family and other attachments to Germany, such as German citizenship and those who declared German identity, were less likely to return to their home countries.

When demonstrating the complexity of mechanisms pertaining to return migration, it is also worth mentioning the conclusions from another study by Constant and Zimmerman (2011), based on the same dataset and examining the same migrant groups as in the study by Constant and Massey (2002). Differences in the results obtained in these two studies speak for themselves. Constant and Zimmerman (2011) examined selectivity of circular migration, operationalised as relatively numerous departures from Germany (the studied destination country) associated with a reasonable period of time spent outside Germany. They demonstrated that dual citizens, migrants not owning a dwelling in Germany, the youngest and the oldest age-groups, as well as migrants possessing families in the home countries were more likely to engage in circular migration. This was not the case for migrants with higher education and those who were more attached to the German labour market, who were less interested in that type of mobility.

In our opinion, the presented diversity of definitions and of mixed results from studies on return migration demonstrates that an investigation of the permanency and temporariness of returns is worth undertaking, in order to deepen our understanding of selectivity mechanisms of return moves. This is in line with the argument of Constant and Massey (2002), who claim that the nature of return migration differs with regard to permanent and temporary mobility logics. Though the task is complex, in this article, we make an attempt to conduct such an investigation by analysing the already historical return flow to Poland during the transition period.

Return migration to Poland – concepts and main areas of research

Several phases of return migration to Poland in the XX century have been identified in the literature on the topic (cf. Anacka, Fihel 2012a; Bade 2000; Gawryszewski 2005; Kołodziej 1998; Slany, Małek 2002). After the political and economic transition that took place in Poland in the late 1980s, we witnessed two distinct waves of returns. Within the first one, not only Polish emigrants but also their descendants returned to Poland in the 1990s, attracted by new opportunities that arose in their home country after the abolition of the communist system (Iglicka 2002; Klagge, Klein-Hitpaß, Fihel, Kindler, Matejko, Okólski 2007). The most recent returns to Poland, within the second wave, were linked to the mass emigration of Poles to countries of the European Union (primarily to the United Kingdom) after its enlargement in 2004 (for more see, Bieńkowska, Ulasiński, Szymańska 2010a, b; Szymańska, Ulasiński, Bieńkowska 2012). The economic crisis spreading across Europe since 2008 accelerated and – probably – stimulated the reverse movement, from Western Europe to Poland.

Of these two return waves, the post-accession return migration was of an incomparably larger scale. Estimates say about over half a million Poles returned to Poland in the post-accession period (cf. Anacka, Fihel 2012a), whereas return migration numbers after the transition period do not exceed 100 thousand (Iglicka 2002; Fihel, Górny, Matejko 2006). Given differences in the scale and political context of these two return moves to Poland, topics addressed in studies devoted to them also differ.

Studies devoted to return migration of the transition period, apart from the study by Fihel et al. (2006) based on the 2002 census data, were usually of a qualitative nature. A mixed, though largely quantitative, approach was taken by Jończy (2003) in his complex studies on emigration processes – with their causes and consequences – from the Opole region, which is inhabited by a large number of dual Polish-German citizens. Even though Jończy (2003) does not use the term return migration, his works are devoted, among other issues, to identifying mechanisms of intensive circular migration between Poland and (mainly) Germany. Among other things, he found out that, during the transition period, men and individuals possessing children were more likely to work permanently abroad (visiting Poland only occasionally), whereas women and individuals without children were more eager to engage in circular movements between Poland and Germany.

In other studies devoted to return migration to Poland in the transition period, the most frequently addressed topics concerned motives of returns and adaptation of return migrants to the transforming Polish economy and society. Results of the conducted research revealed that, following the typology of Cerase (1974), all types of returns were observed in Poland at that time: returns of failure, returns of conservatism, returns of retirements and returns of innovation (cf. Iglicka 2002). Returning migrants were considered as agents of innovation, bringing valuable human capital to Poland (Fihel et al. 2006; Górny, Kolankiewicz 2002). Only return migrants from Germany coming back to the region of Upper Silesia were more likely than other returnees to pursue a ‘return of failure’ (Koryś 2002).

Apart from specific studies by Jończy (2003), the permanency of returns in the 1990s has not been heavily discussed in the literature on Polish return migration of the transition period. Górny and Osipoviĉ (2006), in their qualitative study examining this aspect, arrived at the conclusion that the ‘myth of return’ was strong among Poles returning from Great Britain, but the decision to stay in Poland for good was dependent on the family situation of returnees and their opportunities on the Polish labour market. These outcomes pertain, however, to a specific group of returning migrants – second-generation British Poles – thus they cannot be easily extrapolated to other groups of returnees.

It can be argued that, in comparison to research on return migration to Poland during the transition period, studies on post-accession return migration are more complex and employ quantitative indicators to a greater extent. It is beyond the scope of this article to demonstrate all topics addressed in this line of research; it is, however, worth presenting selected results pertaining to the selectivity of return migration and its permanency and temporariness. 

Selectivity patterns of post-accession return migration to Poland were best addressed in a unique, large-scale, though regional, study conducted in 2010-2012, which was devoted to post-accession return migration to three southern Polish voivodeships (cf. Bieńkowska et al. 2010a, b; Szymańska et al. 2012). Its results clearly demonstrate that selectivity of return migration differs for men and women. In particular, highly educated women were the least eager to return to Poland. Evidence for the role of age in selection of return migrants was mixed for different regions, though a somewhat higher tendency to return was observed among the youngest migrants, aged below 30.

The same study, focusing on Małopolska region, also provides an interesting typology of returning migrants, dividing them into those who intended to remain in Poland (70 per cent of all returning migrants) and those who planned subsequent migration. Individuals who had a job in Poland constituted only one third of the latter group, whereas half of it was comprised of circular migrants who treated work abroad as their main income-generating strategy. Among circular migrants, men and individuals with vocational training prevailed – 60 per cent of circular migrants and one third, respectively. Permanent migrants were relatively diversified, but the authors of the study distinguished four main types – tourists, specialists, investors and actors of change (cf. Bieńkowska et al. 2010a).

In another study by Iglicka (2010), conducted on unrepresentative sample of 200 return post-accession migrants, over one fifth of respondents declared that they would definitely re-emigrate. Matejko (2010), conducting a qualitative analysis of post-accession return migrants, discussed intentionally accomplished returns and intentionally unaccomplished returns. It is thus clear that, in contrast to studies on return migration to Poland during the transition period, the topic of permanency and temporariness of returns takes a prominent place on the research agenda in studies devoted to post-accession return moves.

With regard to the definition of return migration, the literature on returns of the transition period is not fully consistent, but it can be argued that the most frequently applied definitional dimensions relate to the nature of people’s emigration history before they arrive in Poland, and to their attachments to the Polish culture and land. For example, Heffner and Sołdra-Gwiżdż (1997), focusing on return migration to Upper Silesia, limited their analyses to people who lived on the territory of Upper Silesia and had close and direct family ties with Poland, or were descendants of inhabitants of the Upper Silesia and/or came to Poland for retirement. Thus, connections to the region where heavily stressed in this approach. 

A more general and formal definition of return migration was proposed by Iglicka (2002), who studied returnees from the US, the United Kingdom and Germany. According to her approach, a return migrant was defined as a person who was born in Poland, left Poland and settled abroad (notwithstanding whether the decision about settlement was made by him/her or his/her parents) and came back to Poland after 1989 (Iglicka 2002: 23-24). Thus, this approach excluded descendants of Polish emigrants from the group of returnees, even if they possessed Polish citizenship.

The latter group was included in the definition of return migrants employed by Górny and Osipoviĉ (2006), who studied second-generation Poles coming to Poland from the United Kingdom. In this research, a return migrant was defined as a person who had at least one Polish parent (i.e. held Polish citizenship) and was raised in a Polish environment in the United Kingdom (for more explanations, compare Górny, Osipoviĉ 2006). Although such a definition can be considered quite specific, it encapsulates an important group of individuals with Polish origins who arrived in Poland in the 1990s.

On the one hand, it can be argued that none of the definitions of the transition period return migrants encompassed all types of returnees coming to Poland in the 1990s and 2000s. On the other hand, it should be stressed that the substantial variety of migrant types returning to Poland after 1989 makes it particularly difficult to propose one universal operationalisation of return migration.

Data and method of analysis

Data and measurement

Analyses presented in this article are based on data from the 2002 census pertaining to return migrants who came to Poland for a permanent stay in 1989-2001 or during the first half of 2002 (until 20th May 2002 – the moment of the census).3 The total number of Polish return migrants recorded in the census equalled 69 704 individuals. From this group, we excluded from our analyses persons aged less than 18 at the moment of their return to Poland, since we did not intend to examine those who most likely had not taken part in the decision-making process regarding a return to Poland. After also excluding persons for whom information necessary to conduct our analyses was incomplete, we analysed 45 813 persons in total.

We define a return migrant as a person having Polish citizenship that registered for a permanent stay in Poland in 1989-20024 after having spent some time abroad notwithstanding his/her place of birth (cf. Fihel et al. 2006). In this way, we include in our analysis not only Polish emigrants, but also their descendants who were most likely raised in Polish families and inherited Polish citizenship from their parents. An inflow of such people was a characteristic feature of the transition period return wave. With regard to the place of birth, we should also acknowledge that people born on the pre-war Polish territory incorporated into the former Soviet Union in 1945, after the Second World War, were considered foreign-born persons in the 2002 census. For the studied population of return migrants (at least 18 years old at the moment of return), such a group could encompass at most 1 029 persons (born on the present territory of Belarus, Lithuania, Russia or Ukraine before 1946).

It should be also noted that a serious drawback of the definition of the studied population of return migrants is that the moment of return migration, as registered in the 2002 census, was not necessarily directly linked to a trip to Poland but to a permanent registration in Poland.  Consequently, on the one hand, some groups of return migrants were not captured in the 2002 census. This applies to two main categories: 1) migrants who came to Poland, but did not register for a permanent stay, and 2) migrants who left Poland before or after 1989 and returned in the period 1989-2002, but never cancelled their permanent registration in Poland. On the other hand, Polish emigrants who only registered for a permanent stay in Poland, but never returned to Poland were recorded as return migrants in the 2002 census (though their absence was recorded). Such a situation can take place when an emigrant inherited, for example, an apartment in Poland, and it was beneficial for him/her to have a permanent registration in Poland. Taking into account that such individuals are not ‘real’ return migrants, we excluded from our analyses all return migrants for whom the date of re-emigration was recorded as earlier than the date of return – 216 adults at the moment of return.

In the group of return migrants, we differentiate between re-emigrants and return migrants staying in Poland until mid-2002 – the moment of the census. By ‘re-emigrant’ we mean a return migrant who had emigrated again from Poland after his/her return in 1989-2002 and was absent at the moment of the census. They were recorded in the census as persons possessing permanent registration in Poland but being absent at the moment of the census. It should be acknowledged that return migrants who took up international trips and returned to Poland by 2002 are missing from the studied group of re-emigrants, even though they should be considered as re-emigrants. However, information about intercensal mobility is not available in the census data (though it was partly collected).

In contrast to re-emigrants, we consider the remaining return migrants staying in Poland in 2002 as permanent return migrants. Clearly, on the one hand, this is a simplification, since some of them might have re-emigrated after the census. On the other hand, however, the year 2002 can be considered as a date very close to the end of the transition period in Poland, at least in the migratory framework. Poland’s accession to the European Union completely changed the context of emigration, re-emigration and return migration of Poles. Nevertheless, it should be stressed that our analyses pertain only to a specific moment in time and the category of ‘permanent migrants’ should be perceived rather as an analytical than a perfect empirical category.

Method of analysis

In analyses shown in this article, we use a logistic regression model (Greene 2003) to estimate the likelihood of return migrants to stay in Poland until 2002. This methodological approach has two important advantages: first, it disentangles the combined effects of different independent variables on the probability of permanent return to Poland; and second, it demonstrates the statistical significance of these variables. Logistic regression analysis is applicable when the dependent variable can be described by two states – for instance, migration took place or did not.

The dependent binary variable identifies permanent return migrants. Therefore, the value ‘1’ of the dependent variable designates the fact that a return migrant remained in Poland in 2002 at the moment of the census, whereas the value ‘0’ refers to the fact that a person emigrated abroad after having returned to Poland in 1989-2002.

Independent variables include basic socio-demographic characteristics of return migrants such as: gender, age (four categories: 20-29, 30-39, 40-49, 50 or more),5 education (five categories: primary education or lower, vocational, secondary without a certificate of completion, secondary or secondary vocational with certificates, higher education: BA or MA degrees), family status (four categories: single, couples without children, couples with children, single parents with children) and also place of residence in Poland (rural or urban area).

We also take into account variables related to international mobility and national identity of return migrants, such as: duration of stay in Poland after return, held citizenships (three categories: only Polish, dual citizenship Polish-German, dual citizenship Polish-other), country of birth (Poland or foreign country) and period of return to Poland (1989-1992, 1993-1996, 1997-1999, 2000-2002).6

Moreover, the model includes two statistically significant interactions: 1) between the migrant’s place of residence in Poland and educational level and 2) between the migrant’s place of birth and citizenship. The reason for including these interactions stemmed from our belief that the nature of the association between level of education and inclination to re-emigrate differs between inhabitants of urban and rural areas. Also, the fact of having dual nationality might have a varied influence on probability of stay in Poland among people born in Poland and abroad.

All information regarding characteristics of migrants referred to the moment of the census, i.e. May 20th, 2002. Such a setting is satisfactory for return migrants remaining in Poland in 2002, but problematic for re-emigrants, who may have emigrated several years before the census and for whom data on the place of residence and family status referred to the Polish household where migrants remained registered for their permanent stay. Consequently, we do not have information on the situation of re-emigrants for the moment when they re-emigrated. Therefore, in our interpretations, we focus on determinants of permanent returns in the transition period and only comment on differences between return migrants and re-emigrants at the moment of the census.

Economic characteristics of return migrants, such as labour market situation and main source of income, though valuable in explaining migratory patterns, were not incorporated into the model. This was due to the fact that, for re-emigrants, relevant variables referred to the situation in the destination country. Consequently, they could not be examined in relation to selectivity patterns in re-emigration since the situation on the labour market in the destination country could be both the precondition and the outcome of re-emigration.

Return migration to Poland – trends and socio-demographic characteristics of migrants

In the intercensal period (1989 to mid-2002), 69 704 Polish citizens returned to Poland and registered for a permanent stay. For a number of them, however, their arrival to Poland was not a definitive return: at the moment of the 2002 census, as many as 19 630 persons (28 per cent of all returnees) were not present in Poland and most of them – 17 493 persons – had stayed abroad for at least one year. Interestingly, while incidence of returns to Poland was rather stable over the whole intercensal period, re-emigrations were particularly frequent in the first years of political transition, that is, in 1989-1990 (Figure 1). As many as 42 per cent of those who returned to Poland in 1989-1990 left Poland within one year. At the same time, 73 per cent of all re-emigrants did not stay in Poland for longer than one year. There can be at least two explanations of such migratory behaviours. First, these migrants’ short stay in Poland could be related to adaptation problems some of them encountered in the transforming Polish society. Second, some migrants could have not intended to return to Poland permanently, but only to register for a permanent stay in Poland due to family or bequest reasons. In general, the average duration of stay in Poland was one year and two months for re-emigrants and almost six years for the rest of the group.

Figure 1. Returns and re-emigrations to/from Poland in 1989-mid 2002, by year, in per cent

Source: own elaboration based on the 2002 census.

A high representation of dual citizens constituted a distinctive feature of return migration during the transition period. Polish citizenship based on the ius sanguinis principle was easily retained by Polish emigrants and transferred to their children (cf. Górny, Pudzianowska 2009). Over one third of return migrants possessed dual citizenship, predominantly Polish-German, which was held by two thirds of returnees with dual citizenship. Other popular foreign citizenships included: American (18 per cent of all returnees with dual citizenship), Canadian (9 per cent), French (5 per cent) and Australian (4 per cent). The percentage of dual citizens was particularly high in the group of re-emigrants – 55 versus 27 per cent in the rest of the group of return migrants (Figure 2). This indicates that dual citizenship enhanced international mobility and made settling down in Poland less probable in the transition period.

Figure 2. Return migrants by nationality and migratory status, in per cent

Source: own elaboration based on the 2002 census.

Polish returnees of the transition period were returning, first of all, from Germany (31 per cent of returnees), but also from the US (17 per cent), Italy (5 per cent), Canada (5 per cent), France (4 per cent) and from other popular destinations of Polish emigrants in the communist period and after transition. The 2002 census also revealed the existence of an inflow, though rather small, of Polish citizens from Eastern countries, such as Kazakhstan (3 per cent of all returnees), Ukraine (3 per cent), Russia (2 per cent) and Lithuania (1 per cent). For dual citizens, there was a strong correlation between the country of last residence and the country of foreign citizenship.

It should be also noted that the share of foreign-born individuals was relatively high in the population of returnees – 29 per cent. This demonstrates the importance of the group of descendants of Polish emigrants in the return wave of the transition period. Interestingly, the proportion of such individuals was even higher – 35 per cent – when we considered only returnees who stayed in Poland in 2002. Apparently, return migration of descendants of Polish migrants tended to be more permanent than returns of Polish emigrants: from among foreign-born return migrants as many as 86 per cent stayed in Poland in 2002, whereas for persons born in Poland the respective share accounted for 66 per cent. 

In Poland, returnees mainly chose urban areas (78 per cent) and, especially, major Polish cities, such as Warsaw, Cracow, Poznań, the Tricity area, and Wrocław. Permanent return migrants were particularly likely to settle in urban areas. This pertained to 82 per cent of them, as compared to 69 per cent of re-emigrants. Apart from the above-listed cities, Śląskie voivodship drew an important group of returnees (12 per cent), both due to its urban character and long traditions of emigration from this region to Germany. It may be thus presumed that return migrants tended to settle down in economically attractive regions, with good work opportunities and a high demand for specific and high skills, rather than in regions of their or their families’ origin in Poland.7

Gender distribution was almost balanced in the group of returnees, while women slightly prevailed among re-emigrants with a 55 per cent share. At the same time, return migration during the transition period should be perceived as a flow of several generations and of families. This pertained especially to permanent return migrants, which is well portrayed in their age structure, dominated by middle-aged people and children (Figure 3). People below the age of 18 at the moment of the census constituted as much as 27 per cent of permanent returnees, compared to 20 per cent among re-emigrants. Also, the presence of people of retirement age (60 or more) was more visible in the group of permanent return migrants – 11 per cent versus 5 per cent among re-emigrants.

Figure 3. Age structure of return migrants

Source: own elaboration based on the 2002 census.

The majority of return migrants lived in (formalised or not formalised) unions – 61 per cent of adult individuals were in family households in Poland. In turn, Polish households of re-emigrants were more frequently one-person households or consisted of unrelated persons – 28 per cent versus 17 per cent in the rest of the group of returnees. Among re-emigrants the share of single people was also rather high, accounting for 26 per cent of the group, whereas in the rest of the returning population it was equal to 20 per cent.

Although overall return migration was not large in scale during the transition period, it was unique in terms of human capital possessed by return migrants: 30 per cent of adult returnees (aged 18 years or more) possessed university degrees and a further 36 per cent had completed secondary education (Figure 4). Permanent returnees were particularly well educated. In this group, the share of persons with university degrees reached 33 per cent, whereas for re-emigrants – ‘only’ 21 per cent. In contrast, re-emigrants were particularly likely to possess vocational or unfinished secondary education – 38 per cent of re-emigrants, in comparison to 22 per cent of the remaining group of returnees. Representation of other levels of education was close to the average for the total group of return migrants.

Figure 4. Level of education of return migrants aged 18 and over, by migratory status, in per cent

Source: own elaboration based on the 2002 census.

Most of all adult returnees – 61 per cent – were economically active (employed or unemployed). As of May 2002, 55 per cent of adult returnees were employed, and this share was similar among those who stayed in Poland till 2002 and those who left (54 versus 58 per cent). Permanent returnees seeking employment accounted for 12 per cent of the total group, whereas among re-emigrants the respective share was visibly lower – 4 per cent. Apparently, re-emigrants were more successful in acquiring a job than were other return migrants. It should be, however, recalled that they were employed abroad and it is possible that the decision of re-emigration was related to a job offer abroad.

Every third adult return migrant remained economically inactive. The main reasons for inactivity differed importantly between re-emigrants and the other returnees. For those who stayed in Poland until 2002, the share of individuals receiving old-age and/or disability pensions almost equalled the share of people supported by other household members (47 and 44 per cent, respectively). Among re-emigrants, the percentage of retirees and disabled persons receiving benefits was visibly lower, equalling 23 per cent, whereas a predominance of individuals supported by other household members was noted (68 per cent). This is in line with results of earlier studies on the transition period return wave, which demonstrated that returns for retirement constituted a visible category among returnees (cf. Iglicka 2002). Apparently, returnees undertaking re-emigration were less likely to belong to this category.

Occupations performed by return migrants included service workers (43 per cent), white-collar workers (28 per cent), qualified (16 per cent) and unqualified (12 per cent) blue-collar workers. Moreover, the largest groups of returnees were experts (31 per cent), managers and high administrative officials (16 per cent). It is worth underlining that among permanent return migrants with tertiary education the representation of individuals belonging to the above occupational categories was exceptionally high – 89 per cent of this group. In general, returnees of the transition period frequently possessed valuable skills and work experience gained in Western countries, which were in demand in the transforming Polish economy. They were teachers, managers, medical doctors, specialists in new types of services and domains in Poland: marketing, commerce, finances, IT.

This review of the main socio-demographic and economic characteristics of return migrants of the transition period demonstrates that they constituted a unique group in terms of high human capital. A high representation of dual citizens among returnees should be also emphasised and regarded as a Poland-specific phenomenon in the context of international emigration and return migration. It is also evident that some important differences between re-emigrants and return migrants who stayed in Poland until 2002 can be pointed out. They relate first of all to the level of human capital, possessed nationality, economic activity of migrants and their family situation.

Results of the logistic regression model

The estimated model proved the statistical significance of certain characteristics of migrants for the probability that they remained in Poland until mid-2002. The hypothesis that all independent variables included in the model are jointly insignificant was rejected. All independent variables were significant at the p = 0.1 level with the exception of gender and one category of education – primary or unfinished (see Table 1). We decided, however, to keep gender in the model as a basic socio-demographic characteristic, especially because its removal would not significantly improve the model fit.8 The presented interpretations concerns odds ratios (Exp(β) in Table 1). In the case of the interaction terms, odds ratios products9 describing the increase or decrease in probability of permanent return migration are demonstrated in relevant figures (Figure 5 and 6).

As demonstrated by the results of our model, the propensity to remain in Poland after return was much higher among returnees who came to Poland between 2000 and mid-2002 when compared to return migrants who arrived in the 1990. In fact, the earlier the period of return, the lower the probability of remaining in Poland until mid-2002.

Table 1. Results of logistic regression with an independent variable: reemigrant = 1 if stayed in Poland in 1989-2002, 0 if left Poland by 2002

a *** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1

b Country borders as of 2002.

Source: own elaboration based on the 2002 census.

The earliest returns took place when, on the one side, the situation in Poland was very unstable, both in economic and political terms, but on the other hand, the demand for Western skills and earning opportunities for people possessing such skills were enormous. Consequently, Polish emigrants and people of Polish origin who came to Poland at that time were likely to constitute a specific group. They might have been persons capable of accepting high risk in return for high profits or experts sent by their companies to set up Polish branches of their companies operating in the country of destination (cf. Górny, Osipoviĉ 2006). As suggested by the census data, some part of this group might have left Poland when they completed their tasks in Poland and when the situation became more stable and job opportunities less attractive, as compared to the early stages of the economic transition. Moreover, it can be assumed that some group of returnees simply did not adapt to the specific environment in Poland at that time. In this realm, lack of services, to which return migrants and their families had got used to in Western countries, was of significance (ibidem).

The above interpretations are in line with the fact that duration of stay in Poland constituted a powerful predictor of permanent stay in Poland after return. Each year spent in Poland increased the probability of stay until mid-2002 by more than 300 per cent. This is an intuitive outcome, since the longer a return migrant stays in Poland, the stronger the economic and social links he/she is likely to develop with Poland, while his/her links with country of the former emigration weaken.

Taking into account that the 2002 census was conducted in the pre-accession period, when Polish citizens still did not enjoy the freedom of mobility and work in the European Union countries, it is not surprising that having dual nationality was strongly related to the propensity towards permanent return migration and re-emigration after return to Poland. When compared to Polish citizens born in Poland, dual citizens tended to be more likely to re-emigrate, though this tendency was not uniform for all dual citizens. It applied particularly to Polish-German citizens who were 65 per cent less likely to remain in Poland until mid-2002 after a return, notwithstanding their place of birth – Poland or abroad (odds ratios products equal to 0.35, Figure 5) – than Polish citizens born in Poland.

Figure 5. Propensity to permanent return migration by place of birth and type of citizenship (odds ratios products) – reference group: persons born in Poland with single, Polish citizenship

Source: own calculations based on the 2002 census.

In our view, such a high propensity towards re-emigration among Polish-German citizens should be linked to results of other studies devoted to this group, which demonstrated its high involvement in circular mobility between Poland and Germany (cf. Jończy 2003). In other words, we argue that, in the case of this group, we are dealing not only with a propensity to re-emigration but specifically with eagerness to shuttle between Poland and Germany. This supposition is also in line with results obtained by Constant and Zimmerman (2011), who, though not studying Polish emigrants, identified dual citizenship (German and other) as a significant predictor of increased propensity of migrants in Germany to pursue circular migration. The outcome that place of birth did not differentiate propensity of Polish-German citizens to remain in Poland and re-emigrate most likely stems from the fact that acquisition of German citizenship by Polish citizens has not always been conditioned by the necessity to be born or even to stay in Germany, but by proof of German origins.10

In the group of dual citizens possessing citizenships of other countries, the probability of permanent return was higher than for Polish-German citizens and differed for those born in Poland and abroad. From among dual citizens possessing non-German foreign citizenship, migrants born in Poland were less likely to remain in Poland until mid-2002 than those born abroad. When compared to Polish citizens born in Poland, dual citizens with non-German citizenship born in Poland were 28 per cent (odds ratio product = 0.72, Figure 5) less likely to decide on a permanent return to Poland. Those born abroad were ‘only’ 19 per cent less likely to remain for longer in Poland than the reference group of Polish citizens born in Poland (odds ratio product = 0.81, Figure 5). Apparently, among dual citizens with non-German citizenship, descendants of Polish emigrants were more likely to pursue permanent returns to Poland than were former emigrants with two nationalities.

This is in line with the observation about return migrants with single Polish citizenship, among whom migrants born abroad were over twofold more likely to remain in Poland until mid-2002 than were Poles born in Poland (odds ratio product = 2.35, Figure 5). In fact, this group was the least likely from among all analysed sub-categories to re-emigrate after return to Poland. Possibly, such people spent too short a time in their destination country to acquire a foreign citizenship and thus their links to the country of emigration tended to be weaker than links of those who were naturalised in their destination countries. Moreover, the group of Polish nationals born abroad also includes, though not in large numbers, Polish repatriates who usually came to Poland for good. 

Gender turned out to be insignificant in predicting the propensity of return migrants to remain permanently in Poland, but other socio-demographic characteristics mattered. With regard to the age at the moment of return to Poland, the oldest group of return migrants – of 50 years and older – was the most likely to remain in Poland for longer – over two times more likely than people of ages 20-29.  This observation should be linked to the phenomenon of returns for retirement that has been observed in other studies on return migration of the transition period (cf. Iglicka 2002) and studies in other countries as well (cf. Cerase 1974). The presented model supports the observation that such returns tend to be rather definitive.

Another group of return migrants relatively eager to stay in Poland for longer were people of ages 30-39. They were 58 per cent more likely to be present in Poland during the census than were younger adult returnees, whereas older return migrants, in the 40-49 age range, were 37 per cent more likely to stay than were the youngest reference category. This can be linked to the fact that return migration to Poland during the transition period was a particularly attractive option for those who possessed some valuable skills and professional experience gained in the West. Consequently, older migrants, who had managed to acquire such experience abroad, could have been particularly efficient in adapting to the Polish labour market. Our model suggests that return migrants in their thirties were particularly successful in this realm, if we assume that acquiring a satisfactory position on the Polish labour market often constituted a precondition of further stay in Poland, as claimed by some studies on return moves during the transition period (cf. Górny, Osipoviĉ 2006).

Family status and propensity to remain in Poland after return are also linked. People living in Poland in one-person households or with unrelated housemates were the most likely to engage in re-emigration after return to Poland. Conversely, families with children were the most likely to stay in Poland until mid-2002: 67 per cent more likely than the group not possessing family households. This is in line with the general pattern that family reduces mobility, as a partner’s and children’s activities and preferences must be considered in the decisions about further migrations. 

Interestingly, couples without children and people from single parent households had a very similar propensity to remain in Poland for longer. Both groups were over 40 per cent more likely to remain in Poland until mid-2002 than the reference group. This is a counter-intuitive outcome, since couples without children are usually more mobile than single parents who have to either migrate with dependants (which is usually more complicated and less profitable) or secure some care for children left at home. It is, however, possible that some households of single parents had been separated due to return migration and that some single parents could have maintained links with their former partners who remained in a foreign country. Such a situation can stimulate re-emigration or circulation even though undertaking international mobility is complicated due to family reasons.

As demonstrated in the previous section, returnees primarily focused on urban areas in Poland, where employment opportunities for Polish emigrants were usually more attractive. On the basis of the econometric model, we examined this aspect in relation to the level of returnees’ education. In each education category, returnees residing in urban areas were less likely to re-emigrate than were returnees in rural areas (Figure 6). The group least inclined to leave Poland after return were highly educated return migrants residing in cities. This confirms the earlier observations that returning migrants’ high skills were in demand in Poland during the transition period and well-educated returnees were capable of taking advantage of attractive job prospects in Polish cities, which apparently restrained them from re-emigration.

Figure 6. Propensity to permanent return migration by place of residence in Poland and level of education (odds ratios products) – reference group: persons with University degree living in urban areasa

a Cell marked with light blue indicates insignificant category.

Source: own calculations based on the 2002 census.

Interestingly, as opposed to urban dwellers, rural residents with university educations had a relatively low propensity to remain in Poland. They were 50 per cent (odds rations product = 0.5, Figure 6) less likely to remain in Poland than were highly educated migrants residing in cities. The inclination to re-emigrate was even higher for individuals with secondary (without certificate of completion) or vocational education residing in the countryside, where persons with primary or lower levels of education were less likely to leave Poland.

A similar pattern was observed in urban areas: the propensity to leave Poland was the highest for those with a vocational level of education, relatively lower for those with secondary education, and the lowest for returnees with higher education. Such outcomes should not be surprising given crucial structural changes in Polish industry in the period of post-communist transition, notably the reduction of employment and decrease in investments (Bałtowski, Miszewski 2007). Return migrants with high qualifications were in a privileged situation, as the labour demand for experts and managers was pronounced from the very beginning of the economic transition. In this context, it can be tentatively assumed that job opportunities for returnees possessing average qualifications, in particular vocational and secondary levels of education, that were available in Polish urban and rural areas in the 1990s and at the beginning of 2000s were less attractive than professional possibilities they had abroad or while engaging in circular mobility.


Results pertaining to return migration to Poland during the transition period provide some valuable observations as regards mechanisms underlying permanency and temporariness of return migration. Nevertheless, the specificity of this returning flow should be acknowledged, given the specific political and economic context in Poland in the 1990s and at the beginning of 2000s. As shown by the 2002 census, the return migration of the transition period was not large in size, but diversified. It included middle-aged persons who, in the communist period, had emigrated to Western countries where they gained professional experience, later in demand while Poland was undergoing economic transition. It also included children of emigrants, often born or raised abroad. Last but not least, elderly retired return migrants who decided to spend the period of their retirement in Poland were also present in this wave.

Important differences were noted between migrants who decided on permanent returns to Poland and those who had departed by the time of the 2002 census. First of all, re-emigrants more often held dual citizenship, in particular Polish-German citizenship, which facilitated international mobility in the 1990s and at the beginning of 2000s. According to the regression model, the fact of having dual nationality was one of the most important predictors of re-emigration from Poland. At the same time, descendants of Polish emigrants born abroad were particularly likely to remain in Poland for longer periods.  

While gender constitutes an important characteristic differentiating behaviours of migrants in studies on post-accession return migration (cf. Bieńkowska et al. 2010a, b; Szymańska et al. 2012), it was  insignificant in the estimated regression model for the transition period return migrants. The latter can be linked to the fact that return migration in the 1990s and 2000s was mainly a migration of families. Re-emigrants were more often singles or not related to other members of their households in Poland, whereas migrants who decided to stay in Poland more often remained in families consisting of couples with or without children.

The youngest return migrants were particularly likely to undertake re-emigration. Similarly, studies on post-accession return migrants also revealed the particular propensity of young people to undertake a subsequent migration (Bieńkowska et al. 2010a, b; Szymańska et al. 2012). What also became apparent in the econometric model was that persons aged 50 and more, regardless of family status, were less inclined to continue emigration than were younger persons, which might be partially linked to returns for retirement. Also, return migrants in their thirties at the moment of their return to Poland were inclined to remain in Poland for longer, presumably taking advantage of their human capital, acquired in the West.

Those who stayed in Poland until 2002 were particularly well educated, whereas those who re-emigrated more often had secondary or vocational levels of education. Regardless of level of education, though, the propensity towards re-emigration was higher for rural than urban dwellers. If we assume that the level of education approximates human capital, such a result indicates that migrants deciding for longer stays or settling in Poland might have been capable of making use of their professional experience earned abroad to occupy top positions in the Polish labour market. The Polish economy, which was at the time undergoing important structural changes in industry and the service sector, was rather unfavourable for people with secondary and vocational levels of education, and such migrants were more prone to leave Poland again. It is worth noting that observations pertaining to post-accession emigration and return migration form a different picture, since highly educated migrants are less likely to return to Poland (cf. Bieńkowska et al. 2010a, b; Szymańska et al. 2012).

In general, our results are in line with studies on return migration to other countries, though they provide some additional insights into the importance of human capital and family attachments in selectivity of return migrants. As regards the interrelation between family attachments and propensity to re-emigrate, our study demonstrates how home and destination country perspectives can lead to apparently contradictory results. According to Constant and Zimmerman (2011), family attachments in the home country are conducive to circular migration. According to our results, return migrants with stronger family attachments in Poland are less likely to engage in re-emigration. When combined, the results of these two studies suggest that repetitive migration is more likely to occur when some family attachments in the home country exist, but they should not be too strong or too involving. Otherwise, migrants tend to choose to stay in the home country.

As in other European studies, migrants with high human capital were particularly prone to return to Poland for longer (Dustman, Kirchkamp 2002). Moreover, in the case of the transition period wave of returns, the claim of Dustman and Weiss (2007) that not only the level but also the degree of transferability of human capital accumulated during emigration constitutes an important determinant of propensity to return is particularly relevant. Western professional experience of return migrants was not only transferable but also in high demand in Poland in the 1990s and 2000s. At the same time, the observation of Constant and Zimmerman (2011) that better educated migrants and those less attached to the labour market of the destination country are less eager to be involved in circular migration was also reflected in our results, though seen from the home country perspective. Polish re-emigrants tended to be less educated and had worse job opportunities in the home labour market than did permanent returnees. It can be thus generalised that temporary migration is an attractive option for those who are not well anchored in the labour market of some country – be it their home or destination country.

Notwithstanding the universalism of our observations, when compared to other studies, it should be remembered that the post-communist wave to Poland had a specific nature, not only for the high transferability of migrant’s human capital, accumulated abroad. In our view, this specificity is well portrayed by other two observations. First, at the beginning of the post-communist transition, 1989-1990, the return migration was accompanied by an elevated and prompt re-emigration that often took place in the same year or the year following the return. Apparently, some return migrants spent only the very first years of economic transition in Poland, when return on their human capital was particularly high. Second, dual citizens were largely overrepresented in the re-emigration of the 1990s and 2000s, mostly because they enjoyed a freedom of mobility unachievable to Polish citizens before the accession of Poland to the European Union.


The authors would like to thank the anonymous referees for their valuable comments and suggestions.


2 For Poland and Romania, shorter periods are taken into consideration: 2004-2007 and 2005-2007, respectively. For Lithuania the year 2001 is also taken into consideration.

3 In the Tables and Figures sections to follow, for simplicity of discussion, we talk about return migrants who came in 1989-2002.

4 Such a period was taken into consideration in the 2002 census.

5 We decided to include a categorical variable instead of a continuous variable since we expected likelihood of permanent return to be linked to the stage in the life cycle of a person, and not to age as such. In our view, a categorical variable best captures this issue. Moreover, as it turned out, characteristics of the models with categorical and continuous variables differed very little. 

6 This aspect was operationalised as a categorical variable since we believe that the transition period was not homogenous with regard to opportunities for emigrants and return migrants, and it was justified to identify distinct periods of returns.

7 But this is only a supposition, since the 2002 census did not include information on the place of residence in Poland before emigration.

8 For the model without gender, AIC = 2193.292.

9 The odds ratios products were calculated by multiplication of odds ratios referring to variables included in the interaction and to the relevant interaction term.

10 Policy related to this procedure changed over time, becoming more restrictive in this realm, but many Polish citizens managed to acquire German citizenship only on basis of German origins (cf. Heffner, Solga 2007).


Anacka M., Fihel A. (2012a). Return migration to Poland in the post-accession period, in: B. Galgoczi, J. Leschke, A.Watt (eds), Migration and Labour Markets in Troubled Times: Skills Mismatch, Return Migration and Policy Responses, pp. 143-168. Aldershot: Ashgate.

Anacka M., Fihel A. (2012b). Selektywność emigracji i migracji powrotnych Polaków – o procesie „wypłukiwania”. Central and Eastern European Migration Review 1(1): 57-68.

Bade K. (2000). Europa in Bewegung. Migration vom spleen 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart. Munich: C. H. Beck Verlag.

Bałtowski M., Miszewski M. (2007). Transformacja gospodarcza w Polsce. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bieńkowska D., Ulasiński C., Szymańska J. (2010a). Kierunek Małopolska. Charakterystyka powracających i rekomendacje, jak nie zmarnować ich kapitału. Kraków: Centrum Doradztwa Strategicznego.

Bieńkowska D., Ulasiński C., Szymańska J. (2010b). Warto wracać? Strategie zachowań reemigrantów i rozwiązania służące wykorzystaniu ich potencjału. Kraków: Centrum Doradztwa Strategicznego.

Bolognani M. (2007). The Myth of Return: Dismissal, Survival or Revival? A Bradford Example of Transnationalism as a Political Instrument. Journal of Ethnic and Migration Studies 1(33): 59-76.

Cassarino J.-P. (2004). Theorising Return Migration: The Conceptual Approach to Return Migrants Revisited. International Journal on Multicultural Societies 2(6): 253-279.

Cerase F. (1974). Nostalgia or Disenchantment: Considerations on Return Migration, in: S. M. Tomassi, M. H. Engel (eds), The Italian experience in the United States, pp. 217-239. New York: Center for Migration Studies.

Constant A., Massey D. (2002). Return Migration by German Guestworkers: Neoclassical versus New Economic Theories. International Migration 4(40): 5-38.

Constant A. F., Zimmermann K. F. (2011). Circular and Repeat Migrations: Counts of Exits and Years Away from the Host Country. Population Research and Policy Review 4(30): 495-515.

Dustman Ch., Kirchkamp O. (2002). The optimal duration and activity choice after re-migration. Journal of Development Economics 67(2): 351-372.

Dustman Ch., Weiss Y. (2007). Return Migration: Theory and Empirical Evidence for the UK. British Journal of Industrial Relations 2(45): 236-256.

Fihel A., Górny A., Matejko E. (2006). Remigracja a transfer kapitału ludzkiego do Polski w okresie transformacji, in: E. Jaźwińska (ed.), Imigracja do Polski w świetle wyników Narodowego Spisu Powszechnego 2002, pp. 29-41. CMR Working Papers 13/71. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Ganga D. (2006). From Potential Returnees into Settlers: Nottingham’s Older Italians. Journal of Ethnic and Migration Studies 8(32): 1395-1413.

Gawryszewski A. (2005). Ludność Polski w XX wieku. Warsaw: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.

Gmelch G. (1980). Return Migration. Annual Review of Anthropology 9: 135-159.

Gosh B. (ed.) (2000). Return Migration. Journey of Hope or Despair? Geneva: International Organisation for Migration, UN.

Górny A., Kolankiewicz G. (2002). Reemigracja z Wielkiej Brytanii – poszukiwanie ‘nowego’ czy kontynuacja ‘starego’?, in: K. Iglicka (ed.) Migracje powrotne Polaków. Powroty sukcesu czy rozczarowania, pp. 122-160. Warsaw: Institute of Public Affairs.

Górny A., Osipoviĉ D. (2006). Return migration of second-generation British Poles. CMR Working Papers 6/64. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Górny A., Pudzianowska D. (2009). Same letter, new spirit? Nationality regulations and their implementation in Poland, in: R. R. Bauböck, B. Perchinig, W. Sievers (eds), Citizenship policies in the new Europe, pp. 123-176. Amsterdam: Amsterdam Univeristy Press.

Greene H. (2003). Econometric Analysis, 6th Edition. Prentice Hall, New Jersey.

Heffner K., Solga B. (2007). Podwójne obywatelstwo na Śląsku Opolskim, in: A. Górny, P. Koryś (eds), Obywatelstwo wielokrotnego wyboru. Interdyscyplinarne ujęcie kwestii podwójnego obywatelstwa w Polsce. Warsaw: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Heffner K., Sołdra-Gwiżdż T. (1997). Migracje powrotne na Górny Śląsk z socjologicznej perspektywy. CMR Working Papers 9. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Iglicka K. (2002). Migracje powrotne w świetle najnowszych ujęć teoretycznych. Źródła informacji i podejście badawcze, in: K. Iglicka (ed.) Migracje powrotne Polaków. Powroty sukcesu czy rozczarowania, pp. 17-22. Warsaw: Institute of Public Affairs.

Iglicka K. (2010). Powroty Polaków po 2004 roku. W pętli pułapki migracji. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Jończy R. (2003). Migracje zarobkowe ludności autochtonicznej z województwa opolskiego. Studium ekonomicznych determinant i konsekwencji. Studia i Monografie 264. Opole: Uniwersytet Opolski.

Klagge B., Klein-Hitpaß K., Fihel A., Kindler M., Matejko E., Okólski M. (2007). High-skilled return migration and knowledge-based economic development in regional perspective. Conceptual  considerations and the example of Poland. CMR Working Papers 19/77. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Kołodziej E. (1998). Emigracja z ziem polskich od końca XIX wieku do czasów współczesnych i tworzenie się skupisk polonijnych, in: A. Koseski (ed.), Emigracja z ziem polskich w XX wieku. Drogi awansu emigrantów. Pułtusk: Wyższa Szkoła Humanistyczna.

Koryś I. (2002). ‘W pół drogi’ – migracje powrotne z Niemiec, in: K. Iglicka (ed.) Migracje powrotne Polaków. Powroty sukcesu czy rozczarowania, pp. 161-183. Warsaw: Institute of Public Affairs.

Martin R., Radu D. (2012). Return Migration: The Experience of Eastern Europe. International Migration 6(50): 109-128.

Matejko E. (2010). Reintegracja poakcesyjnych migrantów powrotnych na polskim rynku pracy – wyniki analizy jakościowej, in: I. Grabowska-Lusińska (ed.), Poakcesyjne powroty Polaków, pp. 34-47.  CMR Working Papers 43/101. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw,.

Slany K., Małek A. (2002). Reemigracje z USA do Polski w okresie transformacji ustrojowej, in: K. Iglicka (ed.) Migracje powrotne Polaków. Powroty sukcesu czy rozczarowania, pp. 78-120. Warsaw: Institute of Public Affairs.

Szymańska J., Ulasiński C., Bieńkowska D. (eds) (2012). Zaraz wracam... albo i nie. Skala powrotów, motywacje i strategie życiowe reemigrantów z województwa śląskiego. Kraków: Centrum Doradztwa Strategicznego.


return migration, state policy, Poland

The article introduces the theoretical approach to analysing return migration policy and discusses the main dilemmas of the state related to political reaction to returns of its nationals. The concept of reactive and active policy is presented, the first aiming at minimising the negative effects of returns, while the second focused on stimulating the return processes. The main drivers and determinants of the return policy effectiveness as well as the types, scope and scale of state activities addressed to returnees are also discussed in the article. The practice of state policy implementation is illustrated with the example of the particular case of Poland as a country which faced mass emigration after accession to the European Union and return migration in the recent years. The review of conceptual documents, the rationale for the state policy and the variety of activities implemented by the Polish government and other institutions are presented.


One of the basic rules describing and explaining migration processes says that each main current of migration produces a compensating counter-current (Ravenstein 1885). It means that the process of mass emigration is usually accompanied in time by return migration (‘returns’), and furthermore, those countries which have experienced outflows of nationals should expect that at least some of them will return to the homeland in the near or more distant future. Both processes, mass emigration and mass returns, especially when occurring in a short period, could create a serious challenge for society, the labour market, and at the same time, for the state’s policy. While emigration usually produces shortages in the labour market, returns are often accompanied by various reintegration problems. In both situations, policy-makers are forced to face the main dilemma of how to react to migration processes and how to reduce their possible negative effects.

This article focuses on the phenomenon of return migration and state policy dilemmas regarding the process, and its consequences from the point of view of the country of origin. It addresses a set of questions: If and how the state should react to the returns of its nationals? What are the main drivers of the state’s reaction and what are the determinants and limits of the policy addressed to returnees? What are the possible and actual activities (legal, political and institutional) taken by the state in response to returns? Is the state’s policy able to exert a real impact on the scale and course of returns? And if not, why governments still make an effort to formulate and implement political actions addressed to returnees?

The hypothesis is that the state has a very limited capacity to control directly migration processes, which are determined first and foremost by the drivers originating from the economy and labour market. Nevertheless, governments apply a whole legal and institutional system addressed to potential emigrants (nationals who consider leaving the country), actual emigrants (nationals who already reside abroad and consider returning) and returnees (those who have already returned). The return migration policy includes a variety of actions, its main aim being to facilitate the return process and to assist in reintegration after arrival in the home country.

The article consists of several parts. The first introduces a conceptual approach to the phenomenon of return migration and the state’s response to this process. There is a scarcity of theoretical reflection in the literature over state policy on returns of nationals; most of the publications present particular cases without or with a very limited general analytical approach. This challenge is taken up in this article. Human spatial mobility is a very dynamic and complex phenomenon which takes diversified forms and flows in the contemporary era of global movement. Although return migration is a worldwide observable fact, this text focuses on the European context in particular. It is not a simple task to define what return migration means nowadays, especially against the backdrop of the emerging international migration systems favouring the free movement of people and labour, the best example of which is the European Union. The unpredictable dynamics of contemporary migration processes is sustained by minimum formal barriers and cheap transportation costs. These all have made migration a multiple-stage process in which return to the homeland often occurs to be just a recurring temporary phase in the multi-stage process of mobility during which a person changes the country of residence and work many times. This ‘fluidity’ of the migration process determines difficulties in providing reliable analyses on returns due to inaccurate data.

The later part of the article presents some reflections over state policy towards return migration of nationals. Generally speaking, the state’s policy towards return migration could take a more active or more passive form (to encourage nationals residing abroad to return and to stimulate that process or, on the other hand, to react post factum, after returns appear). The variety of possible actions as well as their determinants and limits are portrayed. The next section considers the main state’s dilemmas over return processes. The following part reviews the theoretical approach using the particular case of Poland as a country which in a short time experienced mass emigration after accession to the European Union in 2004 and then return migration some years after as a result of the worldwide economic crisis. The returns were at the heart of the government’s interest and some interesting activities were proposed and implemented at the national and regional level, with first conceptual documents, and later practical programs and actions.

The phenomenon of return migration as a challenge to state policy

There is a moderate amount of literature on return migration, and even less which examines the state’s policy perspective (Cassarino 2004; Duszczyk 2007; Gosh 2000; Leschke, Galgoczi, Watt 2012). The main conceptual approaches explaining the return migration phenomenon focus mostly on the economic line of analyses related to the reason for return, the link between migration and development, and the impact on the country of origin. The most common theories include, among others, the disappointment theory (Herzog, Schottman 1982; King 1978), the circular migration theory (Zelinsky 1971), the target income theory (Borjas 1994; Hill 1987), the social network theory (Massey 1990), the neo-classical economic theory (Constant, Massey 2002) and transnationalism (Portes, Guarnizo, Landolt 1999).

Even to define return migration in the time of permanent mobility is a real challenge. A return becomes a fluid phase in the migration process, in some cases being permanent, while in others a temporary one. The common migration process often resembles a cycle of departures and returns following one another, especially when there are no legal or administrative obstacles such as visas or stay and work permits. High qualified migrants in particular declare their eagerness to emigrate again after return. It means that return migration is a complex phenomenon, difficult to conceptualise, measure, estimate or predict. The main drivers of the decision to emigrate or re-emigrate seem to be directly related to the life conditions and options available on the labour market at home and abroad (Athukorala 1990: 335-336). Today returnees constitute an extremely heterogeneous group of migrants diversified specifically by the length of their stay abroad, their migration experiences, legal status, motivation to return and resources possessed (Cassarino 2004: 270). Russell King (2000) claims that a few types of return migration could be distinguished: occasional, seasonal, temporary and permanent, according to the intention of returnees and the course of the return process.

Additional factors influencing returns lie in the political realm. The EU and many of immigration countries implement certain political and legal instruments to stimulate short-term (circular, contract) migration to fill the niches in the labour market and encourage only those migrants to come whose profile fits the national labour market demands. At the same time, destination countries try to protect themselves against settlement migration, which could be a social and economic burden in the long term. Therefore, migrants are expected to arrive in the time of prosperity to fill vacant posts, and return home in the time of an economic crisis and growing unemployment. In the latter case, destination countries stimulate returns of migrants to their homelands by using the scheme of the voluntary return program (managed by the International Organisation for Migration, IOM) and signing bilateral agreements and mobility partnerships with main source countries, enforced through media campaigns and civil society organisations (for example, the case of France, the UK, Germany or the Netherlands), but also through compulsory deportations to countries of origin (Gosh 2000). Return migration is thus an integral part of the constant mobility of people managed by national and international institutions.

In analysing the state’s policy addressed to the nationals abroad (potential returnees) and those who have already returned, a key question remains: when and why return migration becomes a subject of the state’s interest. It seems that the rationale for policy-makers’ efforts to engage public resources in activities targeted at returning migrants are of direct and indirect origins. When returns are a perceptible phenomenon and as such turn out to be a subject of public (and very often also media) concern, political elites become interested in the issue as well. Also, once returns are recognised as a possible solution to particular problems, such as negative demography trends or shortages in the national labour force, encouraging migrants to return seems to be a reasonable reaction from the point of view of the state’s interests. Return migration policy could be, therefore, examined from two different perspectives: 1) as a reaction in response to returns; and 2) as an action to stimulate returns. This distinction requires further investigation:

Ad. 1. A reactive state policy is implemented post factum, i.e. as a response to the already existing processes. Commonly, returns are a direct effect of an economic crisis in destination countries followed by growing unemployment, when migrants usually decide to return to live through the difficult time at home. In this case, the decision to return is made by migrants irrespectively of the state’s reaction.

Ad. 2. An active state policy is executed a priori, i.e. to encourage nationals to return. When returns are recognised as a positive and desirable process (as a remedy for particular economic or social problems), then policy-makers act to stimulate migrants’ decision to return and to facilitate the process of coming back to the home country.

The characteristics of return migration policy are summarised in Table 1.

Source: own elaboration, based on Lesińska (2010): 9.

The indirect purpose which explains the interest of policy-makers in return migration is related to the fundamental rationale behind all political actions: the determination to gain political support. Politicians are aware that the diaspora can be an influential political entity. Nationals residing abroad and their families (often left behind in the home country) become the object of attention of policy-makers representing all parties in the political scene, as any other group with voting rights, especially if it is numerous, influential and, moreover, a matter of public and media interest. This is precisely the case of nationals abroad and their families in the time of mass migration processes.

Within the agenda of return migration policy there are many possible activities which could be designed and implemented in practice to make the return easier for migrants. According to the phase of the return process, the state’s actions addressed to returnees could be divided into three main groups: to promote the decision, to facilitate the process and to reintegrate after return. Among them, encouraging migrants to return seems to be the most challenging task for policy-makers. Moreover, state programs and activities targeted at migrants to persuade them to make the decision to return and to facilitate its execution could be shaped in various forms: from the basic ones (such as information campaigns, counselling, legal assistance, and provision of self-employment and investment opportunities), to more complex, including economic incentives and tax abolition.

Return migration policy – the types, scope and scale of state’s activities

There is a variety of possible activities implemented by the state within the return migration policy agenda. The most common actions addressed to return migrants are grouped and discussed below.

1. Information policy and promotion activities

An active information policy is of fundamental significance. The main aim is to provide all necessary information regarding the relevant administrative procedures and formalities (which returnees should fulfil before leaving the country of residence and soon after arrival in their homeland), legal issues (such as transfer of social benefits or recognition of diplomas), opportunities for employment and self-employment, children’s education, useful addresses and links to the state institutions and non-governmental organisations. Information campaigns are usually organised in close cooperation with media, on the Internet (using dedicated websites), and through direct events held in places abroad with high concentration of emigrants’ population. An example of a community-wide large-scale information campaign is the one initiated by the Polish government (see below). Also part of an information policy are activities aiming at creation of a positive image of the country of origin as a good place to return to, to live and work in, a place worth coming back to, where returnees are warmly welcome. Another very important measure is to propagate positive narratives about the return process as a success story and rational decision rather than a failure.

2. Employment of returnees

One of the main fears related to massive returns is their potential negative influence on economy, and the level of unemployment in particular. The most unfavourable behaviour of returnees, from the point of view of the state’s interest, is to register as unemployed after return and be an immediate burden for the social welfare system. The basic objective of return migration policy is, therefore, to encourage migrants to find a proper workplace as soon as possible, even before return. An active employment policy is directly addressed not only to returnees, but also to potential employers. In Ireland, the government’s priority in the time of mass returns was to employ the returning Irish immediately after their return to minimise the risk of increase in the unemployed stock. To that end, a system of additional incentives for employers was established to encourage them to create new workplaces specifically for returnees.

3. Trainings and counselling

The common action is to provide a system of trainings and counselling designed to make the reintegration process easier for returnees. The main aim is to prepare them to perform in the labour market, to promote self-employment, to have them learn how to create a business plan and acquire skills in financial management and, in consequence, to encourage them to establish their own businesses, which is the optimal solution from the state’s economy perspective. Counselling is provided by help desks (usually in the cities or provincial centres) to match the skills and experience of returnees with the jobs available in the country.

4. Other economic incentives

The economic component of the state’s policy towards returnees, besides the facilities already mentioned above (professional trainings and workplaces), could also include credit lending and tax abolition. Both are designed to stimulate economic activities and improve returnees’ access to entrepreneurial development opportunities by providing additional financial resources, preferably to foster the setting up and running of own businesses or investment.

5. Institutional structure

Sometimes a special institutional body dedicated to dealing with the issue of return migration is set up within the public administration structure to coordinate all public activities addressing the return process. In most cases, it is established as a unit within the already existing public bodies, usually as a working group, task force or a separate department in the Ministry of Foreign Affairs or the Ministry of Labour and Social Policy.

In practice, the scope of return migration policy depends on many factors, such as the institutional and financial resources available. The level of centralisation or decentralisation of the administration and decision-making system also plays an important role. The case studies (e.g. in Ireland) show that migrants usually return to the same regions and cities they left, which seems to be a reasonable decision in order to reduce the risk related to return. This fact determines the relevance of the local and regional level as a crucial element to effective implementation of public activities addressed to return migrants. There are many examples of local initiatives, especially in federal countries with strong position of the regions, such as Spain. In that country a return migrant certificate was applied, which is an interesting illustration of an individual, not collective approach to returnees (Lesińska, Nestorowicz 2010).

Factors determining the effectiveness of return migration policy

As it was noted above, due to its fluidity and dynamics return migration is a phenomenon which is difficult to monitor, estimate or predict. The unpredictability of return migration also defines the ability of policy-makers to influence that process and to manage its scale and course. Evaluation of return migration policy is particularly demanding. Nevertheless, it is possible to identify some key factors determining its effectiveness. The list presented in Table 2 is definitely not an exhaustive one. The factors summarised below are divided into two groups: the dependent and independent from the state.

Table 2. Factors influencing the effectiveness of return migration policy

Source: own elaboration.

The state has a powerful influence on several key factors determining the effectiveness of return migration policy. Among them are ties with diaspora. It is a well-known fact that one of the most important reasons for returning are family relations and links with the mother country, thus the state’s policy towards sustaining a positive image of the homeland among nationals living abroad could influence their decision to return. The network of public institutions (such as consulates and cultural institutions) as well as various organisations supported (e.g. financially) by the state of origin (such as migrants’ media and associations, schools and cultural centres) could effectively support these efforts by promoting the national culture and language, spreading information related to the political and economic situation and, if necessary, facilitating the return process. Such an institutional network is at the same time a useful channel of communication with nationals abroad. It is of crucial importance to circulate any information about the state’s policy effectively among diaspora, and simultaneously indirectly influence the decision to return.

Any political initiative will be ineffective without an operative legal and administrative system, as well as financial resources available. Some countries, such as Ireland and Spain, while implementing their return migration policies, established special institutional bodies to manage that issue. It is also worth noting that the state’s policy has a key impact on economic growth and stability. Through public subsidies and investments, the state supports, even if  to a limited extent, the process of development in some sectors of the economy, which translates into creating new jobs and increasing wages, and that is the most powerful factor pulling migrants to return.

Among the factors independent from the state which influence return migration are the condition of economy and labour market of destination countries. Migrants’ behaviour is also autonomous and even if the decision to return is sometimes irrational (taken impulsively) and the return is not prepared for in advance, it remains in the migrant’s sole discretion to take advantage or not of the supportive return programs offered in the home country.

Moreover, to formulate an effective policy, the crucial factor is reliable and thorough information on the characteristics of the expected return flows. Assessing or predicting such a dynamic social process as migration is particularly difficult for the reasons already mentioned. As a result, the policy guidelines formulated by decision-makers with respect to return migration are often based on incomplete data, including unreliable forecasting and media speculations, which has an obvious negative impact on their practical implementation.

Main dilemmas of the state regarding return migration

The evaluation of the short- and long-term effects of mass emigration flows on the sending country is a problematic task. There are many positive consequences of nationals’ outflows, such as a decrease in the rate of unemployment,1 alleviation of social and economic tensions, remittances which stimulate consumption and investments (see: de Haas 2010; Okólski 2012). Emigration is even presented as a key factor (or even a necessary one) to complete the modernisation process (Layard, Krugman, Dornbusch 1992). On the other hand, mass emigration often has an adverse effect on economy and society. It is usually young, educated and enterprising persons, and high qualified specialists who emigrate, which causes negative changes in the labour force structure and severe shortages in some sectors of the economy. In particular, mass emigration affects a long-term decline of the population and its age structure (by shrinking the working age cohort), which has especially negative impact on aging societies.

As with emigration, the estimation of the benefits and costs of return migration is likewise difficult. Generally, sending countries implement a policy to stimulate three crucial processes to maximise the benefits from emigration: remittances, investments and returns (e.g. the case of India, see: Sahay 2007). Return migration could mitigate the negative process of brain drain (the outflow of the highly educated and professionals), which is usually a key issue for developing countries (Gosh 2000; Olesen 2002).

To formulate an appropriate political response to return migration, some fundamental questions should be considered: What determinates returns? To what extent do they result from independent factors such as global recession? Are returns desirable from the point of view of the state’s interests? Should return migration be actively supported and facilitated, and if yes – what should be the scope of the state’s policy addressed to returnees? A serious reflection over these questions allows to make a fundamental decision on the state’s position towards return migration and, in consequence, to initiate or not any further actions, e.g. decide about the scale and character of the actions addressed to potential and/or real return migrants; allocate appropriate financial resources in the state’s budget; and engage certain public bodies.

One of the main dilemmas of policy-makers over return migration is related to the question when returns are profitable for the state’s economy and society. Returns of specialists and those who acquired a particular capital abroad (such as financial resources, social skills, professional qualifications, personal networks, and entrepreneurship) seem to be most beneficial.2 Those groups are usually able to easily reintegrate in the labour market and social life after return and, moreover, to contribute to the general state’s prosperity. Optimally, the returnees become an added value where a) new professional experience and competences were acquired during the migrants’ stay abroad; b) the acquired expertise and skills meet the requirements of employers in the domestic labour market; and c) migrants are able to utilise their new professional abilities after return (Stahl 1982: 887-889). If any of these conditions is not fulfilled, there is no guarantee that return migrants will bring an expected asset to the state’s economy.

Moreover, not all return processes are perceived by the state as a desirable phenomenon. Some countries actively encourage and even try to manage labourers’ outflows by establishing special institutional systems to coordinate foreign employment programs. This is especially noticeable for developing countries such as the Philippines, Indonesia, China, Vietnam, India, and Egypt (Gosh 2000, Massey 1999). The governments sign bilateral agreements with destination countries, organise networks of work agencies and implement recruitment programs under their direct or indirect control. Those countries usually face overpopulation, surplus of workforce, growing unemployment and possible social tensions resulting in a difficult socio-economic situation. In addition, they rely on the positive effect of remittances on households, local communities and the national economy as a whole.

State policy towards return migration. The case of Poland after 2004

As a result of joining the EU and opening labour markets by some of the member states, a massive outflow of Poles took place after 2004. The number of Poles staying abroad reached a peak in 2007 and was estimated at 2.3 million (6.6 per cent of the total population) (Fihel 2011: 25). The size of that wave was surprising for all, including the policy-makers, society and even experts. The subsequent outbreak of the worldwide economic crisis and continuing decline in the global economy made some of the Polish migrants decide to return to the home country. The return flows have been noticeable since 2008; however, it is difficult to estimate the exact scale due to scan data, and lack of information whether such returns are temporary or permanent. Some studies based on the LFS (Labour Force Survey) report the number of 580,000 returnees in the second quarter of 2008 (Anacka, Fihel 2012: 148). The 2011 national census should bring more accurate and reliable data on this issue. Over the last years, several research projects have been undertaken on return migration of Poles, exploring the profile of Polish migrants and their impact on the economy and society of both sending and destination countries (see: Anacka, Fihel 2012; Grabowska-Lusińska 2010; Iglicka 2009; Centrum Doradztwa Strategicznego 2010; 2011a; 2011b).

Poland has a rich history as an emigration country (Kołodziej 1982; Pilch 1984). Mass outflows of nationals were characteristic of the contemporary history of Poland, especially of the interwar period (1918-1939). The state’s policy at the time encouraged Poles to emigrate rather than to return home (Kicinger 2005; Wrzesiński 1975). However, it must be stressed here that there is a long-lasting tradition of repatriation schemes for Polish nationals and individuals of Polish origin which are sponsored by and operate strictly to the rules implemented by the state authorities; there were several waves of repatriation from the early years after the Second World War, through the 1990s till today. It means that the Polish state has an experience in stimulating and facilitating return flows, however, the ones just mentioned are very specific and, therefore, difficult to compare with the returns of post-accession migrants taking place in the recent years.

The first reaction of the Polish government to the post-accession migration appeared already in 2006. It was the Closer to work, closer to Poland program announced by the Ministry of Foreign Affairs and directly addressed to the Polish labour migrants abroad and those who just planned to emigrate. This document marked a significant change in the state’s policy towards Poles abroad as adopted to date, previously the focus being on the Polish diaspora as such. The aim of the program was to increase the assistance to the growing labour migration of Poles by providing easier access to the Polish consulates, the number of which was significantly increased in the new destination countries. Moreover, a wide information campaign was arranged to build understanding of the work conditions and employment procedures applicable in destination countries (Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2007a). The overall purpose was to protect Polish citizens against dangers and threats related to the often unprepared labour emigration. To sum up, the program focused on providing institutional support to ‘inexperienced’ Poles emigrating for work. The return migration was not yet an issue of the policy-makers’ interest.

The situation changed just a year after, when the post-accession emigration occurred to be a large-scale phenomenon and the first negative effects of the massive outflow of workers became noticeable in the Polish economy. As a response, in 2007 returns started to appear in the governmental documents as an important issue which requires the state’s reaction (Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2007b). The Ministry of Labour and Social Policy proclaimed The Return Program, its conceptual framework and planned activities being very ambitious and assuming close cooperation between the major administrative bodies (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej 2007). In the introduction to the conceptual note presenting The Return Program, attention was paid to the fact that labour shortages in some sectors of the economy were already evident and that employers were forced to search for foreigners as a substitute labour force. Prospective demography problems as a result of mass emigration were also raised. All these negative phenomena were presented as a rationale for the state’s involvement. Moreover, the argument continued, considering that emigrants are in large part young people, one can assume that passive observation of the ongoing processes could lead, in the nearest years, to a serious demographic crisis and labour market collapse (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej 2007). The main objective of the Program was portrayed as to create the best conditions for return for those who left Poland for economic reasons.

Among the actions mentioned in the Program, the most challenging ones were assigned to the Ministry of Finance: to introduce an income tax relief for people running a sole proprietorship business (so-called tax holidays), and to reduce the social insurance and pension contribution rate (only individuals who stayed abroad for at least a year would be entitled to all those privileges over a period of two years after return). Other important activities were allocated to the Ministry of Foreign Affairs: to improve the image of Poland among Polish emigrants, and to promote entrepreneurship and sole proprietorship; and to the Ministry of Labour and Social Policy: to establish an information service on the economic situation and available job opportunities in Poland, to start a special website dedicated to emigrants, to organise job fairs in London and Dublin as the most popular destinations of the post-accession emigration of Poles, and to prepare (together with the Central Statistical Office) an analysis of the Polish labour market, with special attention to the most valuable professional groups, and depending on the analysis final conclusion, to set up an incentive program to encourage the most wanted specialists to return. The Ministry of Education and the Ministry of Science and Higher Education were also mentioned in the Program as the institutions responsible for actions related to the development of e-learning systems in schools and universities across Poland as well as expansion of the network of Polish schools abroad. In practice, parliamentary elections resulting in the change of parties in the government prevented this impressive list of activities from finally being implemented.

Despite the political turbulence, the return migration remained a priority for the new government and, at the beginning of 2008, a new independent body was appointed: the Inter-ministry Working Group on Return Migration. Its aim was to formulate conceptual foundations and practical guidelines for the state’s policy. The document produced by the Group indicated the following key presumptions: 1) returns are an inevitable consequence of mass emigration; and 2) the main aim of the state policy is not to influence individual migrants’ decisions to return, but to provide them with a tool enabling to make a rational choice. It was also underlined that the general rationale for the state’s policy was not to stimulate return migration but rather to facilitate the process of returning to Poland (through reintegration into the national labour market in particular) (Fiałkowska, Szczepański 2012; Szczepański 2010; 2011). The practical guidelines for the return migration policy consisted of a list of activities sorted in six packages (only the first five were implemented in practice):

  1. To establish special services addressed to returnees, such as online services (dedicated websites, job consulting centres, investment and business advisory centres); to distribute Powrotnik (The Returner), a unique guidebook for returning migrants (see also point 5 below).
  2. To remove barriers for returning Poles, including by introducing the Tax Abolition Act in order to avoid double taxation; offering tax credits and investment allowances; facilitating the recognition of diplomas and qualifications acquired abroad; and making the acquisition or restoration of Polish citizenship easier. Enacted in 2008, the Tax Abolition Act provided for remission of unpaid income tax for Poles working abroad in 2002-2007. By 2010, only 57,000 people took advantage of that opportunity.
  3. To roll out activities addressed to individual return migrants and their families, such as facilitating the children’s reintegration into the educational system after return. The legal regulation ensuring additional lessons for returning children came into force in 2010. The instrument confers the right to minimum two and no more than five hours of the Polish language (or other subject) course a week provided in the school where the child is registered. This kind of assistance is offered free of charge for a maximum of 12 months on parent’s request, with the final decision to organise such additional courses being at the discretion of the school manager.
  4. To roll out activities addressed to the public administration bodies, including trainings for civil servants employed in the institutions responsible for contacts with the returnees, such as the local and regional labour offices.3
  5. To roll out activities related to information and promotion. In 2008, a governmental campaign titled Have you got a PLan to return? was inaugurated; its central aim was to provide potential and actual returnees with all necessary information to facilitate their return and later reintegration into the labour market and society. As part of the effort, a special manual for returnees (PowrotnikThe Returner) was distributed among Poles abroad via the network of consulates and Polish organisations (50,000 printed copies and available online). An official website ( was established with the main objective to provide full information about the most relevant issues for returnees regarding taxes, the social security and social benefit system, education of children, starting own business, recognition of diplomas and many others. In 2011, the website was incorporated as an integral part of the special service called Green Line, set up by the Polish Public Employment Service as an official online information and consultation centre for individuals searching for a job and employers in Poland ( The website allows its users to submit any question online and receive a reliable official response within 14 days. Analysing the Q&A forum, this particular service seems to be especially useful and popular among returnees. From 2008, nearly 800,000 visits were recorded, and only in 2011 the website was visited by 350,000 people and 1,200 questions were asked (Sejm 2012).
  6. To engage with specific target groups such as highly skilled professionals (e.g. medical personnel), students, and second generation migrants.

Independently from the governmental program, many other activities were implemented by state institutions and also by non-governmental bodies at the regional and local level. In the Opolskie region (one of the most severely affected by emigration), the program called Opolskie – here I stay was implemented and financed by the regional government. Emigrants, but first of all residents of Opolskie: graduates, the unemployed and other inhabitants were the target groups. Programs and initiatives addressed to return migrants and potential emigrants were initiated by the Warsaw Municipality, Polish organisations abroad, and business companies to mention just a few (the detailed list and description in: Fiałkowska, Szczepański 2012).

To conclude, with reference to the conceptual approach presented in the first part of the article, the return migration policy in Poland could be described as rather a reactive one. Although the first conceptual documents perceived returns of nationals as an antidote to the possible economic and demographic problems, and discussed a more active involvement of the state in encouraging Poles to return, when massive returns became inevitable due to the economic crisis in destination countries, the government’s attitude to the issue changed. Finally, the rationale for the return policy was not to stimulate returns but to facilitate the process as it happens. The governmental programs and activities were implemented in practice as a response to returns, and the key objective was to prevent any possible problems with migrants’ reintegration after return.

The state’s activities put on the political agenda took place both abroad (with the intensive support of consulates and Polish organisations), and within the country, also at the regional and local level. Moreover, the Internet was widely used as a tool for communication with actual and potential return migrants and for spreading relevant information, which proved to be an overall effective approach. It is difficult to estimate its efficiency, but undoubtedly the state’s policy towards returns may be evaluated positively as well-planned and consistent, relatively quickly implemented, and appropriate to the returns’ scale and impact.

What should also be stressed here, an important driver of the policy-makers’ interest in return migration was the fact that it was extensively covered by media and became an issue of serious concern for the public opinion. After 2004, Poles living abroad emerged as a separate target group in the platforms and election manifestos of political parties and in the electoral campaigns. Emigration, considered as the situation faced by Polish citizens abroad and by their families (very often left behind), and the impact of mass outflows on Poland’s society and economy came to prominence in political struggles (Lesińska 2012). In the pre-election period, the leaders of the political parties and presidential candidates regularly visited cities abroad with a high concentration of Poles. In the 2007 and 2010 elections, the number of people who voted abroad was several times higher than in the previous years. Although votes from abroad have a symbolic impact on the overall results, the electoral activity of Poles abroad received much publicity, making it to the top news stories in the national media, which showed pictures of long queues of Poles waiting for hours in front of consulates to vote. Not surprisingly, support of Polish migrants is one of the priorities for policy-makers, and return programs may be considered part of the never-ending political struggle for voter support.


The return migration is an important, but surprisingly often neglected component of the migration process. It is a very complex phenomenon with a high level of unpredictability of its scale, course and duration. Additionally, the concept of return is shifting, which is particularly visible in the case of the EU migration space with free movement of people and labour, where return is a recurring phase in a multi-stage mobility process during which a migrating person is changing the country of residence in search for better work and life options. As a result, the state’s policy towards returnees is especially challenging. Moreover, it is a difficult task for policy-makers to estimate the balance of costs and benefits of nationals’ returns and decide about setting up a policy dedicated exclusively to returnees, its character and scope. The efficiency of the policy depends on many various factors, some of them fully or partially independent from the state, such as an economic crisis in destination countries or migrants’ eagerness to take advantage of supportive return programs.

The state’s policy addressed to returnees consists of many various activities. Most of them are focused on the labour market to minimise the reintegration problems and to avoid any possible increase of unemployment. The scope and scale of the state’s activity depend on many factors. The first is how returns are perceived by decision-makers; return migration could be considered a desirable and wanted process in the situation of economic development and labour demands; it could also be seen as an inevitable process in the time of economic recession when migrants return to live through the troubled times at home. The second is the state’s capacity and availability of the institutional and financial resources necessary for the effective implementation of the state’s policy in practice. The third is the impact of the expectations of the public and interest groups (such as employers), who are often the crucial source of pressure on policy-makers to encourage and support return migrants.

In practice then, the influence of state programs and actions targeted at returnees is rather of a supportive character. Nevertheless, although there is no clear evidence to fully confirm this hypothesis, it seems that state activities could play some role in turning ‘willingness to return’ into a ‘decision to return’. While the state’s policy may have a limited impact on the individual’s decision to emigrate or to return, it has a potential to win migrants’ political support, which is the basic aim of any government. It is also worth remembering when analysing the drivers of any return policy that for political elites all migrants (no matter if they stay abroad or return home) as well as their families are first and foremost prospective voters, which explains why migration and migrants attract the interest of policy-makers, especially in the time of elections.

The main dilemmas of the state facing return migration is well illustrated by the case of Poland. In the few years after 2004, the country saw first mass emigration to the EU countries following the accession, and later returns prompted by the worldwide economic crisis on the one hand, and a relatively good condition of the Polish economy on the other. As a response to that situation, numerous various activities were implemented at the national, regional and local level aimed at facilitating the return process and focused on reintegration into the labour market and educational system (in the case of children). The most important activity concentrated on an information campaign on the administrative and legal issues inherent to the return process. The institutional network engaged in the implementation of the return migration policy was also impressive: from state institutions and a special inter-ministry body at governmental level to municipalities and non-governmental organisations and private business companies.


1 However, the correlation between mass emigration and decrease in the unemployment rate is not a universal one. P. Kaczmarczyk (2012) argues that for Poland the post-accession emigration wave had a very little impact on the registered number of unemployed.

2 There is no doubt that the return of highly skilled and specialist workforce is profitable for employers and economy as a whole, but it also generates increasing competition and a possible decrease in level of wages within a particular professional group.

3 State agencies responsible for that action included the Centre of Human Resources Development (Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich, a public institution subordinated to the Ministry of Labour and Social Policy). A series of trainings for around 600 people were held in 2008-2011 (Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich 2011).


Anacka M., Fihel A. (2012). Return Migration to Poland in the Post-accession Period, in: Leschke J., Galgoczi B., Watt A. (eds), EU Labour Migration in Troubled Time. Skills Mismatch, Return and Policy Responses, pp. 143-168. Surrey: Ashgate..

Athukorala P. (1990). International Contract Migration and the Reintegration of Return Migrants: The Experience of Sri Lanka. International Migration Review 24(2): 323-346.

Borjas G. J. (1994). The Economics of Immigration. Journal of Economic Literature 32(4): 1667-1717.

Cassarino J.-P. (2004). Theorizing Return Migration: The Conceptual Approach to Return Migrants Revisited. International Journal on Multicultural Societies 6(2): 253-279.

Centrum Doradztwa Strategicznego (2010). Migracja powrotna w województwie dolnośląskim. Skala zjawiska, potencjał oraz pogłębiona charakterystyka powracających. Kraków: Centrum Doradztwa Strategicznego.

Centrum Doradztwa Strategicznego (2011a). Powroty z migracji zagranicznych do Małopolski. Skala zjawiska, charakterystyka oraz potencjał powracających. Kraków: Centrum Doradztwa Strategicznego.

Centrum Doradztwa Strategicznego (2011b). Wyjazdy i powroty z emigracji mieszkańców województwa śląskiego. Kraków: Centrum Doradztwa Strategicznego.

Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich (2011). Szkolenia dla kadry publicznych służb zatrudnienia. (accessed: 14 June 2013).

Constant A., Massey D. (2002). Return Migration by German Guestworkers: Neoclassical versus New Economic Theories. International Migration 40(4): 5-38.

de Haas H. (2010). Migration and development: a theoretical perspective. International Migration Review 1(44): 227-264.

Duszczyk M. (2007). Doświadczenia wybranych państw członkowskich Unii Europejskiej w zakresie migracji powrotnych. CMR Working Papers 21/79. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Fiałkowska K., Szczepański M. (2012). Labour mobility within the EU – impacts of return migration. Poland Case Study. Eurofound – PPMI (unpublished manuscript).

Fihel A. (ed.) (2011). Recent Trends in International Migration in Poland. The 2011 SOPEMI report. CMR Working Papers 52/110. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Gosh B. (ed.) (2000). Return migration: journey of hope or despair? Geneva: International Organisation for Migration.

Grabowska-Lusińska I. (ed.) (2010). Poakcesyjne powroty Polaków. CMR Working Papers 43/101. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Herzog H., Schottman A. M. (1982). Migration Information, Job Search and the Remigration Decision. Southern Economic Journal 50(1): 43-56.

Hill J. K. (1987). Immigrant Decisions Concerning Duration of Stay and Migratory Frequency. Journal of Development Economics 25(1): 221-234.

Iglicka K. (2009). Powroty Polaków w okresie kryzysu gospodarczego. W pętli pułapki migracyjnej. Raport z badań. Raporty i analizy 1/09. Warszawa: Centrum Stosunków Międzynarodowych.

Kaczmarczyk P. (ed.) (2011). Recent Trends in International Migration in Poland. The 2010 SOPEMI report. CMR Working Papers 51/109. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Kaczmarczyk P. (2012). Labour market impacts of post-accession migration from Poland, in: OECD. Free Movement of Workers and Labour Market Adjustment. Recent Experiences from OECD Countries and the European Union. Paris: OECD Publishing.

Kicinger A. (2005). Polityka emigracyjna II Rzeczpospolitej. CEFMR Working Paper 4. Warsaw: Central European Forum For Migration Research.

King R. (1978). Return Migration: A Neglected Aspects of Population Geography. Area 10(3): 175-182.

King R. (2000). Generalizations from the history of return migration, in: B. Ghosh (ed.), Return migration: journey of hope or despair?. Geneva, International Organization for Migration.

Kołodziej E. (1982). Wychodźstwo zarobkowe z Polski 1918-1939. Warsaw: Książka i Wiedza.

Layard R., Krugman P., Dornbusch R. (1992). East-West Migration: The Alternatives. Cambridge, Mass.: MIT Press.

Leschke J., Galgoczi B., Watt A. (eds) (2012). EU Labour Migration in Troubled Time. Skills Mismatch, Return and Policy Responses. Surrey: Ashgate.

Lesińska M. (ed.) (2010). Polityka państwa wobec migracji powrotnych własnych obywateli. Teoria i praktyka. CMR Working Papers 44/102. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Lesińska M., Nestorowicz J. (2010). Analiza polityki państwa wobec migracji powrotnych. Przypadek Hiszpanii, in: M. Lesińska (ed.), Polityka państwa wobec migracji powrotnych własnych obywateli. Teoria i praktyka, pp. 39-51. CMR Working Papers 44/102. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Lesińska M. (2012). Partycypacja wyborcza Polaków zagranicą w wyborach krajowych 1989-2011 a podziały socjo-polityczne wśród diaspory polskiej, paper delivered at the conference titled ‘Społeczne i kulturowe skutki migracji z Polski na przełomie wieków’, Warsaw, 15-16 November 2012.

Massey D. (1990). Social Structure, Household Strategy, and the Cumulative Causation of Migration. Population Index 56: 3-26.

Massey D. (1999). International Migration at the Dawn of the Twenty-First Century: The Role of the State. Population and Development Review 25(2): 303-322.

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (2007). Koncepcja Programu ‘Powrót’. Online: (accessed 19 May 2013).

Ministerstwo Spraw Zagranicznych (2007a). Interpelacja nr 71 w sprawie polityki rządu wobec Polaków mieszkających poza granicami kraju. Odpowiedź Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 11 grudnia 2007. Online: (accessed: 19 May 2013).

Ministerstwo Spraw Zagranicznych (2007b). Rządowy program współpracy z Polonią i Polakami za granicą. Online: (accessed: 19 May 2013).

Okólski M. (2012). Modernising impacts of emigration. Studia Socjologiczne 3(206): 49-79.

Olesen H. (2002). Migration, Return, and Development: An Institutional Perspective. International Migration 40(5): 125-150.

Pilch A. (red.) (1984). Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII-XX w.). Warsaw: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Portes A., Guarnizo L. E., Landolt P. (1999). The study of transnationalism: pitfalls and promise of an emergent research field. Ethnic and Racial Studies 22(2): 217-37.

Ravenstein E. (1885). The Laws of Migration. Journal of the Statistical Society of London 48(2): 167-235.

Sahay A. (2007). Cultivation of the Indian Diaspora: From Statistical Analysis to Policy Formulation, paper delivered at the Annual Meeting of the International Studies Association, Chicago, February 2007.

Sejm (2012). Odpowiedź sekretarza stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych – z upoważnienia prezesa Rady Ministrów – na interpelację nr 971 w sprawie działań państwa polskiego na rzecz Polonii i Polaków za granicą (z dnia 21 lutego 2012 r.). Online: (accessed: 15 June 2013).

Stahl Ch. W. (1982). Labor Emigration and Economic Development. International Migration Review 16 (4): 868-898.

Szczepański M. (2010). Analiza polityki państwa wobec migracji powrotnych. Przypadek Polski, in: Lesińska M. (ed.) Polityka państwa wobec migracji powrotnych własnych obywateli. Teoria i praktyka, pp. 16-38. CMR Working Papers 44/102. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Szczepański M. (2011). Polityka rządu polskiego wobec najnowszych migracji powrotnych. Przegląd Polsko-Polonijny 1: 85-97.

Wrzesiński W. (1975). Polityka państwa polskiego wobec Polaków za granicą w latach 1918-1939. Przegląd Zachodni 2: 292-313.

Zelinsky W. (1971). The Hypothesis of the Mobility. Geographical Review 61(2): 219-249.

legal status, economic adaptation, immigration, Ukrainians, Vietnamese, Poland

The purpose of this article was to answer the question whether and how the legal status, and in particular its increase, influences the economic and professional adaptation of immigrants with different ethnic backgrounds. The analysis was of a qualitative nature and was based on in-depth interviews with Ukrainian and Vietnamese immigrants having different legal statuses. Contrary to the assumed hypothesis, it turned out that the increase of the legal status of the studied immigrants from Ukraine and Vietnam, meaning that they achieve more secure legal status – giving them wider scope of rights and a growing sense of security and stability – rarely contributed to a significant improvement of their economic and professional position. Meanwhile, there could be observed differences between these two groups in terms of patterns of adaptation in the Polish economy, which were influenced by the legal framework, but also by other important factors, such as, in particular, the availability of income-bringing activities and social networks.


W polskiej literaturze migracyjnej niejednokrotnie już wskazywano na odmienne wzorce adaptacji ekonomicznej różnych grup migranckich w zależności od rozmaitych czynników (por. Górny, Grzymała-Kazłowska, Kępińska, Fihel, Piekut 2007; Grzymała-Kazłowska red. 2008; Górny, Kindler, Piekut, Stefańska, Szulecka 2010; Klaus red. 2011; Wysieńska red. 2012; Kindler, Szulecka 2013). Tylko sporadycznie jednak rozważano, czy i jak sytuacja prawna imigrantów różnicuje ich w zakresie funkcjonowania na rynku pracy (Grzymała-Kazłowska, Stefańska, Szulecka 2008; Kindler, Szulecka 2010; Bieniecki, Pawlak 2010)1. Analizując historie imigrantów z dwóch odmiennych grup narodowych – istotnych z uwagi na liczbę i miejsce w polskiej gospodarce na tle cudzoziemców ogółem – próbujemy zapełnić tę lukę, patrząc przy tym na ewentualne różnice związane z pochodzeniem etnicznym, a tym samym krajem i regionem pochodzenia. Te zresztą determinują również status prawny imigrantów, bowiem w założenia polityki migracyjnej nierzadko wpisane są preferencje polegające, na przykład, na uprzywilejowaniu obywateli określonych krajów w zakresie dostępu do rynku pracy (por. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 2012; Departament Polityki Migracyjnej MSW 2012b).

Celem artykułu jest pokazanie, jak status prawny, a w szczególności jego podwyższenie, zwane tu awansem prawnym, wpływa na adaptację ekonomiczno-zawodową imigrantów. Wskaźnikami adaptacji widzianej jako proces są takie kwestie jak posiadanie zajęcia zarobkowego bądź jego brak, charakter zajęcia zarobkowego i jego zgodność z posiadanymi przez imigranta kwalifikacjami oraz możliwości mobilności zawodowej. Zakładamy, że wraz z podwyższaniem się statusu prawnego – a tym samym wraz z poszerzaniem opisanej niżej struktury możliwości oraz zwiększaniem poczucia bezpieczeństwa i stabilności pobytu – imigranci zyskują wyższy status ekonomiczno-zawodowy. Jednocześnie zakładamy, że obiektywnie ten sam status prawny nie daje identycznych warunków rozwoju zawodowego imigrantom, zwłaszcza jeśli wywodzą się z odmiennych grup etnicznych, co ma związek z innymi czynnikami wspierającymi lub utrudniającymi adaptację.

Zarówno analiza, jak i będące jej przedmiotem wywiady z imigrantami, mają charakter jakościowy, co oznacza, że wnioski z badania nie mogą być generalizowane na całą zbiorowość Ukraińców i Wietnamczyków w Polsce2. Na analizowany materiał składa się 114 wywiadów pogłębionych z imigrantami ekonomicznymi z Ukrainy (63 osoby, w tym 30 kobiet) i Wietnamu (51 osób, w tym 14 kobiet), o różnym statusie prawnym, przeprowadzonych w latach 2006-2010. W chwili badania 11 Ukraińców przebywało w Polsce nielegalnie, 9 miało różnego rodzaju wizy, 12 – zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, 21 – zezwolenia na pobyt stały, a 8 – obywatelstwo polskie. Status prawny dwóch osób nie był określony, choć z kontekstu można przypuszczać, że miały prawo do pobytu czasowego. Grupa badanych imigrantów z Wietnamu była zdecydowanie mniej zróżnicowana pod względem statusu prawnego. I tak, 16 Wietnamczyków przebywało w Polsce nielegalnie, 26 miało zezwolenie na pobyt stały, a 6 – zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony. Jedna osoba miała zgodę na pobyt tolerowany, a status jednego z imigrantów nie został określony.

Wybór do badania imigrantów z tych dwóch krajów nie był przypadkowy3. Ukraińcy są najliczniejsi wśród imigrantów z krajów europejskich, a Wietnamczycy – z krajów azjatyckich. Te grupy imigranckie wyraźnie różnią się od siebie pod względem funkcjonowania w polskiej gospodarce. Nie bez znaczenia dla ich adaptacji ekonomicznej jest to, że Ukraińcy są Polakom bliżsi w sensie kulturowym i geograficznym niż Wietnamczycy, którzy na dodatek odróżniają się od Polaków wyglądem fizycznym (są tzw. migrantami widocznymi). Ukraińcy, w przeciwieństwie do Wietnamczyków, nie mają też tendencji do koncentracji w zakresie miejsc pracy czy zamieszkania, co również wpływa na ich możliwości adaptacji ekonomicznej, w tym pracy w środowisku Polaków.

W artykule najpierw nakreślone są ramy analityczne rozważań, na których opierają się wymienione wyżej główne hipotezy badawcze. Następnie ukazany jest kontekst prawny funkcjonowania imigrantów z Ukrainy i Wietnamu oraz sposoby osiągania przez nich wyższych statusów prawnych, czyli awansu prawnego. Po przedstawieniu subiektywnych ocen imigrantów w odniesieniu do ich indywidualnej sytuacji prawnej, analizowany jest wpływ statusu prawnego oraz awansu prawnego na różne aspekty ich adaptacji ekonomiczno-zawodowej.

Ramy analityczne

Status prawny imigrantów wynika z uregulowań prawnych dotyczących cudzoziemców, stanowiących swoistą mertonowską strukturę możliwości (opportunity structure) (Merton 1996) określającą posiadane przez imigrantów uprawnienia oraz bariery instytucjonalno-prawne napotykane w procesie adaptacji do warunków życia w kraju docelowym. Status prawny oznacza więc pozycję imigranta, również względem struktury możliwości, na którą składa się nie tylko obowiązujące prawo, ale także warunki gospodarcze czy społeczne. W wypadku imigrantów, którzy są naturalizowani bądź mają prawo stałego pobytu, zakres dostępnych możliwości jest szerszy niż w wypadku tych, których status pobytu w Polsce jest nieuregulowany bądź opiera się wyłącznie na posiadaniu wiz lub innych zezwoleń na pobyt o krótkim okresie ważności i relatywnie trudnych do odnowienia. Na potrzeby niniejszej analizy status prawny pierwszej grupy imigrantów określany jest mianem bezpiecznego statusu prawnego (zamiennie nazywanego tu pewnym statusem prawnym), a drugiej grupy – niepewnego statusu prawnego.

Struktura możliwości może się zmieniać – poszerzać lub kurczyć (Merton 1996) – zarówno w sensie obiektywnym, w wyniku zmiany prawa, jak i w sensie subiektywnym, gdy imigranci nabywają coraz pełniejszą wiedzę na temat tego, co dana struktura możliwości im oferuje i jak z tej oferty mogą skorzystać. Struktura ta stanowi niewątpliwie ważny punkt odniesienia, ale duże znaczenie mają też inne czynniki, jak na przykład sieci społeczne czy określone charakterystyki imigranta, w tym posiadany przez niego kapitał ludzki, społeczny i kulturowy.

Choć struktura możliwości oznacza dla imigrantów określony kontekst formalno-prawny, w jakim mogą czy muszą się poruszać, to jednak nie determinuje ona całkowicie działań jednostek. Analizując indywidualne decyzje imigrantów, warto zwrócić uwagę na tzw. podmiotowe sprawstwo (agency), które oznacza zdolność podejmowania – w zależności od indywidualnej sytuacji – decyzji, które pozwalają na osiągnięcie jednostkowych celów (Bakewell 2010). Poniższej analizie towarzyszy więc założenie, że imigranci, jako jednostki, są co prawda zależni od określonych struktur możliwości, ale ich działania nie wynikają jedynie z biernej postawy względem dostępnych lub niedostępnych możliwości, ale też – a nawet przede wszystkim – są rezultatem ich decyzji, opartych na spostrzeżeniach w odniesieniu do struktur możliwości, z jednej strony, i możliwych do podjęcia działań, z drugiej strony (por. Grabowska-Lusińska 2012). Zachowania jednostek są więc również efektem przeprowadzonego bilansu kosztów i korzyści, różnych celów i strategii życiowych imigrantów.

Status prawny imigranta jest stosunkowo zmienny. „Awans prawny”, czyli osiągnięcie wyższego szczebla w hierarchii statusów prawnych, może zależeć od działań podejmowanych przez samego imigranta (na przykład małżeństwo z obywatelem Polski), ale też od działań państwa (na przykład umożliwienie zalegalizowania pobytu w ramach programu regularyzacyjnego)4. Zdarza się, że to zmiany geopolityczne, jak na przykład wstąpienie Polski do Unii Europejskiej5, powodują, że niemal z dnia na dzień zmienia się status prawny imigrantów, nawet jeśli nie podejmują oni żadnych działań w tym kierunku. Choć zmiany statusu prawnego cudzoziemca wynikają z przepisów prawa, co zdawałoby się oznaczać pewną „sztywność” statusu, to w rzeczywistości jest możliwe, że status zmienia się dość radykalnie w stosunkowo krótkim czasie. Przykładowo, legalny pobyt cudzoziemca w ciągu jednego dnia może zmienić się w nielegalny, gdy traci ważność jego dokument pobytowy, a cudzoziemiec mimo to decyduje się pozostać w kraju imigracji.

Zakres praw posiadanych przez imigranta wynikający ze statusu prawnego oraz pewność pobytu gwarantowana przez wyższe w hierarchii statusy prawne mają znaczenie dla poczucia bezpieczeństwa imigranta. Według Katarzyny Szymańskiej-Zybertowicz (2011a, b) znaczenie tego ostatniego – nazywanego przez nią za Anthony Giddensem „bezpieczeństwem ontologicznym” – w polskiej literaturze migracyjnej dotychczas było ignorowane. Tymczasem bezpieczeństwo i stabilizacja to w świetle koncepcji Ager i Strang (2008) kluczowe – oprócz znajomości języka i kultury państwa przyjmującego – czynniki ułatwiające proces integracji imigrantów.

Potrzebę szerszego uwzględniania kwestii poczucia bezpieczeństwa i stabilności przy badaniu integracji czy adaptacji imigrantów postuluje również Aleksandra Grzymała-Kazłowska (2013), która proponuje określenie dających oparcie i poczucie bezpieczeństwa statusów prawnych mianem „kotwic prawno-instytutcjonalnych”. Założenie, że bezpieczeństwo i stabilizacja pobytu związane z posiadaniem określonych statusów prawnych jest istotne z punktu widzenia adaptacji ekonomiczno-zawodowej, było podstawą dla zaproponowanego wcześniej podziału na niepewne i bezpieczne statusy prawne (por. Goldring, Landolt 2012).

Sytuacja prawna imigrantów z Ukrainy i Wietnamu

Sytuacja prawna imigrantów – a w szczególności dostęp do zasobów publicznych oraz pewność i stabilność pobytu – zależy przede wszystkim od rodzaju posiadanych przez imigrantów dokumentów pobytowych. Wpływ na tę sytuację może mieć także, na przykład, kraj obywatelstwa (obywatele niektórych państw mogą być pod niektórymi względami uprzywilejowani) czy posiadanie polskiego pochodzenia. Zazwyczaj, podobnie jak w innych krajach europejskich, zakres uprawnień imigrantów w Polsce rośnie wraz z długością pobytu i uzależnionym od niej osiąganiem wyższych statusów prawnych (por. Gross 2005).

Wydaje się, że wyróżnione w poprzedniej części artykułu pewne i niepewne statusy prawne można umieścić na pionowej osi, której początek stanowiłaby sytuacja, w której cudzoziemiec przebywający w Polsce nie ma żadnych dokumentów uprawniających do pobytu, a więc posiada najbardziej niepewny status prawny, a koniec – sytuacja, gdy imigrant posiada już obywatelstwo polskie, czyli najbardziej pewny status prawny. Wraz ze zbliżaniem się do końca osi, zwiększa się zakres praw imigranta, a także pewność i stabilność jego pobytu. Co szczególnie istotne, zwiększają się uprawnienia imigranta w zakresie dostępu do rynku pracy (por. Rys. 1).

Rozpoczynający naszą analityczną oś niepewny status prawny przede wszystkim dotyczy cudzoziemców przebywających w Polsce całkowicie nielegalnie. Poziom przysługujących im praw można określić jako niemal zerowy, choć nie znaczy to, że zupełnie są oni praw pozbawieni. Wprawdzie nie mają prawa do pracy w Polsce, ale przysługuje im prawo pracownicze w postaci możliwości dochodzenia zwrotu przez pracodawcę niewypłaconych wynagrodzeń6. Mogą też skierować sprawę do sądu albo skargę do Rzecznika Praw Obywatelskich. Chociaż nie mogą być ubezpieczeni w Narodowym Funduszu Zdrowia i korzystać z publicznego systemu ochrony zdrowia, w sytuacji zagrożenia życia mogą liczyć na pomoc medyczną, której koszty jednak najczęściej muszą pokrywać samodzielnie (Maśliński 2011). Ich dzieci, jeśli przebywają w Polsce, mają prawo do bezpłatnej nauki w szkołach publicznych (do poziomu szkoły średniej). Co oczywiste, przysługują im ponadto gwarancje wynikające z ochrony praw podstawowych, jak na przykład poszanowanie życia rodzinnego, ale w praktyce korzystanie z tych praw może okazać się trudne. Nieudokumen-towanym imigrantom nie przysługuje prawo do połączenia z rodziną.

Cudzoziemcy przebywają w Polsce nielegalnie albo w związku z nielegalnym wjazdem do Polski, albo z powodu pozostania w Polsce po utracie ważności ich dokumentu pobytowego, albo ze względu na wykorzystywanie zezwolenia na pobyt w innym celu niż zadeklarowali. Stale muszą oni liczyć się z tym, że mogą być zatrzymani, umieszczeni w ośrodku strzeżonym dla cudzoziemców i odesłani do krajów pochodzenia. Co więcej, w razie wydalenia grozi im wpis do wykazu cudzoziemców niepożądanych na terytorium RP oraz do Systemu Informacyjnego Schengen (SIS) w celu odmowy wjazdu, co skutkuje zakazem wjazdu do Polski nawet do pięciu lat.

Rys. 1. Awans prawny imigrantów a uprawnienia oraz bezpieczeństwo i stabilizacja pobytu

Źródło: opracowanie własne.

Mianem względnie niepewnego statusu prawnego można określić status prawny cudzoziemców, którzy co prawda przebywają w Polsce legalnie, ale tylko na podstawie wiz (wydawanych w różnych celach, także wiz nie dających prawa do pracy, jak na przykład w wypadku wiz turystycznych) albo zezwoleń na zamieszkanie na czas oznaczony, z którymi nie łączy się prawo nieograniczonego dostępu do polskiego rynku pracy. Cudzoziemcom z prawem czasowego pobytu w Polsce trudno jest podejmować długoterminowe zobowiązania (na przykład stałą pracę), gdyż ich uprawnienie w zakresie pobytu jest jedynie krótkookresowe i obwarowane różnymi wymogami. Aby móc legalnie pracować w Polsce, muszą posiadać zezwolenie na pracę, które jest wydawane, gdy na dane miejsce pracy nie ma chętnego polskiego bezrobotnego. W wyjątkowych, określonych prawem sytuacjach, mogą być zwolnieni z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę – na przykład Ukraińcy w wypadku pracy w oparciu o oświadczenie pracodawcy o zamiarze zatrudnienia cudzoziemca przez maksymalnie sześć miesięcy w ciągu dwunastu miesięcy – lub uzyskiwać je automatycznie (bez wcześniejszego testu rynku pracy, jak na przykład w wypadku zatrudnienia w zawodzie znajdującym się na liście zawodów deficytowych w danym województwie). Działalność gospodarczą mogą podejmować tylko w określonych formach spółek, z reguły wymagających stosunkowo wysokiego kapitału początkowego. Nie mają prawa do świadczeń z tytułu bezrobocia7 czy pomocy społecznej. W razie utraty pracy ich zezwolenie na pobyt w Polsce traci ważność, co oznacza konieczność wyjazdu z Polski8. Zezwolenie na pracę nie dotyczy bowiem całego rynku pracy czy całej branży, ale zatrudnienia u konkretnego pracodawcy. Imigranci legalnie pracujący w Polsce są obowiązkowo ubezpieczani w Narodowym Funduszu Zdrowia, dzięki czemu mogą bezpłatnie korzystać z publicznego systemu ochrony zdrowia. Prawo do połączenia z rodziną przysługuje tylko cudzoziemcom z zezwoleniem na zamieszkanie na czas oznaczony, którzy przebywają w Polsce na podstawie tego typu zezwolenia co najmniej dwa lata, a bezpośrednio przed złożeniem wniosku o udzielenie zezwolenia na pobyt dla członka rodziny przebywali na podstawie zezwolenia wydanego na okres pobytu nie krótszy niż rok.

Wiza uprawnia do pobytu maksymalnie trzymiesięcznego w wypadku wizy Schengen lub maksymalnie rocznego w wypadku wizy krajowej. Z kolei zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony może być wydane co najwyżej na dwa lata9. Oba typy dokumentów pobytowych mogą zostać odnowione, ale tylko po spełnieniu szeregu określonych prawem warunków. Prawo pobytu jest uzależnione od dostatecznie dobrej sytuacji finansowej, z której wynika gwarancja, że cudzoziemiec i jego rodzina nie będą korzystać z pomocy społecznej.

Względnie pewny status prawny mają cudzoziemcy, którzy wprawdzie przebywają w Polsce na podstawie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, ale znajdują się w o wiele korzystniejszej sytuacji niż inni cudzoziemcy z prawem czasowego pobytu. Chodzi przede wszystkim o małżonków obywateli polskich oraz studentów i absolwentów studiów dziennych. Mają oni prawo do pracy oraz prowadzenia działalności gospodarczej na takich samych zasadach jak obywatele polscy, a małżonkowie dodatkowo – prawo do świadczeń z tytułu bezrobocia. Do imigrantów o względnie pewnym statusie prawnym można zaliczyć także cudzoziemców przebywających w Polsce legalnie i nieprzerwanie od co najmniej trzech lat, którzy co prawda posiadają tylko zezwolenie na pobyt czasowy i muszą ubiegać się o zezwolenie na pracę, ale jest im ono wydawane automatycznie, tj. bez przeprowadzania testu rynku pracy.

Pewny, inaczej bezpieczny, status prawny dotyczy imigrantów posiadających zezwolenie na pobyt stały (zezwolenie na osiedlenie się lub zezwolenie na pobyt rezydenta długoterminowego Wspólnot Europejskich) lub cudzoziemców naturalizowanych. Największe bezpieczeństwo, czyli najszerszy zakres uprawnień i możliwość bezterminowego stałego pobytu, bez konieczności ubiegania się ponownie o jakiekolwiek zezwolenia, mają imigranci naturalizowani. Przysługują im identyczne prawa jak rdzennym obywatelom polskim. Nieco tylko mniej uprawnień mają cudzoziemcy z prawem stałego pobytu: brakuje im przede wszystkim prawa do głosowania w wyborach, jeżdżenia bez wiz do krajów, gdzie z obowiązku wizowego zwolnieni są obywatele polscy, czy dostępu do zawodów zastrzeżonych wyłącznie dla obywateli polskich. Imigranci o pewnym statusie prawnym mogą sprowadzać do Polski członków najbliższej rodziny.

Warunkiem uzyskania zezwolenia na pobyt stały jest, między innymi, co najmniej pięcioletni legalny i nieprzerwany pobyt w Polsce, a także posiadanie stabilnego i regularnego źródła dochodów na utrzymanie siebie i rodziny. Karta pobytu w związku z otrzymaniem tego typu zezwolenia jest wydawana aż na 10 lat, a po tym okresie podlega wymianie. Wtedy już nie trzeba spełniać warunków związanych ze statusem ekonomicznym. Jeśli chodzi o długość pobytu wymaganą do uzyskania obywatelstwa polskiego, to w ramach procedury uznania za obywatela polskiego potrzebny jest co najmniej trzyletni (w wypadku uprzywilejowanych kategorii cudzoziemców – dwuletni) nieprzerwany pobyt na podstawie zezwolenia na pobyt stały, a w wypadku procedury nadania obywatelstwa przez Prezydenta RP nie jest to sprecyzowane10.

Pewny status prawny oznacza nie tylko wiele uprawnień, ale wydaje się także wpływać na poczucie stabilizacji i umożliwiać zakorzenienie się w Polsce. Cudzoziemiec z zezwoleniem na pobyt stały nie może – w świetle obecnie obowiązującego prawa – być wydalony z Polski z powodów ekonomicznych, ale z uwagi na względy bezpieczeństwa i porządku publicznego jest to możliwe. Pełne bezpieczeństwo pobytu daje tylko obywatelstwo polskie, które całkowicie chroni imigranta przed wydaleniem.

Jak widać z powyższego, sytuacja prawna imigrantów widziana jako pionowa oś, na której imigrant przesuwa się w zależności od posiadanych dokumentów pobytowych, zmienia się w kierunku większej stabilizacji i bezpieczeństwa najczęściej wraz z wydłużaniem się czasu pobytu imigranta i okresu ważności jego dokumentów pobytowych. Zmiany statusu prawnego nie przebiegają wyłącznie jednokierunkowo. Możemy mieć do czynienia z uzyskiwaniem coraz bardziej bezpiecznych statusów prawnych, jak i ich utratą. Imigranci mogą przez długi czas znajdować się w danej sytuacji prawnej, która niekoniecznie wiąże się z posiadaniem bezpiecznego statusu prawnego, ale oznacza swoistą stabilizację prawną, rozumianą jako brak zmian. Każda z tych sytuacji prawnych może mieć wpływ na to, jak imigranci radzą sobie w polskiej gospodarce, czy i jak zmiany w zakresie ich statusu prawnego – będące bądź awansem prawnym, bądź degradacją prawną – mogą powodować zmiany w ich statusie ekonomiczno-zawodowym.

Ścieżki legalizacji pobytu imigrantów z Ukrainy i Wietnamu

Warto wskazać, co zostało uczynione poniżej, jak w praktyce imigranci wietnamscy i ukraińscy wykorzystywali (a także naruszali) przepisy prawne w celu uregulowania pobytu i pracy w Polsce oraz osiągania kolejnych szczebli w hierarchii statusów prawnych. Jest to bowiem odpowiedź na pytanie, jak badani imigranci korzystali z zastanej przez nich struktury możliwości i radzili sobie z wynikającymi z niej ograniczeniami. Należy zaznaczyć, że nie wszyscy cudzoziemcy są w stanie, ze względu na bariery prawne,  lub chcą, z uwagi na swoje strategie życiowe, przejść całą ścieżkę prowadzącą od niepewnego do bezpiecznego statusu prawnego. Na przykład, dla niektórych pewny i stabilny pobyt w Polsce jest mniej ważny niż kwestie finansowe (por. Duszczyk 2012).

Szczególnie trudne jest przejście od nielegalnego do legalnego statusu pobytu, gdyż do takiego awansu prawnego może dojść jedynie w ramach abolicji nieregularnie organizowanych przez państwo, w wyniku małżeństwa z obywatelem polskim, uzyskania zgody na pobyt tolerowany lub na podstawie uznaniowych, stosunkowo rzadko wydawanych, decyzji urzędników o przyznaniu prawa do pobytu czasowego na przykład ze względu na dobro dzieci wychowywanych w Polsce. Również utrzymanie względnie niepewnego statusu prawnego, jakim jest zezwolenie na pobyt czasowy, a następnie zdobycie pewnego statusu prawnego w postaci zezwolenia na pobyt stały, wymaga spełnienia relatywnie wysokiego kryterium dochodowego (po odjęciu kosztów zamieszkania cudzoziemcowi powinno zostać tyle pieniędzy na członka rodziny, by nie był uprawniony do korzystania z pomocy społecznej), posiadania tytułu prawnego do zajmowanego mieszkania oraz ubezpieczenia zdrowotnego. Do naturalizacji dodatkowo potrzebna jest podstawowa znajomość języka polskiego, która musi być poświadczona certyfikatem językowym wydawanym przez Państwową Komisję Poświadczania Znajomości Języka Polskiego Jako Obcego lub świadectwem ukończenia polskiej szkoły lub szkoły za granicą z wykładowym językiem polskim. W polskim prawie wydaje się zatem dominować podejście, w którym awans prawny jest traktowany bardziej jako nagroda za integrację niż jako środek mający na celu wsparcie procesu integracji (por. Groenendijk 2004). Cała droga imigranta od przyjazdu do Polski do naturalizacji w typowej sytuacji – według obecnie obowiązujących przepisów – trwa co najmniej osiem bądź dziewięć lat, choć wyjątkowo może być krótsza w wypadku uprzywilejowanych kategorii imigrantów, takich jak na przykład małżonkowie obywateli polskich czy osoby pochodzenia polskiego.

Badani obywatele Ukrainy – w przeciwieństwie do obywateli Wietnamu – mieli wiele prawnych możliwości legalnego dostania się do Polski, z czego zazwyczaj korzystali. Stąd, ich niepewny status prawny w postaci nielegalnego pobytu najczęściej nie był następstwem nielegalnego wjazdu do Polski, ale pozostania w Polsce mimo upływu ważności dokumentów pobytowych bądź naruszenia warunków pobytu na podstawie posiadanych dokumentów. Ukraińcy z prawem pobytu w Polsce nieformalnie angażujący się w pracę są w lepszej sytuacji niż Wietnamczycy, którzy nielegalnie przyjechali do Polski. Mając prawo pobytu mogą zwykle bez obaw przekraczać granicę w określonych w dokumentach pobytowych terminach. Sytuację Ukraińców posiadających dokument pobytowy, ale pracujących bez umowy, można określić jako quasi-legalną11. Ich legalność pobytu w każdym momencie może być podważona, jeśli w efekcie działań kontrolnych wyjdzie na jaw nielegalnie wykonywana przez nich praca.

Aż do 1 października 2003 roku obywatele Ukrainy mieli prawo przyjeżdżać do Polski w ramach ruchu bezwizowego. Po tej dacie wprawdzie potrzebowali już wiz, ale przez dłuższy czas otrzymywali je bezpłatnie i stosunkowo łatwo. Były to w większości wizy turystyczne albo związane z odwiedzinami, a więc nie uprawniały do wykonywania pracy na terytorium RP. Na ich podstawie można było przebywać maksymalnie 90 dni, a powrót mógł nastąpić po trzymiesięcznej przerwie. Ukraińcy często wykorzystywali pobyt na podstawie tego rodzaju wiz do podejmowania pracy w nieformalnej gospodarce. Przed upływem okresu ich ważności wracali na Ukrainę, gdzie wyrabiali sobie bezpłatnie kolejne wizy i wracali do Polski, ponownie angażując się w pracę mimo braku posiadania uprawnień do tego.

Sytuacja zmieniła się po wejściu Polski do obszaru Schengen 21 grudnia 2007 roku – odtąd trudniejsze stało się, przynajmniej z formalnego punktu widzenia, zdobycie przez Ukraińców wizy uprawniającej do wjazdu do Polski. Wizy turystyczne stały się tzw. wizami Schengen, uprawniającymi do podróżowania po całej Unii Europejskiej, ale w związku z tym podlegającymi bardziej uciążliwej procedurze biurokratycznej. By otrzymać wizę, trzeba było przedłożyć więcej dokumentów, a ponadto – wnieść opłatę w wysokości 35 euro (wcześniej wizy turystyczne były bezpłatne). Zmiany oznaczały obowiązek ponoszenia opłat nie tylko za wydanie wizy Schengen, ale także wizy krajowej. W tej sytuacji imigranci z Ukrainy woleli starać się o wizę w celu wykonywania pracy, która jest tzw. wizą krajową, a więc dającą prawo do pobytu tylko w Polsce, ale za to łatwiejszą do uzyskania (kosztowała więcej niż wiza turystyczna – 75 euro, dopiero w 2012 roku zniesiono opłaty za ten rodzaj wiz).

W świetle wywiadów, na pozostawanie w Polsce po upływie okresu ważności wiz często decydowały się kobiety pracujące w sektorze usług dla gospodarstw domowych, gdyż charakter ich pracy – zwłaszcza gdy nie było to sprzątanie, ale opieka nad osobą chorą, starszą lub dzieckiem – wymagał ciągłego pobytu w Polsce i trudniej akceptowalna była rotacja pracowników (por. Bojar, Gąsior-Niemiec, Bieniecki, Pawlak 2005; Kindler 2011; Duszczyk 2012). Dodatkowo, po wprowadzeniu opłat za wizy, wyjazdy do kraju pochodzenia nie dla wszystkich były opłacalne. Jeśli imigranci nie mieli pewności, że uda im się szybko zdobyć kolejną wizę i wjechać ponownie do Polski, nie chcieli ryzykować wyjazdu na Ukrainę, gdzie nie mieli szansy na uzyskanie satysfakcjonującego ich dochodu, i czasem decydowali się pozostać w Polsce ze względów ekonomicznych, mniej lub bardziej świadomie zaniedbując swoją sytuację prawną: Jak Polska weszła w Schengen, to było tak niestabilnie. Ta granica była zamknięta, nie było takiego ruchu i każdy kurczowo się trzymał tego, co miał. My jak przyjeżdżaliśmy, to wiedzieliśmy – albo ja wyjeżdżam do domu i nie wiadomo, co będzie ze mną, albo zostaję i mam dobrą pracę (FR/U/1/K).

Rzeczywiście w 2008 roku liczba przyjazdów zza wschodniej granicy wyraźnie się zmniejszyła – do 3 mln 320 tys. (Fihel red. 2011), ale już w 2012 roku stała się ona równie wysoka jak liczby odnotowywane tuż przed wejściem Polski do Schengen – 6 mln 740 tys. Ukraińcy poradzili sobie z trudnościami z uzyskiwaniem wiz turystycznych, przestawiając się na korzystanie z nowych możliwości prawnych wynikających z wejścia w życie 1 lipca 2009 roku polsko-ukraińskiej umowy o małym ruchu granicznym, a także wprowadzenia uproszczonego systemu krótkookresowego zatrudnienia cudzoziemców ze Wschodu we wszystkich branżach gospodarki na podstawie oświadczeń pracodawców. W świetle przepisów regulujących system oświadczeń do uzyskania wizy w celu wykonywania pracy potrzebne jest jedynie oświadczenie pracodawcy o zamiarze zatrudnienia cudzoziemca zarejestrowane w odpowiednim powiatowym urzędzie pracy. Z wywiadów wynika, że – na zauważalną skalę – pojawił się proceder handlu oświadczeniami polskich pracodawców na Ukrainie. Ukraińcy przyjeżdżali legalnie do Polski na podstawie wiz wydanych w oparciu o oświadczenia, ale podejmowali nielegalnie pracę, nierzadko u innego pracodawcy niż ten, który wystawił oświadczenie, lub korzystając z braku kontroli granicznych wewnątrz UE przedostawali się do pracy na Zachód (por. Duszczyk, Lesińska, Stefańska, Szczepański, Szulecka 2010). Warto zauważyć, że wiza taka daje prawo do pobytu w Polsce do pół roku, podczas gdy okres ważności wizy turystycznej to maksymalnie trzy miesiące.

Wśród Wietnamczyków sytuacja wyglądała inaczej. Z wywiadów wynika, że najczęściej przybywali oni do Polski od razu nielegalnie, przez tzw. zieloną granicę – często przez Rosję i Ukrainę lub Republikę Czeską. Bywało – i to jest jedyne podobieństwo do strategii wjazdu wśród Ukraińców – że przyjeżdżali na przykład na podstawie wizy turystycznej czy w celu odwiedzin rodziny lub znajomych, a po wygaśnięciu jej ważności pozostawali nielegalnie: Przyjechałam do Polski w odwiedziny do znajomych. Pracowałam na stadionie, pomagałam im. Prosili mnie o pomoc przed świętami. Zostałam pomagać, a wiza wygasła (PM/W/23/K). Niemniej, warto w tym miejscu zaznaczyć, że Wietnamczykom trudno było uzyskać wizy wjazdowe do Polski (por. Departament Polityki Migracyjnej MSWiA 2007). Zdarzało się również, że przedłużali oni nielegalnie pobyt po uzyskaniu odmowy przedłużenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony. W społeczności wietnamskiej dość powszechne było przekonanie o tym, że Polacy nie są przychylni do przyznawania prawa pobytu Wietnamczykom (PM/W/9/M).

Jak wynika z wywiadów, nielegalne przekraczanie granicy przez Wietnamczyków odbywało się zarówno w ramach przemytu – imigrant płacił za usługę pośrednictwa w nielegalnym przekroczeniu granicy, jak i przerzutu do pracy przymusowej – zwerbowany imigrant zmuszany był do zapłaty za zorganizowanie nielegalnej podróży przez granicę i nierzadko do pracy w warunkach wyzysku, w celu odpracowania długu (Głąbicka, Halik, Sawicka 1999; Szulecka 2012; Dąbrowski red. 2012). Respondenci niechętnie poruszali temat przerzutu, co nie dziwi, gdyż jest to nie tylko działanie niezgodne z prawem, a więc potencjalnie wywołujące negatywne konsekwencje w postaci wydalenia czy detencji w sytuacji braku potwierdzonej tożsamości, ale stanowi też trudne życiowe doświadczenie.

Jak twierdzili i respondenci ukraińscy, i wietnamscy, w oparciu o polskie prawo bardzo trudno było zalegalizować pobyt w Polsce, i tym samym zyskać uprawnienia do pracy, jeśli przebywało się nielegalnie. Jeden z imigrantów, niemający ważnych dokumentów pobytowych, powiedział: Rodzice mojego znajomego mieli firmę i zaproponowali, żebym pracował u nich. Chcieli mi wyrobić papiery, ale nie mogli, bo okazało się to niemożliwe (PM/W/22/M). W Polsce bowiem nie ma możliwości wydania cudzoziemcowi zezwolenia na pracę, jeśli przebywa tu nielegalnie. Co więcej, pracodawcy nierzadko nie byli gotowi na dołożenie starań, by umożliwić awans prawny zatrudnianym przez nich cudzoziemcom, nawet gdy uzyskiwali oni taką szansę na przykład w ramach abolicji.

Ścieżką prowadzącą do uzyskania prawa do pobytu i pracy w Polsce mogło być małżeństwo z obywatelem polskim, umożliwiające otrzymanie specjalnego typu zezwolenia na pobyt czasowy, dającego prawo do podejmowania pracy i działalności gospodarczej na takich samych zasadach jak obywatele polscy. Oznaczało to duży awans prawny, bo przejście od razu z niepewnego do względnie pewnego statusu prawnego. Zwykle to kobiety pochodzące z Ukrainy poślubiały Polaków, podczas gdy u Wietnamczyków to mężczyźni częściej decydowali się na związki małżeńskie z Polkami (Górny, Kępińska 2005; Kępińska 2007). Zdarzało się, że małżeństwo było zawierane tylko „dla papierów”, i to zarówno przez imigrantów ukraińskich, jaki wietnamskich.

Zalegalizowanie pobytu Ukraińców i Wietnamczyków było możliwe także w ramach akcji regularyzacyjnych z roku 2003, 2007/2008 i 2012. W pierwszych dwóch zezwolenie na pobyt uzyskało, odpowiednio, 1 047 i 901 obywateli Wietnamu oraz 68 i 36 obywateli Ukrainy (por. Szymańska-Matusiewicz 2012). W ostatniej abolicji wzięło udział znacznie więcej Ukraińców, co mogło mieć związek między innymi z tym, że po wejściu Polski do obszaru Schengen część Ukraińców nielegalnie przedłużyła swój pobyt w Polsce, spełniając tym samym warunek nieprzerwanego pobytu od dnia poprzedzającego wejście Polski do obszaru Schengen. Wymóg ten był trudniejszy do spełnienia w latach wcześniejszych, gdy wnioskujący musieli wykazać odpowiednio co najmniej siedmio i dziesięcioletni pobyt w Polsce12. Podczas ostatniej abolicji decyzje pozytywne w sprawie udzielenia zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony otrzymało (do dnia 1 lipca 2013 roku) 1 584 Ukraińców i 1 556 Wietnamczyków. Legalizacja pobytu w ramach akcji regularyzacyjnej z 2012 roku umożliwiała znaczący awans prawny – cudzoziemcy zyskiwali zezwolenie na pobyt czasowy, uprawniające ich dodatkowo do pracy bez zezwolenia na podstawie umowy o pracę (nie dotyczyło to umów cywilno-prawnych). Dawało im to lepszą pozycję prawną niż cudzoziemcom z prawem czasowego pobytu od początku legalnie przebywającym w Polsce, którzy objęci byli wymogiem posiadania zezwolenia na pracę w wypadku każdego rodzaju umowy.

Jeśli chodzi o cudzoziemców zgodnie z prawem wjeżdżających do Polski, to dalsza legalizacja ich pobytu w Polsce następowała najczęściej w związku z uzyskaniem zezwolenia na pracę lub otworzeniem firmy w Polsce – ta druga opcja była szczególnie często wykorzystywana przez Wietnamczyków, zwłaszcza w przeszłości, gdy było to dla obcokrajowców łatwiejsze. Wśród Ukraińców, ale zapewne i wśród Wietnamczyków (choć raczej na mniejszą skalę) zdarzało się, że podejmowali studia w szkołach prywatnych tylko po to, by mieszkać legalnie w Polsce, ale nielegalnie podejmować pracę (por. Kloc-Nowak 2007). Zezwolenie na pobyt w związku z odbywaniem studiów łatwiej było zdobyć niż  zezwolenie na pracę, a co więcej, wydawane ono było na dłuższy okres niż wiza turystyczna. Ukraińcom pozwalało to unikać częstych podróży na Ukrainę i trudów związanych z załatwianiem formalności wizowych. Zdarzały się też sytuacje, gdy obywatele Ukrainy korumpowali urzędników, by uzyskać kolejne wizy bez wymaganej prawem trzymiesięcznej przerwy pomiędzy nimi (Kloc-Nowak 2007).

Ci cudzoziemcy, których celem było dłuższe pozostanie w Polsce, starali się o pewny status pobytu, a więc o zezwolenie na pobyt stały lub – zazwyczaj w sytuacji, gdy powzięli już definitywny zamiar pozostania w Polsce na stałe (bądź o dalszej migracji za granicę) – obywatelstwo polskie. Choć uzyskanie bezpiecznego statusu prawnego mogło się jeszcze wiązać z biurokratycznymi problemami, czasem niejasnymi zasadami wydawania zezwoleń, i nie oznaczało końca wszystkich problemów formalno-prawnych, to jednak dawało cudzoziemcom ważne dla adaptacji ekonomicznej poczucie stabilizacji i gwarancję stałości pobytu bez obawy o wydalenie, na przykład w razie niepowodzenia na rynku pracy. Z uwagi na to, że plany pozostania w Polsce często wynikały z sytuacji rodzinnej imigrantów (rodzina sprowadzona do Polski lub założona w Polsce), to częstą motywacją do starania się o bezpieczny status prawny była właśnie rodzina i chęć zapewnienia stabilizacji oraz lepszych perspektyw ekonomicznych nie tylko sobie, ale też bliskim.

Status prawny a proces adaptacji ekonomicznej w praktyce

Z przedstawionej powyżej analizy sytuacji imigrantów na polskim rynku pracy w świetle przepisów prawnych wynika, że uzyskiwane kolejno statusy prawne – od niepewnego do bezpiecznego – powinny sukcesywnie przyczyniać się do poprawy tej sytuacji. Wraz z osiąganiem coraz wyższych szczebli w hierarchii statusów prawnych zwiększa się bowiem dostęp imigrantów do polskiego rynku pracy, a także rośnie zakres ich uprawnień w innych sferach powiązanych z pracą. Na przykład, wraz z osiągnięciem bezpiecznego statusu prawnego utrata pracy przez imigranta przestaje być równoznaczna z koniecznością wyjazdu z Polski, a co więcej, daje mu – przy założeniu, że przepracował określoną liczbę miesięcy – prawo do zasiłku dla bezrobotnych. W razie utraty pracy imigrant o bezpiecznym statusie prawnym może poszukiwać pracy, bez ryzyka bycia wydalonym, jeśli jej nie znajdzie, a nawet korzystać ze świadczeń z pomocy społecznej. Czy subiektywne postrzeganie przez imigrantów korzyści i zagrożeń dla sytuacji na rynku pracy wynikających z posiadania poszczególnych statusów prawnych pokrywa się z przytoczonymi wyżej wnioskami z analizy kontekstu prawnego? Czy w praktyce sytuacja imigrantów na rynku pracy – w zakresie aktywności zawodowej, rodzaju podejmowanej pracy, mobilności zawodowej (poziomej i pionowej) – rzeczywiście poprawia się wraz z awansem prawnym? Czy konkluzje w tym zakresie są jednakowe w odniesieniu do imigrantów z Wietnamu i Ukrainy? Poszukiwanie odpowiedzi na te pytania w świetle wyników badań empirycznych jest celem dalszej części artykułu.

Awans prawny z perspektywy imigrantów

Na decyzje imigrantów o staraniu się o poszczególne, coraz bezpieczniejsze, statusy prawne – które, jak zakładamy, mogą oddziaływać na proces adaptacji ekonomicznej imigrantów – ma wpływ ich subiektywna ocena roli awansu prawnego między innymi w życiu zawodowym. Ocena ta – czasem słusznie, czasem niesłusznie – nie musi pokrywać się z wnioskami z analizy przepisów prawnych.

Najmniej pewny status prawny przez większość imigrantów znajdujących się w tej sytuacji był postrzegany negatywnie – jako niekorzystnie wpływający na ich codzienne funkcjonowanie, nawet jeśli ich sytuacja ekonomiczna z pozoru wydawała się względnie ustabilizowana. Imigranci mieli różne strategie radzenia sobie z niedogodnościami wynikającymi z niepewnego statusu prawnego. Zdarzało się, że tak organizowali swoje życie w Polsce, by pozostawać w ukryciu, nie zwracać na siebie uwagi: Dlatego szukałam takiej pracy, żeby była z zamieszkaniem. Bo tak, jak jestem na czarno, nielegalnie, bałam się, iść na mieszkanie razem z ludźmi. Chowam się przed ludźmi (FR/U/3/K). Choć zacytowana wypowiedź dotyczy Ukrainki świadczącej usługi dla gospodarstw domowych, strategia polegająca na ukrywaniu się dotyczyła głównie Wietnamczyków, głównie z uwagi na fakt, że są tzw. migrantami widocznymi. Ukraińcy często radzili sobie z trudnościami związanymi z niepewnym statusem prawnym poprzez, między innymi, zawieranie znajomości (na przykład z lekarzami, u których pracowali), które umożliwiały im rozwiązywanie bieżących problemów.

Dla Wietnamczyków, odróżniających się od Polaków pod względem wyglądu fizycznego, brak posiadania uregulowanego statusu pobytu oznaczał funkcjonowanie w poczuciu ciągłych obaw – przed zatrzymaniem przez policjantów lub funkcjonariuszy Straży Granicznej czy wydaleniem, a nawet przed kontrolerami biletów. Do tych obaw dochodziła konieczność wnoszenia nienależnych „opłat”, czyli łapówek, które miały gwarantować im brak konsekwencji prawnych związanych z nielegalnym pobytem czy pracą i względny spokój. Jeden z Wietnamczyków o najmniej pewnym statusie prawnym, korzystający z usług organizatorów przerzutu, o życiu w Polsce powiedział następująco: Najbardziej się boję policjantów. Za kilkadziesiąt złotych wypuszczają mnie. Nie siedziałem jeszcze w areszcie (PP/W/1/M); Policjanci są regularnie „upierdliwi” i złośliwi (…). Jak policja łapie Wietnamczyków, to na ogół ich wypuszcza. Ale to nie o to chodzi, żeby złapać i wypuścić, ale żeby dostać łapówkę… To jest takie żerowanie na czyjejś trudnej sytuacji życiowej (PM/W/7/K). Niedogodności związane z nieuregulowanym statusem prawnym, ciągłe obawy o bycie skontrolowanym, zatrzymanym czy wydalonym, utrudniały codzienne funkcjonowanie, w tym w sferze zawodowej. Jeśli duża część dochodów (o ile w ogóle były osiągane) musiała iść na wymuszone opłaty bądź specjalne środki bezpieczeństwa, jak na przykład taksówki w drodze do i z pracy (w środkach transportu publicznego zawsze istniało ryzyko bycia poddanym kontroli), to nieuregulowany status prawny okazywał się dużą barierą na drodze do adaptacji ekonomicznej i rzeczywiście przez imigrantów mógł być postrzegany jako mało bezpieczny.

Wydaje się, że w sferze zawodowej wielu Wietnamczyków nawet mając prawo pobytu w Polsce działałoby podobnie, tj. pracowałoby w podobnym charakterze, często w niszy etnicznej. Zatem, bezpieczny status prawny nie wpłynąłby zasadniczo na zmianę ich sytuacji zawodowej. W ich opinii jednak posiadanie dokumentów uprawniających do pobytu dawałoby im większy komfort życia, poczucie bezpieczeństwa i większą niezależność od pracodawców.

Inaczej jest w wypadku Ukraińców przebywających w Polsce nielegalnie. Fizyczne podobieństwo do Polaków sprawia, że Ukraińcy nie są tak często narażeni na mogące skutkować wydaleniem zatrzymania przez stróżów prawa. Badani ukraińscy imigranci o najbardziej niepewnym statusie prawnym niekiedy nie przywiązywali wielkiej wagi do posiadania formalnego prawa do pracy czy ochrony praw pracowniczych. Nastawieni na maksymalizację dochodów osiąganych w Polsce i wydawanych na Ukrainie, legalne zatrudnienie nierzadko postrzegali jako mniej atrakcyjne, mogące wiązać się z pomniejszeniem ich wynagrodzenia o składki na ubezpieczenie społeczne i podatki, z których i tak nie byliby w stanie – jak im się wydawało – nigdy skorzystać. Brak sformalizowanych stosunków pracy, a więc formalnie niepewny status prawny, był więc często w interesie nie tylko pracodawców, ale i samych ukraińskich pracowników, zwłaszcza w takich sektorach jak rolnictwo, budownictwo czy usługi na rzecz gospodarstw domowych. Niemniej, również imigrantom o niepewnym statusie prawnym zależało na legalizacji pobytu, bowiem tylko ona mogła im dać swobodę wyjazdów na Ukrainę z możliwością powrotu do Polski i kontynuowania prac podjętych w Polsce (potrzeba wyjazdów na Ukrainę najczęściej była motywowana względami rodzinnymi).

Jeśli chodzi o wizy i zezwolenia na pobyt czasowy, to zdarzało się, że cudzoziemcy, przede wszystkim z Ukrainy – nie tylko migranci cyrkulacyjni, nastawieni na częste podróże do kraju pochodzenia – nie widzieli specjalnej różnicy pomiędzy tymi dwoma rodzajami dokumentów pobytowych, mimo że to właśnie zezwolenie na pobyt czasowy ze względu na dłuższy okres ważności wydaje się być pewniejszym statusem prawnym. Imigranci bowiem postrzegali status prawny w kategoriach nie tylko możliwości, które daje, ale też łatwości jego odnowienia. Niektórym nie zależało na awansie prawnym, jeśli w ich przekonaniu nie szło za nim zwiększenie praw związanych z dostępem do rynku pracy. Dla przykładu, młody imigrant z Ukrainy, chcący założyć firmę, posiadający roczną wizę szkolną, która nie dawała mu prawa do pracy w Polsce, a tym bardziej do prowadzenia działalności gospodarczej, nie był zainteresowany zezwoleniem na pobyt czasowy. W jego opinii nie dość, że nie pomogłoby mu ono w realizacji planów ekonomicznych, to jeszcze wiązałoby się z formalnościami, które postrzegał jako uciążliwe: (...) to nie ma sensu, mi się to nie opłaca, [ponieważ trzeba] iść do urzędu, wniosek złożyć, przetrzepią ci skórę, nerwy, wszystko. Chodzenie tam jest tylko psuciem sobie nerwów (FR/U/4/M). Natomiast, zdobycie wizy znaczyło w jego przekonaniu jedynie tyle, że: Jedziesz do ambasady, płacisz 70-80 euro masz roczną wizę. Za te same pieniądze tylko bez nerwów. (...) W jeden dzień. A tam [przy zezwoleniach] chodzą ci, daj ubezpieczenie, daj to, a gdzie ty mieszkasz, dochody, zameldowanie, po 15 razy te same dokumenty (FR/U/4/M).

Zarówno badani Wietnamczycy, jak i Ukraińcy byli natomiast przeświadczeni o dużej wartości posiadania zezwolenia na pobyt stały ze względu na to, jak wiele praw im dawało: Jak dostajesz stały pobyt, to uprawnia cię to do wszystkiego oprócz głosowania i wyjazdów zagranicznych [bez wiz] (PM/U/3/K). To, jak wielką wagę imigranci przykładali do uzyskania prawa stałego pobytu – jeśli chcieli na dłuższy czas zatrzymać się w Polsce, co dotyczy zwłaszcza przybyszów z odległego Wietnamu – trafnie ilustruje wypowiedź jednego z Wietnamczyków: Każdy Wietnamczyk, który przebywa w Polsce (…), wręcz marzy o karcie stałego pobytu (PM/W/5/M). Uzyskanie zezwolenia na pobyt stały oznaczało dla imigrantów przede wszystkim koniec problemów związanych z koniecznością ciągłego załatwiania kart pobytu oraz zezwoleń na pracę, co było czasochłonne i dużo kosztowało. Objaśniał to jeden z badanych cudzoziemców: Zdobycie karty stałego pobytu bardzo pomogło, bo jak na początku pracowałem, to sam musiałem, nie wiem, składać podanie o pozwolenie na pracę albo o wizy. A to jest kilka miesięcy. Papiery idą strasznie. Kilka godzin czekania w kolejce. Potem dostałem zezwolenie na osiedlenie się. Wtedy już prawie czułem się jak Polak [śmiech]. Jest dużo lepiej. Nie muszę myśleć o papierach i składaniu ich w urzędach (PM/W/17/M). Posiadanie zezwolenia na pobyt stały wiązało się także z większym poczuciem stabilizacji i komfortem psychicznym. Oto jak jeden z respondentów opisywał zmianę swojej sytuacji po jego uzyskaniu: Zmieniło się psychicznie (…). Bo kiedy mamy tylko wizę i trzeba cały czas przedłużać, to głowa boli, tj. co trzy miesiące, sześć miesięcy, co rok jeszcze raz przedstawiać przed urzędem, że jesteśmy normalni. Głowa boli. A jak mamy kartę stałego pobytu, to normalnie wtedy (PM/W/20/M).

Co ciekawe, w wymiarze zawodowym uzyskanie obywatelstwa polskiego, które można uznać za najbardziej bezpieczny status prawny, nie było aż tak atrakcyjne z perspektywy badanych imigrantów. Większości – tak Ukraińcom, jak i Wietnamczykom – prawo stałego pobytu w zupełności wystarczało. Uzasadniali to tym, że, po pierwsze, posiadanie obywatelstwa polskiego nie dawało im wiele więcej praw niż te, które przysługiwały im z tytułu zezwolenia na pobyt stały: Ja już mam stały pobyt i to mi wystarcza (…). Bo to jest tak, że jak masz obywatelstwo, to masz prawa jak normalny Polak, a ja mam pobyt stały, to znaczy, że nie mam prawa głosu, ale mogę tu mieszkać i pracować (PM/W/15/K). Niewielu wiedziało o takich udogodnieniach ważnych z punktu widzenia integracji na rynku pracy, jak na przykład możliwość podjęcia pracy w zawodach zastrzeżonych tylko dla obywateli polskich. Po drugie, otrzymanie obywatelstwa polskiego nierzadko wiązało się z koniecznością zrzeknięcia się obywatelstwa kraju pochodzenia, czego, z jednej strony, cudzoziemcy nie chcieli robić z powodów sentymentalnych, a z drugiej – z obawy o brak możliwości łatwego powrotu do ojczyzny, w tym na rynek pracy, w sytuacji odniesienia w Polsce porażki. Po trzecie, przyjmując obywatelstwo polskie, a zrzekając się własnego, mogli stracić prawo do przyszłej emerytury, jeżeli długi okres życia zawodowego spędzili w kraju pochodzenia. Doświadczyła tego starsza imigrantka z Ukrainy: Nie potrzeba mnie było brać wasze obywatelstwo (…) Jak ja skończyła 50 lat, ja pojechała tam [na Ukrainę] i ja im pokazuję, że ja mam obywatelstwo polskie. A to oni powiedzieli ‘dziękujemy, niech tobie Polska płaci’. A Polska nie będzie płacić, bo ja tutaj [odpowiednio długo] nie pracowała (TC/U/12/K)13.

Warto też zdawać sobie sprawę z tego – co zauważyli respondenci – że samo posiadanie bezpiecznego statusu prawnego, a więc zezwolenia na pobyt stały lub obywatelstwa polskiego, nie oznaczało możliwości korzystania ze wszystkich przysługujących w Polsce praw, w tym z nieograniczonego dostępu do rynku pracy. Zwłaszcza w wypadku osób starszych, którym trudniej było przyswoić nowy język, znaczne utrudnienie w znalezieniu dobrej pracy, zgodnej z kwalifikacjami, mogła stanowić bariera językowa czy dyskryminacyjne praktyki po stronie pracodawców. Inny problem dotyczy uznawalności kwalifikacji. Uzyskanie kwalifikacji uznawanych w Polsce jest bardziej prawdopodobne, jeśli imigranci kształcą się w Polsce lub innych krajach Unii Europejskiej, a sprzyja temu niewątpliwie posiadanie możliwie najbardziej bezpiecznego statusu prawnego w postaci polskiego obywatelstwa.

Status prawny a aktywność zawodowa

Zarówno posiadacze niepewnego, jak i pewnego statusu prawnego – tak Wietnamczycy, jak i Ukraińcy – wykazywali się wyjątkowo wysoką aktywnością zawodową. Prawie każda badana osoba była aktywna w polskiej gospodarce. Obserwacja ta w dużej mierze znajduje potwierdzenie w wynikach innych badań (między innymi Grzymała-Kazłowska red. 2008; Górny et al. 2007; Bojar et al. 2005). Przykładowo, według rezultatów badania ilościowego przeprowadzonego w 2005 roku w województwie mazowieckim, w grupie badanych osiadłych Wietnamczyków nie było ani jednego bezrobotnego, podczas gdy wśród Ukraińców było 14 proc. bezrobotnych (Górny et al. 2007). Okresy bezczynności zarobkowej zdarzały się cudzoziemcom rzadko i wynikały bądź z ich wieku, bądź z aspiracji finansowych lub zawodowych. Bierność zawodowa mogła być związana z pozostawaniem na utrzymaniu innych osób, jak w wypadku studentów czy cudzoziemskich żon zajmujących się domem, co było kwestią wyboru. Imigrantki z Wietnamu, nawet jeśli były gospodyniami domowymi, to i tak często były aktywne zawodowo, bo pomagały swoim mężom w prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. (por. Kindler, Szulecka 2010).

Warto podkreślić rolę imigrantów osiedleńczych i naturalizowanych w ułatwianiu aktywności zawodowej innych kategorii imigrantów. Na początkowym etapie pobytu w Polsce zarówno imigranci z Wietnamu (przeważnie), jak i imigranci z Ukrainy (dość często) korzystali ze wsparcia swoich rodaków w poszukiwaniu pracy. Sieci migracyjne wykorzystywali w szczególności cudzoziemcy, którzy ze względu na status prawny nie mieli prawa do wykonywania pracy w Polsce. Dotyczyło to zwłaszcza Wietnamczyków, którzy podejmowali działalność zarobkową zwykle w niszy etnicznej i często byli uzależnieni od pomocy imigrantów już zadomowionych w Polsce i posiadających bezpieczniejszy status prawny. Nierzadko pierwsze zajęcia zarobkowe, które podejmowali imigranci z Wietnamu o nielegalnym statusie pobytu, nie zależały od ich wyboru. Często zmuszeni byli wykonywać prace wskazane przez pracodawców, którzy mieli swój udział w ułatwieniu im nielegalnego wjazdu do Polski, skutkującego nieuregulowanym statusem pobytu (por. Głąbicka et al. 1999; Dąbrowski red. 2012; Szulecka 2012). Jak powiedział jeden z badanych Wietnamczyków, który dostał się do Polski z pomocą organizatorów przerzutu, gdyby nie spłacał długu zaciągniętego na podróż, nie mógłby opuścić Polski: Jeśli ja nie płacę, to rodzina ponosi konsekwencje (PP/W/1/M). Dodał, że wszyscy nowo przybyli Wietnamczycy, trafiający do Polski nielegalnie, są w podobnej sytuacji ekonomicznej: Jeśli ktoś jest wolny od długu, to wtedy coś zarabia. Z długiem musi sam się utrzymywać, musi coś jeść, nic nie odkłada (PP/W/1/M).

Status prawny a sektory zatrudnienia

Imigranci z Wietnamu o bezpiecznym statusie prawnym, formalnie otwierającym przed nimi niemal cały polski rynek pracy – podobnie jak imigranci o niepewnym statusie prawnym – ograniczali swą aktywność zawodową niemal wyłącznie do handlu i gastronomii w obrębie niszy etnicznej. Angażowali się w handel na różną skalę i w różnych formach: od importu z zagranicy i dystrybucji w Polsce, przez handel hurtowy, po handel detaliczny, bardziej lub mniej zorganizowany i sformalizowany. Część z nich działała na własny rachunek, podczas gdy inni wykonywali pracę najemną. Z kolei w branży gastronomicznej była to praca zarówno w małych barach wietnamskich, jak i dużych wietnamskich restauracjach. Podobne obserwacje poczyniło wielu innych badaczy migracji, między innymi analizując skupiska imigrantów z Wietnamu zlokalizowane przy Stadionie X-lecia w Warszawie (Grzymała-Kazłowska 2004; Halik 2006), w Wólce Kosowskiej (Mroczek, Szulecka, Tulińska 2008; Klorek, Szulecka 2013) czy badając społeczność Wietnamczyków w Polsce i jej przemiany (między innymi Wysieńska red. 2012).

Z wypowiedzi badanych imigrantów wynikało, że Wietnamczycy bardzo rzadko podejmowali pracę w innych branżach niż handel i gastronomia. Jeśli już, to najczęściej świadczyli takie usługi jak fryzjerstwo, krawiectwo, pomoc w tłumaczeniach, usługi turystyczne. Mieli też wyspecjalizowaną ofertę dla firm, głównie wietnamskich, taką jak księgowość, doradztwo prawne i podatkowe czy różnego rodzaju pośrednictwo ułatwiające funkcjonowanie wietnamskich przedsiębiorstw. Warto podkreślić, że o ile w branży fryzjerskiej czy krawieckiej mogli funkcjonować imigranci zarówno o niepewnym, jak i bezpiecznym statusie prawnym (choć niekoniecznie pracowali legalnie), o tyle prowadzenie biura turystycznego czy firm księgowych dostępne było dla imigrantów z co najmniej prawem stałego pobytu. Z wypowiedzi respondentów wynikało, że w grupie imigrantów z Wietnamu przebywających w Polsce można było spotkać także lekarzy (zajmujących się na przykład akupunkturą) czy artystów, ale były to przypadki nieliczne. W kontekście statusu prawnego warto zauważyć, że to młodzi Wietnamczycy o najbardziej bezpiecznych statusach prawnych byli gotowi i mieli możliwości (jak i kompetencje) funkcjonowania poza niszą etniczną. Ale – jak wynika z wywiadów – nie było to łatwe: [Mimo że] to są ludzie już wyszkoleni w Polsce, znają język dobrze, znają polskie realia, rynek, ale na ogół nie mają szans, żeby zatrudnić się w polskiej firmie albo się właśnie przebijać (PM/W/7/K). Ich rówieśnicy, którzy dopiero przybyli z Wietnamu, często niewykształceni, zajmujący najniższe szczeble w hierarchii statusów prawnych, mieli zdecydowanie bardziej ograniczone szanse w tym zakresie.

Z kolei imigranci z Ukrainy wykazywali zdecydowanie większe zróżnicowanie co do branż, w których podejmowali pracę: od sektora usług dla gospodarstw domowych (opieka, sprzątanie), przez budownictwo i usługi remontowe, handel, pośrednictwo pracy i doradztwo personalne, po pracę w edukacji, szkolnictwie wyższym i instytucjach kultury. Najczęściej byli zatrudnieni w budownictwie oraz jako sprzątaczki, pomoce domowe i opiekunki. W porównaniu do Wietnamczyków, sporadycznie pracowali w gastronomii, częściej w handlu, choć zdecydowanie rzadziej niż w latach 1990., kiedy przyjazdy w celach handlowych stanowiły dominujące zajęcie wśród przybyszów z Ukrainy (por. Okólski 1997; Stola 1997). Działalność handlowa podejmowana przez Ukraińców już w latach 2000. nie była tak silnie sprofilowana jak w wypadku Wietnamczyków i często nie stanowiła stałego zajęcia, lecz raczej epizody w karierze zawodowej.

Zasadniczo imigranci ukraińscy z pewnym statusem prawnym mieli szansę być zatrudnieni czy wykonywać działalność gospodarczą również w pierwszorzędnym sektorze rynku pracy, w którym mogli na równi konkurować z obywatelami polskimi. Jak jednak wynika zarówno z tej analizy, jak i innych badań (na przykład Kindler, Szulecka 2013; Bieniecki, Pawlak 2010), posiadanie bezpiecznego statusu prawnego nie oznaczało, że imigranci podejmowali pracę na stanowiskach zgodnych z ich kwalifikacjami. Przyczyną tego mógł być, po pierwsze, ograniczony w rzeczywistości (mimo teoretycznie otwartej ścieżki formalnej) dostęp do poszczególnych stanowisk. Pilotażowe badania na temat dyskryminacji imigrantów na rynku pracy (Wysieńska 2010) pokazały, że nawet imiona i nazwiska wskazujące na inny kraj pochodzenia kandydatów niż Polska mogą być powodem dyskryminacji cudzoziemców w procesie rekrutacji na dane stanowisko. Po drugie, formalny dostęp do możliwości podejmowania pracy w Polsce musi wiązać się z odpowiednim kapitałem kulturowym, by imigranci mogli z powodzeniem ubiegać się o pracę w pierwszorzędnym sektorze, zwłaszcza jeśli obowiązującym językiem jest język polski. Niemniej, wśród badanych imigrantów z Ukrainy o względnie bezpiecznym oraz bezpiecznym statusie prawnym zdarzali się i tacy, którzy stanowili tzw. grupę elitarną (por. Górny et al. 2007). Byli oni zatrudnieni w sektorze edukacyjnym, kulturalno-oświatowym, medycznym, informatycznym czy wyspecjalizowanych usług jak na przykład tłumaczenia czy obrót nieruchomościami.

Status prawny a formy zatrudnienia

Badani Wietnamczycy – w przeciwieństwie do Ukraińców – częściej prowadzili własną działalność gospodarczą niż byli pracownikami najemnymi. Nawet imigranci, którzy nie mieli uregulowanego statusu prawnego, dążyli do wykonywania pracy na własny rachunek. Oczywiście, poza zasięgiem ich możliwości, ze względu na status prawny, było oficjalne prowadzenie własnej firmy. Mogli natomiast, jeśli posiadali odpowiedni potencjał finansowy, podnajmować stoiska handlowe czy punkty usługowe. Właścicielami lub współwłaścicielami zarejestrowanych rodzinnych firm byli zazwyczaj Wietnamczycy o pewnym statusie prawnym, z uwagi na przysługujące im uprawnienia w tym zakresie.

Wietnamczycy o niepewnym statusie prawnym, którzy przebywali w Polsce od niedawna lub nie mogli jeszcze pozwolić sobie na prowadzenie własnej działalności gospodarczej, zazwyczaj byli pracownikami najemnymi innych Wietnamczyków (najczęściej znajomych lub krewnych). Zatrudnienia szukali w pierwszej kolejności w niszy etnicznej, zwykle z powodzeniem (por. Mroczek et al. 2008).

Ukraińcy – w przeciwieństwie do Wietnamczyków – zdecydowanie częściej podejmowali pracę najemną. Dotyczyło to zarówno imigrantów o niepewnym, jak i bezpiecznym statusie prawnym. Pracowników z Ukrainy można było spotkać i w dużych polskich firmach (na stanowiskach tłumaczy, przedstawicieli handlowych), i w firmach mniejszych, których właściciele czasami byli znajomymi bądź członkami rodziny (małżonkami) imigrantów. Ukraińcy pracowali również w sektorze publicznym, głównie w placówkach edukacyjnych jako nauczyciele języków obcych, co właściwe nie zdarzało się w wypadku imigrantów z Wietnamu. Pracodawcami imigrantów ukraińskich były ponadto osoby prywatne nie prowadzące działalności gospodarczej, a świadczona praca dotyczyła usług dla gospodarstw domowych. W tym ostatnim wypadku praca imigrantów zazwyczaj była nierejestrowana.

Pewny status prawny dawał części imigrantów ukraińskich możliwość bycia przedsiębiorcą, funkcjonującym w oficjalnej gospodarce. Choć wśród Wietnamczyków praca na własny rachunek nie zaskakuje, to – jak wynika z wypowiedzi liderów społeczności ukraińskiej14 – u Ukraińców, zwłaszcza tych o bezpiecznym statusie prawnym, zakładanie firm, na przykład remontowych czy budowlanych, można było uznać za zjawisko nowe, choć nasilające się. Wśród imigrantów osiedlonych bądź planujących osiedlenie się w Polsce istniał potencjał do inicjowania własnej działalności gospodarczej, której celem byłoby konkurowanie
z polskimi firmami, na przykład w sektorze remontowo-budowlanym.

Status prawny a mobilność zawodowa

O ile zarówno imigranci ukraińscy, jak i imigranci wietnamscy – i to niezależnie od tego, czy o pewnym, czy niepewnym statusie prawnym – byli bardzo aktywni zawodowo, o tyle zaobserwowano znaczące różnice pomiędzy nimi w zakresie mobilności zawodowej, rozumianej, z jednej strony, jako mobilność międzysektorowa i zmiany pracodawcy, a z drugiej strony, jako awans zawodowy. Ogólnie rzecz biorąc, pewny status prawny dawał większe możliwości zmiany zajęcia zarobkowego, w tym w związku z awansem zawodowym, z uwagi na brak konieczności spełniania dodatkowych kryteriów, jak na przykład obowiązek posiadania zezwolenia na pracę u danego pracodawcy.

U Wietnamczyków mobilność międzysektorowa występowała rzadko, nawet u posiadaczy bezpiecznego statusu prawnego, którzy nie musieli ubiegać się o zezwolenie na pracę. Nie sprzyjała temu opisana wyżej specyfika aktywności ekonomicznej imigrantów wietnamskich, zazwyczaj polegająca na prowadzeniu własnej działalności gospodarczej w ramach dwóch branż: handlu i gastronomii. Koncentracja branżowa nie dawała też szans na mobilność zawodową imigrantom wietnamskim o niepewnym statusie prawnym. Byli oni w dużym stopniu uzależnieni od ofert pracy, które były dostępne w wietnamskiej niszy etnicznej. Właściwie mobilność zawodowa Wietnamczyków ograniczała się do – często związanego z awansem prawnym – swoistego awansu ekonomicznego w ramach jednej branży: od pracownika najemnego do pracy na własny rachunek. I nawet jeśli taka praca wydawała się monotonna i ciężka (ale mimo wszystko dochodowa), imigranci z Wietnamu nie planowali zmian. Na mniejsze obciążenie pracą i delegowanie zadań mogli pozwolić sobie imigranci o bezpiecznym statusie prawnym, którzy jednocześnie awansowali w wymiarze finansowym. Brak mobilności międzysektorowej Wietnamczyków mógł mieć swoje źródło także w tym, że liczna obecność, koncentracja przestrzenna i branżowa Wietnamczyków, utrzymywanie silnych więzi z członkami własnej grupy etnicznej mogły nie sprzyjać nabywaniu przez członków tej grupy kompetencji językowych, zazwyczaj niezbędnych do podjęcia pracy poza niszą etniczną.

Imigranci z Ukrainy, zdecydowanie częściej niż Wietnamczycy, mieli zróżnicowane doświadczenia zawodowe. Mężczyźni wydawali się być bardziej otwarci na zmiany niż kobiety – aktywnie poszukiwali dla siebie prac atrakcyjniejszych, zarówno pod względem wynagrodzenia, jak i charakteru. Bogatsze doświadczenia zawodowe Ukraińców mogły też wynikać z przyjmowanego wzorca migracji krótkookresowej, czego naturalną konsekwencją były zmiany miejsca pracy i rodzaju wykonywanego zajęcia. Pomijając przypadki, kiedy prace dla różnych zleceniodawców były strategią funkcjonowania ekonomicznego imigrantów w Polsce (na przykład Ukrainki świadczące jednocześnie usługi dla różnych gospodarstw domowych, pracownicy remontowi i budowlani podejmujący się różnych zleceń), w zbiorowości Ukraińców można było dostrzec również takie jednostki, u których różnorodność wykonywanych prac najbardziej wynikała z umiejętności budowania i wykorzystywania kapitału społecznego. Jednakże u części imigrantów mobilność zawodowa była związana z brakiem możliwości znalezienia stabilnego zajęcia zarobkowego.

Wyraźny popyt na pracę Ukraińców w Polsce sprzyjał ich mobilności zawodowej – także, a może paradoksalnie przede wszystkim – wśród imigrantów o niepewnym statusie prawnym. Gotowość Ukraińców do zmiany pracy czasami była spowodowana złymi doświadczeniami z polskimi pracodawcami. Zdarzało się bowiem, że imigranci nie otrzymywali wynagrodzenia lub otrzymywali wynagrodzenie niższe niż uzgodnione w chwili podejmowania pracy. Jeśli imigranci mieli rozbudowane sieci społeczne, bez trudu znajdowali kolejne prace, porzucając niesłownych pracodawców lub nieopłacalne zajęcia.

Mobilność zawodową imigrantów rzadko można było postrzegać w kategoriach awansu. Częstym zjawiskiem był za to problem pracy poniżej kwalifikacji. Dotyczył on zarówno Wietnamczyków, jak i Ukraińców, również tych, którzy mieli nieograniczony dostęp do polskiego rynku pracy. Przykładowo, wśród Wietnamczyków osiadłych zdarzało się spotkać osoby ze stopniem doktora zajmujące się handlem lub gastronomią. Warto jednak podkreślić, że osoby te często same rezygnowały z pracy zgodnej z kwalifikacjami na rzecz bardziej dochodowej. Ale w wypadku imigrantów z Wietnamu, jak określiła to jedna z respondentek, właściwie jedyną szansą jest wyjazd za granicę, nawet jeżeli to ma być pobyt nielegalny i [praca] za bardzo małe pieniądze, ale jest to w ogóle szansa na pracowanie. Bo w Wietnamie to by się skończyło głodem, nie wiem, jakimiś tam problemami (PM/W/7/K). Dlatego nawet względnie satysfakcjonująca praca w kraju pobytu, mimo że niezgodna z kwalifikacjami, stanowiła źródło satysfakcji imigrantów.

Mniejszą akceptację pracy poniżej kwalifikacji widać było w grupie Ukraińców. Jednak tylko ci z pewnym statusem pobytu i prawem do pracy manifestowali to poprzez konkretne działania, na przykład zmianę zajęcia zarobkowego. Zdobycie pracy odpowiadającej aspiracjom zawodowym imigranta często decydowało o dalszych planach migracyjnych: Postanowiłam sobie, że nie będę tu w Polsce wykonywać pracy gorszej niż u siebie. Tam byłam nauczycielką. Więc na pewno bym tu nie została, gdybym musiała pracować fizycznie, na przykład sprzątać (PM/U/14/K). Natomiast imigranci o mniej pewnym statusie prawnym, bez prawa do pracy w Polsce, akceptowali pracę poniżej kwalifikacji, jeśli stanowiła dla nich relatywnie zadowalające źródło dochodów. Ale też ci imigranci, mając nawet wyższe kwalifikacje, ze względu na swoją sytuację prawną nie mieli dużej swobody wyboru i podejmowali pracę, która była dla nich dostępna.

Nawet jeśli możliwości prawne oraz kompetencje kulturowe i zawodowe imigranta były wystarczające do podjęcia pracy na pożądanym stanowisku, zwłaszcza w pierwszorzędnym sektorze, to przeszkodą była często kwestia uznawalności kwalifikacji. To w dużej mierze efekt istnienia barier biurokratycznych, a nie rzeczywisty brak uznania dla kompetencji imigranta: Wśród lekarzy był okres, że pod koniec lat 1990. dużo przyjeżdżało, ale (…) mało się zatrzymało tutaj w Warszawie, bo mieli problemy z nostryfikacją (…) jakieś papierkowe, administracyjne problemy. Więc oni w większości zrezygnowali, bo łatwiejsze zatrudnienie znaleźli w Niemczech (PM/U/L/1/K). Możliwość degradacji zawodowej imigrantów z Ukrainy istniała też, jak pokazały badania, w wypadku zbyt dużej podaży imigrantów wykonujących określony zawód przy jednocześnie mniejszym popycie na daną pracę. Przykładowo, duża konkurencja wśród ukraińskich artystów, którzy poszukiwali zatrudnienia w Polsce, powodowała, że angaż dostawali tylko najbardziej uzdolnieni. Pozostali, kierując się motywacją ekonomiczną, przekwalifikowywali się i podejmowali mniej prestiżową aktywność zarobkową, na przykład na budowach.

Wietnamczycy mogli zaistnieć na pierwszorzędnym i pozaniszowym rynku pracy w Polsce, ale wymagało to czasu i ciężkiej pracy oraz odpowiednich, między innymi prawnych, charakterystyk. Warto zaznaczyć, że imigranci z Wietnamu, którzy przyjechali do Polski w ostatnich latach, mieli zwykle mniejsze możliwości awansu zawodowego, nawet jeśli osiągnęli pewny status pobytu, bowiem to nie jest tak, jak 15 lat temu, kiedy można było się szybko dorobić na handlu. W tej chwili rynek jest tak napełniony, jest taka duża konkurencja, że osoby, które przyjeżdżają teraz, mają bardzo ciężko, żeby tak bardzo się dorobić jak poprzednie pokolenia (PM/W/3/M). Dodatkowo, Wietnamczycy, którzy przybyli do Polski w latach 1990. lub 2000., byli zwykle niewykształceni i bardzo zależni od imigrantów o bezpiecznym statusie prawnym.

Zajmując się działalnością handlową, która w wypadku społeczności wietnamskiej jest dość zhierarchizowana (por. Grzymała-Kazłowska 2004), każdy imigrant musiał przejść określoną ścieżkę kariery, by zyskać samodzielność w działaniu przejawiającą się posiadaniem własnego punktu handlowego, możliwością bezpośredniego importu towarów itp. Najwyższe, a tym samym najbardziej dochodowe, pozycje w tej hierarchii zajmowali imigranci o bezpiecznym statusie prawnym: naturalizowani lub z zezwoleniem na pobyt stały. Również w branży gastronomicznej, w której praca wydaje się być postrzegana jako zajęcie lepsze niż praca w handlu i dająca możliwość szybszego awansu, wyższe pozycje w hierarchii zawodowej zajmowali imigranci osiadli i naturalizowani.

Imigranci z Ukrainy o niepewnym lub względnie niepewnym statusie prawnym, podejmujący prace na rynku nieformalnym, mogli, co prawda, pomnażać swój kapitał ludzki, społeczny, ekonomiczny, ale trudniej w ich wypadku mówić o awansie zawodowym. Można jednak dostrzec w historiach imigrantów takie zmiany, które wskazują na odniesiony sukces nie tylko ekonomiczny, ale czasem także społeczny. Przykładowo, Ukrainki, które wcześniej podejmowały się tylko sprzątania, z czasem obdarzane były większym zaufaniem, w efekcie czego powierzano im prace wymagające większej odpowiedzialności, takie jak opieka nad dzieckiem czy osobą starszą. W wypadku imigrantek ukraińskich jednak częściej obserwowano brak awansu zawodowego mimo wyraźnego awansu prawnego, jakim jest zdobycie zezwolenia na pobyt stały czy nawet obywatelstwa. Wśród mężczyzn awans zawodowy odnosili ci imigranci z Ukrainy, którzy po okresie nierejestrowanej pracy w branży na przykład remontowej gotowi byli założyć własne firmy. Warto tu dodać, że imigranci krótkookresowi (również tylko z nazwy) zwykle wiązali swoją przyszłość z życiem na Ukrainie, więc awans zawodowy w Polsce był dla nich o tyle istotny, o ile przynosił im wymierne korzyści finansowe.


Awans prawny badanych imigrantów, tj. osiągnięcie przez nich bardziej pewnego statusu prawnego – dającego im jednocześnie coraz większy zakres uprawnień i coraz większe poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji – stosunkowo rzadko przyczyniał się do znaczącej poprawy ich sytuacji ekonomiczno-zawodowej. Tym samym, hipoteza o pozytywnym wpływie bezpiecznego statusu prawnego na sytuację ekonomiczno-zawodową nie została w pełni potwierdzona. Coraz większe możliwości dostępu do polskiego rynku pracy
i awansu zawodowego, posiadane dzięki osiąganiu coraz bezpieczniejszego statusu prawnego, nie zawsze były przez imigrantów wykorzystywane, a często też nie mogły być wykorzystywane ze względu na przykład na postawę pracodawców czy trudności związane z uznawaniem kwalifikacji zawodowych. Dotyczyło to zarówno Wietnamczyków, którzy najczęściej ograniczali swoją aktywność zawodową do niszy etnicznej, gdzie ich ścieżka awansu była dość krótka, jak i Ukraińców, którzy mimo możliwości prawnych podejmowania pracy w Polsce nie zawsze z nich korzystali, jak na przykład imigranci z prawem do pracy, którzy decydowali się na przynoszące im większy dochód zatrudnienie w gospodarce nieformalnej. Częściej niż status prawny awansowi ekonomiczno-zawodowemu sprzyjały takie czynniki jak rozbudowane sieci społeczne ułatwiające poszukiwanie pracy czy lepsza orientacja na polskim rynku pracy wynikające z długości pobytu. Nie bez znaczenia była dostępność zajęć zarobkowych w polskiej gospodarce dla imigrantów.

Awans prawny nie miał wyraźnego wpływu na aktywność ekonomiczno-zawodową imigrantów, rozumianą tu jako posiadanie pracy, ponieważ większość badanych imigrantów – niezależnie od statusu prawnego i pochodzenia etnicznego – była aktywna zarobkowo. Legalnie wykonywana praca nie była oczywistym następstwem awansu prawnego, choć bezpieczne statusy prawne zwiększały szanse imigrantów na to, by wykonywane zajęcie było właściwie sformalizowane (zarejestrowana działalność, podpisana umowa, odprowadzone podatki oraz składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne). Nie dotyczy to raczej Wietnamczyków, ale względnie niepewne i pewne statusy prawne dawały imigrantom większe szanse na znalezienie zajęcia zarobkowego odpowiadającego ich kwalifikacjom. W wypadku niektórych zajęć zarobkowych (jak na przykład usługi dla gospodarstw domowych) awans prawny zwykle nie wiązał się ze zmianami w charakterze wykonywanej pracy. W ograniczonym stopniu można mówić o wpływie awansu prawnego na awans zawodowy. W wypadku Wietnamczyków był on możliwy, ale jedynie w ramach niszy etnicznej, w której oferta lepszych zajęć zarobkowych była ograniczona, a jednocześnie tam koncentrowało się funkcjonowanie większości imigrantów z Wietnamu. W wypadku Ukraińców z kolei awans zawodowy mógł być mało prawdopodobny z powodu trudności wyjścia poza drugorzędny rynek pracy, gdzie dostępna była większość oferowanych im prac. W powyższych stwierdzeniach można też znaleźć odpowiedź na drugą z zapropono-wanych hipotez.

Być może częściowo znajduje tu potwierdzenie teza Luin Goldring oraz Patricii Landolt (2012), które na podstawie badań przeprowadzonych wśród imigrantów w Kanadzie wykazały negatywny i długotrwały wpływ niepewnego statusu prawnego – rozumianego przez nie jako każdy status prawny niższy w hierarchii od zezwolenia na pobyt stały – oraz pracy gorszej jakości (precarious work) wykonywanej na początku pobytu na jakość pracy podejmowanej przez imigrantów w późniejszym okresie, nawet już po osiągnięciu przez nich pewnego statusu prawnego. Według ustaleń badaczek znacznie lepiej w kanadyjskiej gospodarce radzili sobie imigranci osiedleni w Kanadzie od razu na podstawie bezpiecznego statusu prawnego. W Polsce trudno jednak byłoby zweryfikować tę hipotezę, ponieważ – w przeciwieństwie do Kanady – brakuje grupy porównawczej: imigranci rzadko mają możliwość rozpoczęcia pobytu w Polsce od razu na podstawie pewnego statusu prawnego15.

Zarówno imigranci wietnamscy, jak i ukraińscy cenili sobie przede wszystkim dwa rodzaje awansu prawnego, motywowanego głównie potrzebą braku poczucia zagrożenia zatrzymaniem czy wydaleniem i, często idącym za tym, zakazem ponownego wjazdu, bądź potrzebą komfortu psychicznego. Po pierwsze, istotne dla nich było przejście od niepewnego do względnie niepewnego statusu prawnego, a więc zalegalizowanie pobytu. Jak wynika z analizy, niepewny status prawny często był niedogodny dla imigrantów nie tyle ze względu na sytuację zawodową, ile z uwagi na brak poczucia bezpieczeństwa i stabilizacji wynikających z ciągłego ryzyka kontroli, zatrzymania, wydalenia i tym samym ryzyka utraty źródła utrzymania siebie i rodziny czy niemożności podróżowania do kraju pochodzenia. Dopiero uregulowana sytuacja prawna dawała imigrantom możliwość dalszego awansu prawnego oraz budowania poczucia bezpieczeństwa i stabilności pobytu. Po drugie, zarówno przybyszom z Ukrainy, jak i Wietnamu zależało na pewnym statusie prawnym, ale tylko w postaci zezwolenia na pobyt stały, które dawało im stabilność pobytu bez konieczności uczestniczenia w czasochłonnym, kosztownym i niedającym gwarancji sukcesu procesie ubiegania się w urzędach o kolejne zezwolenia na pobyt czasowy i pracę. Jednocześnie, stosunkowo wielu badanych nie wykazywało szczególnego zainteresowania osiągnięciem najbezpieczniejszego statusu prawnego, tj. obywatelstwa polskiego. Z jednej strony, działo się tak dlatego, że obywatelstwo kraju pochodzenia miało dla nich wysoką wartość symboliczną i emocjonalną, więc nie chcieli ryzykować konieczności zrzekania się go. Z drugiej natomiast, obywatelstwo polskie nie dawało im dużo szerszego zakresu praw na rynku pracy ani większej pewności i stabilności pobytu, przez co nie byli wystarczająco zmotywowani do ubiegania się o naturalizację.

Awans prawny – poszerzając strukturę możliwości – może odgrywać ważną rolę w adaptacji imigrantów z Ukrainy i Wietnamu w polskiej gospodarce. W pierwszym rzędzie należy go jednak traktować w kategoriach środka dającego szansę na powodzenie imigrantów w tej sferze. Innymi słowy, prawa przypisane do poszczególnych statusów prawnych to jedynie element, który może, ale nie musi sprzyjać poprawie sytuacji ekonomiczno-zawodowej cudzoziemców.

W tym kontekście na podkreślenie zasługuje wspomniane na wstępie podmiotowe sprawstwo imigrantów. Jak pokazało badanie, ich decyzje – choć czasem zaskakujące z punktu widzenia dostępnych możliwości – stanowią jednak rezultat rachunku kosztów i korzyści oraz są przejawem dążenia do maksymalizowania dochodów, często niezależnie od tego, czy decyzje te pozostają w zgodzie z prawem państwa przyjmującego, czy nie.

Zapewne warto byłoby pogłębić zaproponowaną analizę, opierając się na wynikach badań ilościowych, choć o takie w Polsce jest jeszcze trudno. Dużą wartość w kontekście badania wpływu statusu i awansu prawnego na adaptację ekonomiczną imigrantów mogłyby wnieść badania panelowe lub retrospektywne o ilościowym charakterze, które pozwoliłyby na systematyczne i równoczesne śledzenie ścieżek legalizacji pobytu i zawodowych.


Dziękujemy dr Aleksandrze Grzymale-Kazłowskiej, a także anonimowym recenzentom, za cenne uwagi do artykułu.


1 Znacznie więcej badań na temat roli statusu prawnego w integracji ekonomicznej imigrantów przeprowadzono w krajach typowo imigracyjnych, w szczególności w kontekście amerykańskim. W badaniach tych analizowano głównie wpływ trzech czynników: 1) statusu imigracyjnego od razu po przyjeździe do kraju docelowego (por. Zimmermann, Constant 2005; Aydemir 2012; Cangiano 2012; Goldring, Landolt 2012); 2) akcji regularyzacyjnych (na przykład Massey 1987; McKay, Markova, Paraskevopulou 2011; Amuedo-Dorantes, Malo, Muñoz-Bullón 2013); 3) naturalizacji (por. Bratsberg, Ragan, Nasir 2002; Bevelander, DeVoretz 2008; OECD 2010, 2011). Większość z tych studiów miała charakter ilościowy. Główną barierą w realizacji kompleksowych badań na ww. temat jest brak baz, w których równocześnie i systematycznie (a nie ad hoc) byłyby gromadzone dane na temat statusu prawnego imigrantów i wskaźników ich integracji ekonomicznej.

2 Analizowane na potrzeby niniejszego artykułu wywiady z Ukraińcami i Wietnamczykami zostały zrealizowane w ramach kilku projektów badawczych. Były to wywiady prowadzone przede wszystkim w ramach badania realizowanego przez Ośrodek Badań nad Migracjami UW pt. „Polityka migracyjna jako instrument promocji zatrudnienia i ograniczania bezrobocia” (MPLM) (oznaczenie w kodzie wywiadu – PM). Ponadto pochodziły z następujących projektów Ośrodka Badań nad Migracjami UW: „Transgraniczne centrum wsparcia rynku pracy” (w kodzie wywiadu – TC), „Przerzut do pracy przymusowej w innych branżach niż seksualna – perspektywa Polski po akcesji do UE” (w kodzie wywiadu – PP), „Od zbiorowości do społeczności: rola migrantów osiedleńczych w tworzeniu się społeczności imigranckich w Polsce” (w kodzie wywiadu – ZS), jak również z projektu „Fundamental rights situation of irregular immigrants in the European Union” (badanie dla Międzynarodowego Instytutu Polityki Migracyjnej – ICMPD na zlecenie Agencji Praw Podstawowych; w kodzie wywiadu – FR). Przywoływane w dalszej części artykułu wypowiedzi imigrantów oznaczone są odpowiednio wskazanymi wyżej kodami, których początek oznacza nazwę badania, w ramach którego dany wywiad był zrealizowany. Kolejne elementy kodów wywiadów to oznaczenie narodowości respondenta (W – Wietnamczyk, U – Ukrainiec), numer wywiadu (w ramach danego badania) oraz oznaczenie płci respondenta (K – kobieta, M – mężczyzna). W kodzie jednego z wywiadów litera L oznacza, że był to wywiad z liderem społeczności.

3 We wspomnianych wyżej badaniach wywiady prowadzone były nie tylko z Ukraińcami i Wietnamczykami (choć właśnie przedstawiciele tych narodowości przeważali wśród respondentów), ale też w mniej licznych przypadkach – z obywatelami innych państw trzecich, jak na przykład Armenia, Białoruś. Wywiady były prowadzone z osobami dorosłymi, zwykle mającymi doświadczenia zawodowe w Polsce. Warto podkreślić, że analizowane na potrzeby tego artykułu wywiady, choć były realizowane w ramach różnych projektów badawczych, w dużej mierze poświęcone były właśnie funkcjonowaniu migrantów w wymiarze ekonomicznym, choć z różnych perspektyw. I tak, adaptacja ekonomiczna była przedmiotem zainteresowania w kontekście statusów prawnych migrantów, ryzyka pracy przymusowej w następstwie przerzutu czy specyfiki lokalnych rynków pracy. W trakcie wywiadów, poza ekonomicznym, omawiany był też społeczny oraz prawno-instytucjonalny wymiar funkcjonowania migrantów.

4 Jeśli chodzi o kształtowanie przez państwo sytuacji prawnej w sferze dostępu do polskiego rynku pracy za pomocą zmian w przepisach prawnych, to warto zauważyć, że w Polsce – odmiennie niż w innych państwach europejskich – dokonuje się stopniowa liberalizacja tych przepisów (Duszczyk 2012), a tym samym państwo przyczynia się do poszerzania struktury możliwości cudzoziemców.

5 Badania nad zmianą statusu prawnego imigrantów z nowych państw członkowskich UE wskutek rozszerzenia Unii Europejskiej podjęto w ramach projektu „Undocumented Workers’ Transitions” (patrz na przykład McKay, Markova, Paraskevopulou 2011).

6 Prawo to przysługuje im od niedawna, tj. od 2012 roku, na mocy ustawy wdrażającej tzw. dyrektywę sankcyjną (ustawa z dnia 15 czerwca 2012 roku o skutkach powierzania wykonywania pracy cudzoziemcom przebywającym wbrew przepisom na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, Dz. U. z 2012 roku, poz. 769). W praktyce egzekwowanie tego prawa wymaga od imigrantów, po pierwsze, znajomości obowiązującego prawa, po drugie – odpowiedniej determinacji, by ubiegać się o ewentualne zadośćuczynienie. Nielegalne zatrudnienie bywa czasem w interesie obydwu stron, dlatego w sytuacji, gdy jedna z nich nadużywa nieformalnych umów, zwykle trudno jest o wyciągnięcie konsekwencji prawnych. Imigranci mogą też rezygnować z dochodzenia swoich praw z powodu obawy przed wydaleniem z Polski i utraty możliwości zarobkowania.

7 Projekt nowej ustawy o cudzoziemcach przewiduje prawo do zasiłków dla bezrobotnych także dla cudzoziemców o względnie niepewnym statusie prawnym, ale wypłacanych tylko na terytorium Polski w okresie ważności zezwolenia na pobyt i po spełnieniu ustawowych warunków do otrzymania tego zasiłku.

8 W świetle projektu nowej ustawy o cudzoziemcach osoby, które utracą pracę, będą miały miesiąc na poszukiwanie zatrudnienia na terytorium Polski.

9 Według projektu nowej ustawy o cudzoziemców zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony będzie wydawane na okres do trzech lat.

10 W świetle obowiązującej do 15 sierpnia 2012 roku ustawy z dnia 15 lutego 1962 roku o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 10, poz. 49 z późn. zm.), w procedurze nadania obywatelstwa polskiego przez Prezydenta wymagany był pięcioletni okres pobytu, natomiast procedura uznania za obywatela polskiego była dostępna tylko dla bezpaństwowców i cudzoziemców o nieokreślonym obywatelstwie. Obecnie obywatelstwo jest przyznawane na mocy ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 roku o obywatelstwie polskim (Dz. U. nr 0, poz. 161).

11 Tematyką quasi-legalności (semi-compliance), polegającej na wykonywaniu pracy nielegalnie przy jednoczesnym posiadaniu prawa do pobytu w danym kraju, zajmowali się na przykład badacze z Oxfordu (Ruhs, Anderson 2010).

12 Co ciekawe, aż 65 proc. obywateli Wietnamu i 65 proc. obywateli Ukrainy, którzy zalegalizowali swój pobyt w ramach abolicji z 2003 roku, po siedmiu latach od abolicji utrzymało legalny status pobytu. To stosunkowo duży odsetek w porównaniu do innych krajów, w których były przeprowadzane abolicje dla cudzoziemców (Departament Polityki Migracyjnej MSW 2012a). Prawdopodobnie wynika to z faktu, że zezwolenia na pobyt w ramach dwóch pierwszych abolicji mogli uzyskać tylko ci cudzoziemcy, którzy mieli zapewniony dochód i mieszkanie, a więc znajdowali się w relatywnie stabilnej sytuacji ekonomicznej.

13 W 2012 roku weszła w życie umowa o zabezpieczeniu społecznym między Polską a Ukrainą, dzięki której systemy emerytalne obydwu krajów będą gwarantowały świadczenia emerytalne z uwzględnieniem okresu przepracowanego w każdym z nich.

14 Kilku respondentów, których wypowiedzi były analizowane na potrzeby niniejszego artykułu, z uwagi na wiedzę na temat swojej grupy etnicznej, doświadczenie migracyjne oraz utrzymywane w społeczności migranckiej kontakty, było określanych mianem liderów.

15 Wyjątek stanowią cudzoziemcy polskiego pochodzenia mogący osiedlić się w Polsce w drodze repatriacji lub na podstawie zezwolenia na osiedlenie się przyznawanego na podstawie art. 52 ust. 5 Konstytucji RP oraz obywatele Unii Europejskiej.


Amuedo-Dorantes C., Malo M. A., Muñoz-Bullón F. (2013). New Evidence on the Impact of Legal Status on Immigrant Labor Market Performance: The Spanish Case. Labour 27(1): 93-113.

Aydemir A. (2012). Skill Based Immigrant Selection and Labor Market Outcomes by Visa Category. IZA Discussion Paper No. 6433.

Bakewell O. (2010). Some Reflections on Structure and Agency in Migration Theory. Journal of Ethnic and Migration Studies 36(10): 1689-1708.

Baldwin-Edwards M., Kraler A. (2009). Regularisations in Europe. Study on practices in the area of regularisation of illegally staying third-country nationals in the Member States of the EU. Wiedeń: International Centre for Migration and Development.

Bieniecki M., M. Pawlak (2010). Strategie ukraińskich migrantów zarobkowych wobec polskiej rzeczywistości instytucjonalnej. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Bojar H., Gąsior-Niemiec A., Bieniecki M., Pawlak M. (2005). Migranci na rynku pracy w Polsce. Wyniki badań przeprowadzonych wśród migrantów ekonomicznych i pracowników polskich. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Bratsberg, B., Ragan J. F., Nasir Z. M. (2002). The effect of naturalization on wage growth: A panel study of young male immigrants. Journal of Labor Economics 20(3): 568-579.

Cangiano A. (2012). Immigration policy and migrant labour market outcomes in the European Union: New evidence from the EU Labour Force Survey. Fieri Working Papers.

Dąbrowski P. (red.). (2012). Praca przymusowa imigrantów w Polsce. Analiza na przykładzie społeczności ukraińskiej i wietnamskiej. CMR Working Papers 58/116. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Departament Polityki Migracyjnej MSW (2012a). Ocena skutków abolicji dla cudzoziemców z 2003 r. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.

Departament Polityki Migracyjnej MSW (2012b). Polityka migracyjna Polski w odniesieniu do obywateli Republiki Białorusi, Ukrainy i Federacji Rosyjskiej. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.

Departament Polityki Migracyjnej MSWiA (2007). Społeczność wietnamska w Polsce. Polityka migracyjna Wietnamu. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Duszczyk M. (2012). Polska polityka imigracyjna a rynek pracy. Warszawa: ASPRA-JR.

Duszczyk M., Lesińska M., Stefańska R., Szczepański M., Szulecka M. (2010). Polityka migracyjna w Polsce oraz jej wpływ na napływ i osiedlanie się imigrantów, w: A. Górny A., I. Grabowska-Lusińska, M. Lesińska, M. Okólski (red.), Transformacja nieoczywista. Polska jako kraj imigracji, s.69-124. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Fihel A. (red.) (2011). Recent Trends in International Migration in Poland. The 2011 SOPEMI report. CMR Working Papers 52/110. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Głąbicka K., Halik T., Sawicka A. (1999). Studia nad przerzutem migrantów. CMR Working Papers 23. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Górny A., Grzymała-Kazłowska A., Kępińska E., Fihel A., Piekut A. (2007). Od zbiorowości do społeczności: rola migrantów osiedleńczych w tworzeniu się społeczności imigranckich w Polsce. CMR Working Papers 27/85. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Górny A., Kępińska E. (2005). Małżeństwa mieszane w migracji z Ukrainy do Polski. Przegląd Polonijny, z. 3: 59-75.

Górny A., Kindler M., Piekut A., Stefańska R., Szulecka M. (2010). Wybrane aspekty integracji imigrantów: w poszukiwaniu mechanizmów sprzyjających dalszemu napływowi cudzoziemców do Polski, w: A. Górny, I. Grabowska-Lusińska, M. Lesińska, M. Okólski. Transformacja nieoczywista. Polska jako kraj imigracji, s.188-231. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Grabowska-Lusińska I. (2012). Migrantów ścieżki zawodowe bez granic. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Goldring L., Landolt P. (2012). The Impact of Precarious Legal Status on Immigrants’ Economic Outcomes. IRPP Study no. 35.

Groenendijk K. (2004). Legal Concepts of Integration in EU Migration Law. European Journal of Migration and Law 6(2): 111-126.

Gross T. (2005). Integration of Immigrants: the Perspective of European Community Law. European Journal of Migration and Law 7(2): 145-161.

Grzymała-Kazłowska A. (2004). Migranci z krajów mniej rozwiniętych gospodarczo niż Polska: przypadek Wietnamczyków, w: J. Grzelak, T. Zarycki (red.), Społeczna mapa Warszawy, s. 389-414. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Grzymała-Kazłowska A. (red.) (2008). Między wielością a jednością. Integracja odmiennych grup i kategorii migrantów w Polsce. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Grzymała-Kazłowska (2013). Od tożsamości i integracji do społecznego zakotwiczenia – propozycja nowej koncepcji teoretycznej. CMR Working Papers 64/122. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Grzymała-Kazłowska A., R. Stefańska, M. Szulecka (2008). Różnice i podobieństwa w integracji migrantów o różnym statusie prawnym, w: A. Grzymała-Kazłowska (red.) Między wielością a jednością. Integracja odmiennych grup i kategorii migrantów w Polsce. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Halik T. (2006). Migrancka społeczność Wietnamczyków w Polsce w świetle polityki państwa i ocen społecznych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.

Kępińska E. (2007). Sytuacja rodzinna i wzór migracji Ukraińców i Wietnamczyków w województwie mazowieckim, w: A. Górny, A. Grzymała-Kazłowska, E. Kępińska, A. Fihel, A. Piekut (2007), Od zbiorowości do społeczności: rola migrantów osiedleńczych w tworzeniu się społeczności imigranckich w Polsce, s. 55-68. CMR Working Papers 27/85. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Kindler M. (2011). A ‘Risky’ Business? Ukrainian Migrant Women in Warsaw’s Domestic Work Sector. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Kindler M., Szulecka M. (2013). The Economic Integration of Ukrainian and Vietnamese Migrant Women in the Polish Labour Market. Journal of Ethnic and Migration Studies 39(4): 649-671.

Kindler M., Szulecka M. (2010), Integracja ekonomiczna migrantek na polskim rynku pracy, w: M. Kindler, J. Napierała (red.), Migracje kobiet z i do Polski. Przegląd badań, s. 138-160. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Klaus W. (red.) (2011). Ziemia obiecana? Warunki pracy cudzoziemców w Polsce. Warszawa: Stowarzyszenie Interwencji Prawnej.

Klorek N., Szulecka M. (2013). Migranckie instytucje ekonomiczne i ich wpływ na otoczenie. Przykład centrów handlowych w Wólce Kosowskiej. Raport z badań. Analizy – Raporty – Ekspertyzy nr 2. Warszawa: Stowarzyszenie Interwencji Prawnej.

Kloc-Nowak W. (2007). Funkcjonowanie imigrantek z Ukrainy na polskim rynku pracy – sytuacja obecna i rekomendacje dla społeczeństwa przyjmującego. Warszawa: Stowarzyszenie Interwencji Prawnej.

Massey D. (1987). Do Undocumented Migrants Earn Lower Wages than Legal Immigrants? New Evidence from Mexico. International Migration Review 21(2): 236-274.

Maśliński K. (2011). Prawne regulacje w zakresie dostępu do ochrony zdrowia nieudokumentowanych migrantów i cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce, w: A. Chrzanowska,
W. Klaus (red.), Poza systemem. Dostęp do ochrony zdrowia nieudokumentowanych migrantów i cudzoziemców ubiegających się o ochronę międzynarodową w Polsce, s. 23-44. Warszawa: Stowarzyszenie Interwencji Prawnej.

McKay S., Markova E., Paraskevopoulou A. (2011). Undocumented Workers’ Transitions. Legal Status, Migration, and Work in Europe. Nowy Jork, Londyn: Routledge.

Merton R. K. (1996). On Social Structure and Science. Chicago: University of Chicago Press.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (2012). Polityka migracyjna Polski – stan obecny i postulowane działania. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych.

Mroczek I., Szulecka M., Tulińska I. (2008). Wólka Kosowska jako miejsce skupiające aktywność ekonomiczną Wietnamczyków, w: A. Grzymała-Kazłowska (red.), Między jednością a wielością. Integracja odmiennych grup i kategorii migrantów w Polsce Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

OECD (2010). International Migration Outlook 2010. Paris: OECD.

OECD (2011). Naturalisation: A Passport for the Better Integration of Immigrants? Paris: OECD.

Okólski M. (1997). Najnowszy ruch wędrówkowy z Ukrainy do Polski. Charakterystyka strumieni, cech migrantów i okoliczności pobytu w Polsce. CMR Working Papers 14. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Ruhs M., Anderson B. (2009). Semi-compliance and illegality in migrant labour markets: an analysis of migrants, employers and the state in the UK. Population, Space and Place 16(3): 195-211.

Stola D. (1997). Rodzaje i mechanizmy migracji zarobkowych do Polski. CMR Working Papers 11. Warszawa: Ośrodek Badań nad Migracjami UW.

Szulecka M. (2012). The Right to be Exploited: Vietnamese Workers in Poland, w: Ch. Van den Anker, I. van Liempt (red.), Human Rights and Migration. Trafficking for Forced Labour, s.161-192. Houndmills Basingstoke Hampshire: Palgrave Macmillan.

Szymańska-Matusiewicz G. (2012). Abolicja jako element polskiej polityki migracyjnej. Infos 19(133). Warszawa: Biuro Analiz Sejmowych.

Szymańska-Zybertowicz (2011a). Bezpieczeństwo socjalne to za mało. Polska polityka społeczna a zagadnienie integracji społecznej imigrantów. Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny z. 2: 235-249.

Szymańska-Zybertowicz (2011b). Nieobecne wyzwanie? Integracja jako zadanie polityki społecznej wobec cudzoziemców w Polsce po roku 1989. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Wysieńska K. (red.) (2012). Sprzedawać, gotować, budować? Plany i strategie Chińczyków i Wietnamczyków w Polsce. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.

Wysieńska K. (2010). Nguyen, Serhij, czy Piotr? Pilotażowe badanie audytowe dyskryminacji cudzoziemców w rekrutacji, w: W. Klaus (red.), Sąsiedzi czy intruzi? O dyskryminacji cudzoziemców w Polsce, s. 337-360. Warszawa: Stowarzyszenie interwencji Prawnej.

highly skilled migration, expatriates, intra-EU mobility, social adaptation, Warsaw, Poland

This article fills a gap in migratory research in Poland by exploring patterns of social adaptation of intra-EU migrants living temporarily (i.e. up to five years) in Poland. The paper explores the spaces of everyday social practices of people of British, French and German nationality that came to work here or followed a family member and uncovers a family and female perspective on social adaptation of highly skilled elite migrants in Warsaw. It presents original empirical material employing creative research techniques gathered in Warsaw. The study reveals that social adaptation of intra-EU highly skilled migrants is spatially selective and expats develop connections with spaces related to their family life reproduction, such as international schools, expatriate associations and places of leisure and consumption. The article argues that more attention should be paid in future research to intra-EU mobility and the gender imbalance in accessing particular local resources, such as the labour market.


The 1989 uprisings in Central and Eastern Europe triggered political, economic and societal transformations. These transformations led to foreign direct investment and the expansion of transnational corporations into the former Socialist Bloc. Particularly in the 1990s, various executives and experts in Warsaw constituted the ‘visible heads’ of the ‘invisible hand of the market’ that structured the transformation of the Polish economy (Rudolph, Hillmann 1998). At that time, Poland was lacking specialists with the appropriate skills and knowledge required by international companies, so the inflow of capital was naturally accompanied by an inflow of brainpower. Contrary to predictions made at the beginning of the systemic transformation in Poland (Iglicka 2000; Rudolph, Hillmann 1998), inflows of specialists from ‘developed’ countries have not diminished. Because of the concentration of diplomatic posts, international organisations’ branch offices and foreign capital, the number of foreign executives and professionals in Warsaw is much higher than in other Polish cities. However, the majority only stay temporarily in Poland, forming expatriate communities.1

The two decades since the systemic transformation have brought a considerable amount of research devoted to immigrant adaptation in Poland (see for example edited books: Górny, Grabowska-Lusińska, Lesińska, Okólski 2010; Grzymała-Kazłowska 2008a; Ząbek 2002). However, I argue that not enough attention has been paid to the social performance of the most skilled migrants, such as workers of transnational corporations, foreign diplomats, and various specialists, including foreign engineers, medical doctors and academics, who are present in the Polish labour market (Fihel, Kaczmarczyk, Stefańska 2013). The Polish accession to the European Union (EU) in 2004 and reduction in restrictions on undertaking employment in Poland for citizens of all EU countries in 2007 have both contributed to improvement of the Polish position among other migratory destinations (Okólski 2010). Skilled migration and more flexible forms of mobility are central for EU integration processes and shaping a new map of European migration (King 2002). Considering the intra-EU mobility agenda of ‘free movement’ for citizens of all member states (Directive/2004/38/EC), it is worth studying how mobile EU citizens develop their ordinary lives in other European countries, since this new form of freedom, European freedom, deserves to be explored (Favell 2008: 3).

This article fills a gap in research on migration by exploring patterns of adaptation of intra-EU migrants living temporarily (i.e. up to five years) in Warsaw and working in highly skilled occupations or not currently working, but possessing higher qualifications or education, as specified by the International Standard Classification of Occupations ISCO-88 (OECD 2001).2 Particularly, the paper investigates the social adaptation of people of British, French and German nationality living in the Polish capital. It does so by applying a human geography approach to studying processes of social adaptation, i.e. it looks at the spaces and places of everyday social practices. The paper is organised as follows. In the literature review I discuss the spatial dimension of adaptation and its specificity for highly skilled migrants; what places and spaces are important in the lives of expatriates, what they do in these places and with whom. The importance of the spatiality of their adaptation is discussed from the perspective of the different roles that migrants of different genders play in reproduction of these spaces. After setting the research frameworks and questions, I introduce the techniques used to gather empirical material and the usefulness of the creative methods that I applied. The central part of the paper is divided into two parts. In the first part I explore migrants’ perceptions of Warsaw (existing before arrival in the city and confronted with experiences within the first days spent there) and their mental maps of the city. In the second part I unpack the material, emotional and social aspects of the places outside home and the workplace that have proved to be the most important for their social adaptation. In the concluding section I lay out the implications of the study for future migration research in Poland.

Spatiality of adaptation

Place and space are central concepts of human geography and urban sociology.3 Space is assumed to be more abstract, while place is more experienced on an everyday basis. Space might be physical if it encompasses a set of locations, sites, objects, etc., or it might be social if it is a space of lived interactions (Elden 2009). Space is always a product of social practices, so even physical space might be social, and it is not static, but is reproduced in everyday life (Lefebvre 1991). A location becomes a place when it is given a meaning by a person (e.g. it becomes my neighbourhood, my home) or a whole group (e.g. the Parade Square in Warsaw) (Cresswell 2009). Apart from their material and emotional dimensions, places are also locations where social interactions occur. Since spaces and places are socially constructed, through space-making practices people enter into new communities or wider socio-cultural environments, in other words mobilities create spaces and stories – spatial stories (Cresswell, Merriman 2010: 5). Indeed, spatial mobility manifests itself in entering, being in and leaving different places and spaces. International migrants start their movement in one country, where they have their places of living, social life, leisure, work, education, etc., then they move into different social spaces where they re-establish some of the previous places of everyday life. In the case of highly skilled migrants, who are also a very highly mobile group, these practices of re-creation of social spaces have to be repeated relatively frequently in different socio-cultural contexts. Moreover, their social spaces might span two or more national contexts and become a transnational social space (Faist 2004; Glick Schiller 1999), or if they connect two localities of everyday social practices they become translocal spaces (Brickell, Datta 2011).

The spatial practices of privileged migrants were investigated extensively by Fechter (2007) in her study of expatriate communities in Jakarta. Observing their everyday lives, she revealed how these highly skilled migrants carved out their spaces and produced boundaries performing their daily, routine activities, for example in their housing preferences, means of transport used and specific leisure and consumption activities of choice. Although their international lives were fluid, their local lives were static and fixed in particular places which preserved them from the gaze of the Other. Fechter’s (2007) study demonstrates how much the spatial is related to social distance (Bourdieu 1989) – that spatial proximity does not generate social nearness, and social distance can be kept although people might have opportunities to encounter the local population (Simmel 1950[1908]). The social adaptation of highly skilled migrants in Fechter’s (2007) study and other studies of expatriate communities has been influenced by racial differences among local and expatriate populations (cf. Hindman 2008; Leonard 2010), but such differences do not apply in the Polish case.4 It is worth investigating how people of different socio-cultural background and lifestyles – who are racially ‘invisible’ – spatially situate their lives in Polish society and local communities in Warsaw.

Previous studies in Warsaw have shown that highly skilled migrants constitute a heterogeneous group in Warsaw with adaptation strategies ranging from settling in and integration to more surface adaptation by employing ‘cosmopolitan practices’ (Nowicka, Rovisco 2009) on the local and global scale (see the study by Piekut 2009). The crucial role in social adaptation of highly skilled foreign workers living in Warsaw was played by specific types of places, such as expatriate clubs and organisations, international schools and some exclusive leisure places. These findings correspond with research outcomes in other locations. For example, Beaverstock’s (2008) study in Singapore, which investigated the transnational aspects of expatriate British clubs in Singapore, or Moore’s (2008) study of the role played by a German school in transnational class reproduction. These spaces facilitate networking with expatriates of the same (the school) or dissimilar nationality (the club).

Place has not always been recognised as a significant component of socio-cultural adaption. For example, in a study in Australia and Indonesia, Colic-Peisker (2010: 483) argued that hyper-mobile expats do not develop attachments with any location, but profession was the main anchor5 of their identity-belonging. Other research argued that employing a spatio-temporal approach to the investigation of the everyday social practices of transnational migrants helps to reveal the importance of particular cultural and social capitals in their social performance (Cook 2011). However, the study in Prague focused on a wider, urban area as place and people that were employed. This raises the question of the everyday geographies of highly skilled migrants within the particular urban context. In this study I analysed how the social lives of expatriate communities are localised in Warsaw; what places are important for their everyday practices and what is their specificity in material, emotional and social dimensions. In other words, if and why some places are meaningful locations for the everyday lives of highly skilled intra-EU migrants, and with whom they interact in these places. In what sense could place still matter for people involved in temporary migration?

The gender dimension of expatriate spaces

The workplace is a primary site of expatriate life (Leonard 2010). But it is not necessarily a primary site of expatriate social life (Willis, Yeoh, Fakhri 2002). Previous studies conducted in Warsaw with highly skilled foreign workers of transnational corporations have also demonstrated that the migratory patterns of these migrants are associated with their work experience in the local and international labour markets, but their social lives were to a great extent developed outside the company and thanks to activities performed by their spouses or partners (Piekut 2009). Indeed, the workplace is an important location of adaptation, socialisation and inter-cultural contact, but from the perspective of the entire family and both partners (whom I also consider highly skilled migrants if they have appropriate skills or education), other places play a more vital role for ordinary social activities.

The importance of the wider household context of expatriates’ adaptation comes to the fore naturally when we recognise the existing gender dimension of migration and social adaptation processes (Willis et al. 2002). Women adapt differently to the new socio-cultural context than men, and gender relations should not be overlooked in migration studies (Kofman, Raghuram, Merefield 2005). The differences exist among the most privileged migrants too: the majority of highly skilled migrants who are in paid employment are men, and their spouses/partners – who follow them in migration – are women. In the literature the latter are termed a ‘migration tail’ (Coles, Fechter 2008), ‘trailing spouses’ (Leonard 2010), ‘tied migrants’, ‘constrained migrants’ or ‘secondary migrants’ (Yeoh, Willis 2005) – all of the designations assume a passive role of highly skilled women in the migratory process (Thang, MacLachlan, Goda 2002) and do not recognise the more complex relations within households regarding mobility decisions and settlement activities (Kofman et al. 2005).

Because of the gender bias among highly skilled migrants regarding their work status, highly skilled male migrants very often perform as professional business managers, while their female spouses or partners act as managers responsible for the social life of the family. The spatial adaptation of highly skilled migrants is then highly gendered, as other scholars acknowledge that without a consideration of the global capitalist city as a space of transnational people flows anchored in specific local urban geographies, much of it still remains gender-blind (Yeoh, Willis 2005: 212). Working male migrants socialise on weekdays at the workplace, hobby clubs and restaurants where they combine business and social activities (Beaverstock 2008), but after work and over the weekend their lives are embedded in other places, such as international schools or social organisations, which prosper thanks to the unpaid and voluntary work of their spouses/partners. Previous studies in Warsaw have concentrated on a male perspective on highly skilled migration (Piekut 2009; Rudolph, Hillmann 1998; Szwąder 2002). This paper uncovers a family and female perspective on social adaptation of highly skilled elite migrants in Warsaw. Specifically, it does so by investigating the role of gender in the spatial dimension of highly skilled migrants’ adaptation, and how ‘gender geographies of power’ (Pessar, Mahler 2003) operate at the local level, i.e. within Warsaw communities.

Studying intra-EU migrants in Warsaw

Obtaining accurate figures on highly skilled intra-EU migration to Poland is difficult, if not impossible. Until 2007, most citizens of European Union countries were obliged to apply for a work permit prior to undertaking employment in Poland, so their occupational level and positions were recorded (for details see Górny, Piekut, Stefańska 2012). Since then, however, all EU citizens have been exempted from the requirement to apply for a work permit, although if they plan to stay in Poland over three months they are obliged to register their stay, which means that some general patterns of EU citizens’ immigration regarding their region of work in Poland, nationality and gender of applicants can be traced. In 2007-2011 approximately 7 000 EU citizens registered a temporary stay in Poland annually, and approximately 1 000 registered a long-term – i.e. over five-year – stay (see Table 1). The most numerous groups came from Germany, France, the United Kingdom, Italy and Spain, and 89 per cent of all EU citizens applied for a temporary stay. Intra-EU migration to Poland is masculinised, and the percentage of women varies from 15-20 per cent (Italy, Greece, Germany) to approximately 40-45 per cent (Slovenia, Slovakia, Sweden, Czech Republic). Latvia is the only country where women predominate among migrants (almost 60 per cent of applications). In the presented research I focused on the three most numerous groups, namely citizens of Germany, France and the United Kingdom, for whom Warsaw was one of the most important destinations (Office for Foreigners 20046).

Table 1. Applications of EU citizens for temporary and long-term stay in Poland in 2007-2011

a EU citizens are required to apply in case of a stay longer than three months and shorter than five years in Poland.

b EU citizens are required to apply in case of a continuous stay longer than five years in Poland.

Source: Office for Foreigners (2011).

This paper is based on 21 in-depth interviews conducted in 2011 and 2012 with migrants originating from Germany, France and the United Kingdom. Additional research material was obtained from interviews with six key informants of each nationality (representatives of social organisations and international schools) and three group meetings organised by a relocation company that planned to open a social club for expatriates in Warsaw – each meeting gathered about 10 English-speaking women. Most of the individual interviews, except four, were conducted in English, transcribed verbatim and coded. The interviewees were found through a snowball method and the key informants constituted six starting points of the whole sample. Among the interviewees, eight people have German citizenship, six – French, five – British, and one person was of dual French-British nationality7. The sample is diversified by age (minimum 29, maximum 58 years old), marital status (two thirds are married), year of arrival in Poland (most migrations occurred after 2000) and work status (see Table 2).

Table 2. Socio-demographic profile of respondents

Source: own elaboration.

The purpose of the study was to capture the influence of mobility and gender for space-creating practices in Warsaw. Most of the interviews were conducted with temporary migrants, e.g. people living in Poland less than five years, who have been involved in international migration before. However, some settled migrants were included as a control group, but reporting their adaptation in detail is beyond the scope of the paper and I focus on the former group. I further recognise that, alongside the division into temporary and settled migration, both groups could be further divided into primary and secondary migration. As a primary migrant I understand a person whose situation led to the joint decision to migrate, and as a secondary migrant – a person who follows a primary migrant. For example, a common case would be one person following a spouse/partner/parent who is offered a job abroad. A comparison of the migration status with the work status of informants reveals a gender imbalance among people who are primary and secondary migrants and those who are in paid employment and do not work, although they used to work before engaging in international migration (see Table 3). Most of the female informants are secondary migrants who are not currently in paid employment; however, all of them used to work in their countries of origin. Interestingly, two male secondary migrants, who followed their female partners in migration to Poland, classified themselves as part-time working freelancers.

Table 3. Informants by gender and work status

Source: own elaboration.

Semi-structured in-depth interviews, ranging from one hour to two and a half hours, were conducted with all participants, and the same interview schedule was followed: migration history, migration to Poland, important places of everyday life, social life in Warsaw, social networks in other countries and migratory plans. The interviews were supplemented with creative techniques which were tailored to enhance exploration of research problems and questions (Mason, Dale 2010; Mason, Davies 2010). Informants were asked to draw a mental map of the places that are important to their everyday lives and activities both in and outside Warsaw (including abroad). The assumption was that while drawing the maps it is easier to recollect and express individual experiences (Spencer 2011). It has been recognised that drawing techniques are related to personal skills and personality (Wheeldon, Faubert 2009), so respondents were shown some example maps. The exercise comprised two parts: first, interviewees were asked to draw the map, describe the drawn places and explain why they were important to them; secondly, they were asked to ascribe people whom they see regularly to these places: family, friends and acquaintances. The mental map exercise was introduced after the introductory questions on migration history and the move to Poland, so interviewees often added some extra notes or marks to the maps throughout the entire interview. In the post-fieldwork phase the maps were analysed alongside the oral/interview material.8

Ambivalent perceptions of Warsaw

Space is not static, but it is constantly in the process of being made in social practices and constituted through ‘interrelations’; foremost it is mentally constructed, so each person perceives the same space differently and assigns different meanings to the same space or particular places (Massey 2005: 9). Perceptions matter, because the way people imagine space influences their actions. In this section I first introduce the perceptions of Warsaw – as one urban space – that informants held just before migration, and how the perceptions evolved during the first days of their stay in Poland. In the second section mental maps of significant spaces of adaptation are presented.

In Fechter’s (2007) study of the expatriate community in Jakarta, the city space was perceived as ‘distant’, ‘dirty’, ‘chaotic’ and ‘dangerous’ representing everything that is feared, disapproved and unknown (Fechter 2007: 62). This study in the Polish capital demonstrates that the perceptions of highly skilled intra-EU migrants on the city are between the dichotomy of ‘safe inside’ and ‘dangerous outside’ and are more ambivalent. A duality exists in the informants’ narratives on the city, including its lifestyle and urban space. For example, Bernard9 – German executive, primary migrant – notices that although Poland is located closer to Munich (his previous location) than to London, it would be easier for his family to move to the latter city, because moving to Poland it is the psychological distance (…) [and] in the perception of people Poland is not in the centre of Europe as it is geographically. At the same time Warsaw attracts him as an interesting labour market and place to develop his own professional career and gain valuable cultural capital for his spouse and children.

The intra-EU migrants’ narratives reveal that Warsaw and Poland in their perceptions is a space between ‘past’ and ‘present’, ‘old’ and ‘new’, ‘distant’, ‘exotic’ places and ‘familiar’, ‘European’ places. Such initial experiences of the city reflect the self-image of Warsaw, which is uncomfortably self-positioned between ‘polluted’ East and ‘mythical’ West (Bartmański 2012: 151). A German female who was born in German Democratic Republic, Katharina, found her childhood memories in the old-fashioned small shops and markets, but at the same time she was astonished by modern skyscrapers and shopping malls. She summarises her ambivalent impressions:

I really liked the city from the beginning. And I think this might be interesting because I grew up in the eastern part of Germany and something reminded me of my childhood. This is funny because some things, for example these little markets, these kiosks, these Banacha or Hala Mirowska [markets] – this was like in the eighties when I grew up. And I was wondering [surprised] there are still such places here because I thought it was even more Western like in the sense of even more modern. On the other hand, I was very impressed by, for example Złote Tarasy or the shopping malls because this is even better than Düsseldorf or Cologne… This is something we did not expect… (F, Ger, 32, sm10).

Similar West/East or old/new binaries were present in the narratives of other respondents. Anne, a British female, who arrived in Warsaw following her husband with the whole family, reports contrasts in the city architecture as a striking (…) mixture of old and new representing the socialist past and values and so much freedom and growth and the future at the same time. Relying on their previous knowledge and initial perceptions based on the external city outlook, informants seemed to be confused as to what approach towards life in Warsaw they should take. On the one hand, as one female French diplomat notices, it is still Europe; however, the ‘still’ denotes her distance and lack of familiarity. On the other hand, this is not Africa, as another woman says. Even without being asked about it, informants brought up the topic of safety, mentioning in their narratives that they felt comfortable and safe in Warsaw, because the crime level is not high as previously assumed (I’ve been to a lot of worse places than Poland, as John concludes) and because they can fulfil most of their consumption and lifestyle needs. Hilke:

You have told me you feel safe and comfortable in Warsaw. Why is it so?

You get everything for life to which you’re used to from Germany which compared to Kosovo is a luxury. I don’t have a feeling there is a lot of crime going on in Warsaw. Because to places I go, I feel safe. Which was not like that in Kosovo, so I might only compare to Kosovo and Germany. While Kosovo is on the lowest level. That is why I feel safe and because I can get everything that I need. I like the food, I like the city and now I have people. This is why I feel comfortable (F, Ger, 32, sm).

Contrary to the perceptions of expatriates living in more geographically and culturally distant countries from their countries of origin, expatriates in Warsaw do not perceive the local society as ‘dangerous’, ‘chaotic’ and ‘dirty’, as the ‘outside’ world, but at the same time the city is not ‘European’ in the way they are familiar with and it brings a lot of uncertainty, as one respondent mentioned. Such ambivalent perceptions indicate that highly skilled migrants enter a ‘liminal space’, located in between two other contexts that are recognised fixed points in space-time (Turner 1967: 97). Comparisons of Poland with other countries where respondents used to live (usually postcolonial areas) indicate that they mentally negotiate the status of Warsaw as a space which is at the same time ‘here’ and ‘there’. In this paper I argue that uncertainty and ambiguity are overcome by establishing new places of everyday life, so ‘normalcy’ can be reintroduced. Thus, in this ambivalently perceived urban setting temporary intra-EU migrants recreate their everyday spaces through which they enter into local society and their mobile lives become locally embedded. Some general patterns among the mental maps are observed:

  1. Centrality of home. In most mental maps ‘home’ was located in the central part of the drawing, and was in Warsaw. There were two exceptions: one female primary migrant had moved to Warsaw alone, so her emotional home had remained in Great Britain with her husband (see Figure 2); and another single, male primary migrant put his workplace in the central part of the map, explaining that this was the place where he spent most time (I just sleep, cook, eat, watch TV, listen to music, read [there]). The people that moved to Poland with important people and familiar physical objects brought with them a sense of home (Gordon 2008; Wiles 2008). Strategies of re-making home by temporary migrants are beyond the scope of this paper and will be investigated elsewhere.
  2. Embeddedness in locality. The maps of secondary migrants are to a greater extent embedded in local communities than the maps of primary migrants. For example, in Rachel’s map (Figure 1), her home is surrounded by a set of local services and shops which flourish around the house. The mapping exercise along with expatriate narratives demonstrated that contrary to some opinions, they do not form ‘uprooted’ transnational cosmopolitan elites (Sklair 2001), but situate their everyday lives locally.
  3. Transnational connections. Connections with places outside Poland were more visible in the mental maps of temporary migrants than among the maps of the settled ones. They included the names of cities or countries where their family and close friends live, so descriptions were more general in comparison to descriptions of specific places in Warsaw. This difference indicates a dissimilar intensity and scope of transnational connections in different national spaces (Faist 2004) – while outside Poland ties are long-term and based on kinship, everyday relations in Poland are built upon frequent interactions and based on mutuality.

Figure 1. Rachel’s mental map (British secondary female migrant)

Source: informant’s elaboration.


Figure 2. Victoria’s mental map (British primary female migrant)

Source: informant’s elaboration.

Figure 3. Dominique’s mental map (French secondary male migrant)

Source: informant’s elaboration.


Figure 4. Viviane’s mental map (French secondary female migrant)


Source: informant’s elaboration.

  1. Places of adaptation in Warsaw. There are more similarities among the maps of temporary migrants than among those of settled migrants. The latter are more diversified in terms of the location included, and the former have more overlaps. The places (i.e. locations with meaning) that appear in most maps of temporary migrants are: own workplace or spouse’s/partner’s workplace; other expatriates’ homes (see Figure 1 – ‘People’s houses’, and Figure 6 – ‘Breakfasts with mums’), international schools and around-school activities (see Figures 1, 3-6) and spaces of consumption, such as cafés (see the cluster of cafés in Figure 3), restaurants and shopping malls (e.g. multiple shopping malls in Figure 7).
  2. Gendered spaces. Gender differences in the mental map are strongly related to the work status of the informants. Most of the secondary migrants are women who are not in paid employment, thus their everyday, significant places are more tightly connected to the activities performed around the household, e.g. shopping, or the places are related to duties looking after children, e.g. involvement in the lives of international schools. Women secondary migrants therefore socialise among themselves during the daytime, and in the evening in gender mixed groups (see note in Figure 4).
  3. Functional zones. As with other cities, expatriates in Warsaw mentally carve the city up into different functional zones (Leonard 2010: 116). The city centre is a space for business meetings, the residential function is played by neighbouring Mokotów (especially the Sadyba neighbourhood, where the British, French and German international schools are located) and prestigious Wilanów districts, family leisure time is spent in southern Warsaw, e.g. Wilanów, or in suburban Konstancin-Jeziorna and Powsin, with hobby clubs and green areas for sport available (see e.g. Figure 4).

In the next section I will provide a material, emotional and social description of social organisations, international schools and spaces of leisure and consumption in Warsaw. I will investigate whether these places form an ‘expatriate bubble’ in the Polish capital, as has been noted in other cities (Fechter 2007; Peixoto 2001), or whether intra-EU migrants’ embedding patterns are closer to the ‘partial exit’ strategy employed by people who combine their mobility with local rootedness (Andreotti, le Gales, Fuentes 2013).

Figure 5. Helga’s mental map (German secondary female migrant)

Source: informant’s elaboration.


Figure 6. Katharina’s mental map (German secondary female migrant)

Source: informant’s elaboration.

Spaces of adaptation

The initial perceptions on Warsaw and Polish society need to be reworked during the adaptation process. Gradually, the urban space becomes more familiar, local attachments are developed and highly skilled migrants ‘become emplaced’ (Mulholland, Ryan 2013). However, I argue that, rather than being linear, from no inclusion to a complete inclusion into the fabric of the local society, the adaptation is spatially selective, and these migrants enter the new society through selected meaningful locations that constitute the specific social space of intra-EU highly skilled migrants in Warsaw.

International schools – spaces with ‘adaptation packages’

The location of international schools is pivotal to the (temporary) settlement process, and intra-EU migrants often decide upon their residential area in Warsaw depending on where the school is located. Sometimes the decision to move with the family to a given city even depends on the availability of a good-quality international school, and this is a plus in the case of Warsaw (Piekut 2009). International schools – British, French, German or American – were, after homes, one of the most significant places on the mental maps of respondents who lived in Warsaw with children. These schools play an important role in the adaptation process of highly skilled migrants in Warsaw and serve as institutions which facilitate the socio-cultural adaptation of expatriate families. While companies provide expats with ‘expatriate packages’, which mainly consist of financial support during the relocation and settlement phase (Peixoto 2001; Rudolph, Hillmann 1998), schools offer information on local life, services, customs, etc. – in other words ‘insider knowledge’ (Fischer, Holm, Malmberg, Straubhaar 2000). The school reduces the acculturative stress, which is psychological and emotional reactions associated with changes in socio-cultural environment (Berry 1997). Bernard summarises how the American international school supported his family in the first days after arrival:

This international school is extremely well organised. You get there, you have these parent organisations. (…) We called the school because we agreed already which school we wanted to take and you can contact them... There was somebody that would meet with us and they will have full guidelines of what you need to know, from where is the supermarket to hairdresser, to where you can do sports. (…) The community in the school takes this first pressure out. Because you come at the beginning and everything circles around the kids anyway because you want them to settle in and that takes a lot of your time and (…) you need to start building your own relationships with people (M, Ger, 41, pm).

International schools are important spaces of socialisation for children and of social life for adults. These functions are not extraordinary, and the same roles are played by school for parents of various nationalities and other types of migrants. In the case of highly skilled migrants, their migration is not perpetuated within migration networks, so the school becomes the first place where they can meet other people and socialise. Schools are open to children of various nationalities, including Polish; consequently, in most of them there are some pupils of Polish background. This would suggest that the school is a good place to interact and socialise with Polish parents; however, the narratives demonstrate that this is not the case. Helga, a German secondary migrant engaged in school activity, underlines that most of her close friends in Warsaw are women of similar migration status who she has met through school, but they are not Polish:

The people you meet, you meet mostly women or men?


Women. Is it because of the school?

Of course, of course. And I am quite active at school, so I am class representative or class friend, so I am organising all these feasts and [things] for the sale, or organising the Carnival, the Christmas Fair or Halloween Party, cinema movie night. And somebody has to do (…) And these are not done by the Polish ladies, of course (F, Ger, 29, sm).

Stories shared by other women support Helga’s remark – expatriate parents do not socialise with Polish ones, because their lifestyle is different. Polish parents are not involved in organising school events, and because of work obligations do not have time to socialise after dropping their children off to school in the morning, e.g. to have a coffee (see next section) or to do sport together. Helga adds that all these ladies [at the gym are] non-working moms. Most are from foreign countries and I think Poles are having their exercises in the afternoon hours after working. Being a temporary migrant in Poland and operating outside the local labour market conditions the way that non-working women enter into Polish society. On the one hand, gender and work status influence access to specific socio-cultural resources (Pessar, Mahler 2003). On the other hand, their temporary migratory situation strengthens preference for such resources, i.e. socialisation with people whose family needs are like theirs, because these networks and international schools replace the socialisation zones for children that are naturally present in their countries. For adults, the school is a starting point for other spaces where they can socialise.

Expatriate social organisations – spaces without location

Social organisations do not have fixed locations, and female secondary migrants meet on a rotation basis in their private houses. Discussions during group meetings organised by one of the local relocation companies that considered setting up such a place (called ‘Expat Place’) revealed that women and their families would be interested in becoming members of such a club, if it was located in proximity to the international schools and if its employers understood their family and lifestyle needs. Currently, no professionally managed place specifically tailored to the needs of expatriates exists in Warsaw, so secondary migrant women meet in other comfortable zones – their own houses. The most common groups among expatriate female migrants are: ‘American Friends of Warsaw’ (150 family members), ‘Varsovie Accueil’ (210 families), ‘International Women Group’ (200 individual members) and ‘Mums and Tots’ (400 individuals). They are managed online and particular activities – framed around interests or children age groups – are coordinated by different women. Rachel explains how they are organised:

There is an association called Mums and Tots. It’s for English speaking [people] (…)  it’s free and it’s an online group. And they meet at everybody’s houses (…) each week it’s at a different person’s house. And it’s just a playgroup. Mothers get together, have a coffee and the children play. (…) For each group you have a coordinator who organises whose house it’s going to be at and they are responsible for communicating it by e-mail to the whole association (F, Brit/Fr, 37, sm).

Social organisation space does not have a fixed place for meetings, but it is constantly recreated in routine everyday interactions and is imagined as a common space by many migrants. Löw’s (2008) conceptualisation of the duality of space is useful here. Space is dual because it is recreated in concurrent processes of spacing and synthesis: spacing occurs when people position themselves in relation to other people and synthesis when people through perceptions connect these relations into one space (Löw 2008). Intra-EU migrants position themselves in relation to other temporary migrants of similar family and societal needs and speaking the same language, whom they perceptually include in the social space of these organisations. This space is also relational, since every woman perceives and synthesises it differently. Polish people are not present in this social space – are they met in any public places?

Cafes and shopping centres – non-places?

Apart from homes and international schools, intra-EU migrants indicated shopping centres and cafés as locations which are important, because visiting them organises their daily routine. These types of places are sometimes termed as non-places, which are transient, passed daily by many people, places that people are not emotionally connected with, because they do not belong to anyone (Augé 2010). Shopping centres and chain cafés or restaurants have a similar appearance throughout Europe and the world, so expatriates find strips of ‘familiarity’ there in this ambivalent, liminal urban space; they are fixed points that are recognised by them. Mobility changes place-making practices, and people are more likely to form attachments to ‘types of places’, not to any particular place (Milligan 1998: 29). This change could be recognised in Anne’s reflections on her pre-migration visit to Warsaw, when she came over to check out the city’s flavour:

You’ve got Starbucks and Coffee Heaven, and bars and restaurants. And I thought ‘Ok. I can do this, this is nice’ (F, Brit, 41, sm).

Cafés and restaurants were also indicated as important places of socialisation with other temporary migrants. Coffee with other mums after dropping children off at school is a weekly ritual for some women. A male respondent, Dominique, also meets other expatriate friends and their families in a favourite café every Saturday (Figure 3). Over coffee, relationships initiated at school can be developed and tightened. Cafés also serve as spaces where mobile (internationally and during daily activities) people can stop, relax and reflect. Helen, a primary multiple migrant, explains her emotional connection with some of Warsaw’s coffee places: I love quiet places in the afternoon, the smell of a cake and the tea, a place warm and peaceful like a library. Frequently visited public spaces are given meaning, so for these migrants non-places become places. Similar revision processes are observed in the case of shopping malls, which are visited by thousands of people daily, but temporary migrants usually put two or three shopping places as important locations in their mental maps. Katharina started drawing her map with the Galeria Mokotów shopping centre, commenting:

This is funny because the first thing that comes to my mind is Galeria Mokotów, because this is the place where we buy food and that’s it. Where is it? To the south or to the north? (F, Ger, 32, sm).

Although she is not certain where the shopping centre is located in the city, the place has meaning, because her family buys food there. Some people placed a few markets, shopping centres or malls on their maps, since expatriates need to visit all of them in order to compose meals that are familiar for them. Another female respondent admits that she does not feel comfortable inviting friends home for dinner when she cannot find suitable products for a meal (F, Fr., 44, sm).

Figure 7. Bernadette’s mental map (French secondary female migrant)

Source: informant’s elaboration.

Like cafés, shopping places are significant places for migrants, because through shopping practices previous family life can be reproduced: food habits, tastes and smells are kept the same. Hindman (2008) sees this as ‘hyper-nationalisation’ of shopping practices, because expatriates put more effort than before the move into preparation of proper meals or celebration of national holidays with traditional cuisine. I would rather argue that visiting cafés and shopping places helps highly skilled migrants to connect their previous lives with their lives in Warsaw; these places are meaningful, because they bring familiarity and comfort in the mobile lives of expatriate families.

The importance of place in temporary adaptation process

This research on intra-EU highly skilled migrants in Warsaw exposed the importance of spatiality in immigrant adaptation processes in Poland. It demonstrated that adaptation processes are not linear, ranging from assimilation or integration to segregation or separation (cf. the integration models developed in Berry 1997). Patterns of adaptation observed among highly skilled migrants in Warsaw reveal that in some spaces they are integrated with and in others separated from the local society – for example, they interact with Polish people through their own or their spouse’s/partner’s workplace, through voluntary work in NGOs, in selected shops, services and restaurants, but separately in private houses while meeting with other members of expatriate organisations. Highly skilled migrants prefer to shop and spend leisure time in places where they can communicate in English or their native language. Anne enjoys spending time at the gym, because she is able to understand and be understood, and therefore gets a feeling of being in her place; Hilke uses local services where she can speak English too, for example the grocery shop, laundry, beauty salon. However, these places were not included in the mental maps as often as the three types of spaces described above.

The study corresponds with other research on highly skilled elite or upper-middle-class people in Europe, whose mobility challenges their mode of participation in particular communities. A study of residential attachments of mobile middle-class residents in British cities revealed that individuals attach their ‘chosen’ residential location, so they tell stories that indicate how their arrival and subsequent settlement is appropriate to their sense of themselves (Savage, Bagnall, Longhurst 2005: 29). The authors termed this ‘elective belonging’ stressing that mobility changes one’s relationship with a place and becomes temporarily ‘chosen’ and not spatially ‘fixed’. Inspired by this study, other research demonstrated that the most common adaptation strategy among upper-middle-class workers in Paris, Madrid, Milan and Lyon was ‘mobile rootedness’, i.e. remaining internationally mobile, but still locally rooted (Andreotti et al. 2013). This study in Warsaw confirms the importance of rootedness for mobility, but also indicates that the ‘roots’ are not put down evenly in an urban space or a residential area.

Expatriates in Warsaw do not separate their everyday lives from local society in every aspect, but selectively. Polish people are less welcome in international schools and expatriate organisations usually run by female migrants who are not in paid employment. For example, Helga disapproves of the fact that Polish pupils speak in their native language, not in English, in the playground. The schools are open to Polish children and there are opportunities to meet Polish parents, but different work status and degrees of engagement in school activities do not support the development of friendships with Poles. Social organisations are directed to foreign people and their families, so naturally Poles are absent there, but if an expat club is created somewhere in Warsaw a shared preference among female migrants is that it should be exclusively ‘expatriate’. Both activities – school and expat organisations – evolve around children’s upbringing, primary socialisation and education. While during ‘local-specific’ activities, such as work, shopping, leisure and hobby activities, intra-EU migrants mix with Polish people, they prefer to remain in a cycle of people of similar migratory status and lifestyle during activities that will have a ‘long-term’ effect on their children’s social and cultural capital. Reproduction of family lifestyle and culture is preserved from ordinary interactions with the local community, and in this respect expatriates are able to reproduce their privileged social status and transmit cultural and social advantages to their children (Bourdieu, Passeron 2000[1977]). Fluidity of their migratory and residential statuses does not lead to fluidity in terms of socio-cultural performance or disconnection from previous life. The reproduction that takes place in these spaces brings a sense of intergenerational stability in the mobile lives of intra-EU highly skilled migrants. An emotional bond with selected places in Warsaw links past and future experiences of hyper-mobile people; however, the experiences are not ‘glued’ to this places, but these locations represent ‘past and potential attachments’, i.e. organise immigrants’ experiences and transmit the memories and expectations shared by a family (Milligan 1998: 12-16).


This paper investigated whether and how social lives of expatriate communities are localised in Warsaw. It presents original research material employing creative research techniques that enabled a better understanding of the importance of particular everyday places for highly skilled migrants and their families in Warsaw. The accounts provided by intra-EU highly skilled migrants demonstrate that they are not ‘free floating’ nomads living their lives constantly on the move (cf. Colic-Peisker 2010). Hyper-mobility still requires embeddedness in local spaces. However, the stories provided by British, French and German intra-EU migrants in Warsaw indicate the temporality and spatiality of their embeddedness in this urban space. The sense of a spatial belonging and connectivity with a place is not fixed, but ‘chosen’/‘elective’ (Savage et al. 2005). In the case of highly skilled mobile migrants in Warsaw, ‘elective belonging’ to a residential location is developed by recreating significant places within the Warsaw urban space, and except for being ‘elective’ in terms of residential area, it is also ‘spatially selective’ within this area. In other words, expats do not develop the same connections with the whole local community. This adaptive approach is related to the ‘betweenness’ of the Warsaw context in relation to other (perceptively) fixed social contexts – because intra-EU migrants mentally negotiate the status of Warsaw as a space between familiar Western Europe and socio-culturally distant places, they enter the local society in a fragmented way.

The most significant places outside the workplace and home were international schools, social organisations – which do not have fixed locations – and leisure and consumption places (specifically cafés and shopping centres). Intra-EU migrants socialising in any of these places automatically enter into another place – thus, these places together constitute a social space of interactions and mutual support (Bourdieu 1989). Nonetheless, the international schools, which support expatriates with specific ‘adaptation packages’ constitute a focal point in this social space. Highly skilled migrants who are parents follow these places of adaptation, but those who are not parents or who arrived in Poland without children tend to socialise within different expatriate circles. These places matter, because they play a significant role in the reproduction of family life, primary socialisation and transmission of intergenerational cultural capital – they provide spaces of connection of ‘past and potential’ (Milligan 1998). The importance of such spaces becomes more pivotal in the lives of migrants whose stay is temporary and who frequently change their residential location between different national contexts.

Gender plays a significant role in the spatial dimension of highly skilled intra-EU migrants’ adaptation; however, it strongly intersects with migration type and work status. The patterns of adaptation described above are more common among female secondary migrants who are not in paid employment. Although all employment restrictions for EU citizens were annulled in Poland more than five years ago (in 2007), most highly skilled intra-EU migrants that move to Poland are men, and among female migrants the majority do not continue employment in Poland. Consequently, the European ‘freedom of movement’ agenda couples with gender imbalance and family life reproduction laid upon female secondary migrants – this raises a further question: is highly skilled intra-EU migration strengthening or reintroducing ‘traditional’ gender division among spouses/partners in families, as has been observed in studies outside Europe (Coles 2008)? More attention should be paid in future research to intra-EU mobility, transformation of family roles and real opportunities to access local labour markets for both spouses/partners.


I am grateful to the Ministry of Science and Higher Education in Poland for funding the research project ‘Wysoko wykwalifikowani imigranci z Unii Europejskiej w Warszawie – w przestrzeni społecznej czy w transnarodowej przestrzeni przepływów?’ [Highly skilled immigrants from European Union – in a social space or transnational space of flows?] (grant no. N N116 085139). Special thanks to Monika Kieruczenko who assisted in the project as a researcher and the informants that agreed to share their stories. Many thanks to two anonymous reviewers for their useful comments.


1 I define expatriates as people who have been sent by an institution/company to work in another country (Cambridge 2007) and who are in a privileged situation in the labour market because of their education level or professional qualifications (Leonard 2010). In this paper I use the following terms interchangeably: expatriates, expats, intra-EU migrants and highly skilled migrants.

2 A highly skilled person is a person with tertiary-level education completed or not formally qualified in this way, but who has been employed in occupation where such qualifications are normally required (OECD 2001: 13).

3 I recognise the sociological definition of social space which is the system of relations between people that presents itself in the form of agents endowed with different properties that are systematically linked among themselves (Bourdieu 1989). For the purpose of this paper I develop a more geographical notion of a space.

4 Highly skilled immigrants might be of a different race from Polish people, the majority of whom are white. However, intra-EU migrants that arrive in Poland are also predominantly white, and among the interviewees from two studies with expatriates I have never encountered other races; respondents also confirmed the whiteness of this group in Poland.

5 The ‘anchoring-integration’ concept has been introduced in Polish migration studies by Grzymała-Kazłowska (2008b).

6 Statistical data at the lower aggregation levels are available for 2004. Among 14 000 temporary migrants living in Warsaw, French people constituted 9 per cent, Germans – 5 per cent and British people – 5 per cent. Of 5 300 settled migrants the figures were 7 per cent, 4 per cent and 4 per cent, respectively (Office for Foreigners 2004).

7 None of the respondents had Polish background one or two generations back. One of the respondents’ great-grandfather was Polish, but this fact was not related to her migration to Poland. 

8 In the analysis of the maps special attention was paid to the following issues: which place was drawn first, what places were included in a map, the type of places (private/public, local/international), what people were ascribed to places by age, gender, migration status, nationality.

9 For all respondents, pseudonyms are used.

10 Information in brackets: gender – female or male; nationality – British, French, German; age in years; migration type – primary migrant or secondary migrant.


Andreotti A., le Gales P., Fuentes F. J. (2013). Transnational mobility and rootedness: the upper middle classes in European cities. Global Networks 13(1): 41-59.

Augé M. (2010). Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Bartmański D. (2012). The liminal cityspace: post-communist Warsaw as a collective representation, in: M. Grubbauer, J. Kusiak (eds), Chasing Warsaw Socio-Material Dynamics of Urban Change since 1990, pp. 133-160. New York, Frankfurt: Campus.

Beaverstock J. V. (2008). Servicing British expatriate ‘talent’ in Singapore: exploring ordinary transnationalism and the role of the ‘expatriate’ club. GaWC Research Bulletin 280.
0.html (accessed: 10 March 2013).

Berry J. W. (1997). Immigration, Acculturation, and Adaptation. Applied Psychology 46(1): 5-34.

Bourdieu P. (1989). Social Space and Symbolic Power. Sociological Theory 7(1): 14-25.

Bourdieu P., Passeron J.-C. (2000[1970]). Reproduction in Education, Society and Culture. London, Thousand Oaks, New Delhi: Sage.

Brickell K., Datta A. (2011). Introduction: translocal geographies, in: K. Brickell, A. Datta (eds), Translocal Geographies. Spaces, Places, Connections, pp. 3-22. Aldershot, UK: Ashgate.

Cambridge (2007). Cambridge Dictionary. Cambridge: Cambridge University Press.

Coles A. (2008). Making multiple migrations. The life of British diplomatic families overseas, in: A. Coles, A.-M. Fechter (eds), Gender and Family among Transnational Professionals, pp. 129-149. New York: Routledge.

Coles A., Fechter A.-M. (2008). Introduction, in: A. Coles, A.-M. Fechter (eds), Gender and Family among Transnational Professionals, pp. 1-20. New York: Routledge.

Colic-Peisker V. (2010). Free floating in the cosmopolis? Identity-belonging of transnational knowledge workers. Global Networks 10(4): 467-488.

Cook A. C. G. (2011). Placing capital(s): everyday social transformations of transnational elites in Prague, Czech Republic. Area 43(4): 420-429.

Cresswell T. (2009). Place, in: N. Thrift, R. Kitchin (eds), International Encyclopedia of Human Geography, pp. 169-177. Oxford: Elsevier.

Cresswell T., Merriman P. (2010). Introduction: geographies of mobility – practices, spaces, subjects, in: T. Cresswell, P. Merriman (eds), Geographies of Mobilities: Practices, Spaces, Subjects, pp. 1-15. Furman/Burlington: Ashgate.

Directive 2004/38/EC of the European Parliament and of the Council of 29 April 2004 on the right of citizens of the Union and their family members to move and reside freely within the territory of the Member States.

Elden S. (2009). Space, in: R. Kitchin, N. Thrift (eds), International Encyclopedia of Human Geography, pp. 262-267. Oxford: Elsevier.

Faist T. (2004). The border-crossing expansion of social space: concepts, questions and topics, in: T. Faist, E. Özveren (eds), Transnational Social Spaces: Agents, Networks and Institutions, pp. 1-36. Aldershot, UK: Ashgate.

Favell A. (2008). Eurostar and Eurocities. Free Movement and Mobility in an Integrating Europe. Oxford: Blackwell.

Fechter A.-M. (2007). Transnational lives. Expatriates in Indonesia. Hampshire: Ashgate.

Fihel A., Kaczmarczyk P., Stefańska R. (2013). Recent Trends in International Migration in Poland. Central and Eastern European Migration Review 1(1): 69-90.

Fischer P. A., Holm E., Malmberg G., Straubhaar T. (2000). Why do People Stay? Insider Advantages and Immobility. HWW Discussion Paper 112. Hamburg: Hamburg Institute of International Economics.

Glick Schiller N. (1999). Transmigrants and nation-states: something old and something new in the U.S. immigrant experience, in: C. Hirschmann, P. Kasinitz, J. DeWind (eds), The Handbook of International Migration, pp. 94-119. New York: The Russell Sage Foundation.

Gordon L. (2008). The Shell ladies’ project. Making and remaking home, in: A. Coles, A.-M. Fechter (eds), Gender and Family among Transnational Professionals, pp. 21-39. Nowy Jork: Routledge.

Górny A., Grabowska-Lusińska I., Lesińska M., Okólski M. (eds) (2010). Immigration to Poland: policy, labour market, integration. Warsaw: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Górny A., Piekut A., Stefańska R. (2012). From (many) datasets to (one) integration monitoring system in Poland?, in: Bijn R., Verweij A. (eds), Measuring and Monitoring Immigrant Integration in Europe. Integration Policies and Monitoring Efforts in 17 European Countries, pp. 272-290. The Hague: The Netherlands Institute for Social Research.

Grzymała-Kazłowska A. (ed.) (2008a). Między wielością a jednością. Integracja odmiennych grup i kategorii migrantów w Polsce. Warsaw: Centre of Migration Research, Faculty of Economic Sciences, University of Warsaw.

Grzymała-Kazłowska A. (2008b). Tożsamość i więzi w transnarodowych przestrzeniach społecznych. Unpublished text.

Hindman H. (2008). Shopping for a hypernational home. How expatriate women in Kathmandu labour to assuage fear, in: A. Coles, A.-M. Fechter (eds), Gender and Family among Transnational Professionals, pp. 43-63. New York: Routledge.

Iglicka K. (2000). Ethnic Division on Emerging Foreign Markets during the Transition Period in Poland. Europe-Asia Studies 52(7): 1237-1255.

King R. (2002). Towards a new map of European migration. International Journal of Population Geography 8(2): 89-106

Kofman E., Raghuram P., Merefield M. (2005). Gendered Migrations: Towards Gender Sensitive Policies in the UK. London: Institute for Public Policy Research.

Lefebvre H. (1991). The Production of Space. Oxford: Blackwell.

Leonard P. (2010). Expatriate identities in postcolonial organizations: working whiteness. Aldershot, UK: Ashgate.

Löw M. (2008). The constitution of space: the structuration of spaces through the simultaneity of effects and perception. European Journal of Social Theory 1(11): 25-49.

Mason J., Dale A. (2010). Creative tensions in social research, in: J. Mason, A. Dale (eds), Understanding Social Research, pp. 1-26. London: Sage.

Mason J., Davies K. (2010). Experimenting with qualitative methods, in: J. Mason, A. Dale (eds), Understanding Social Research, pp. 33-48. London: Sage.

Massey D. (2005). For Space. London: Sage.

Milligan M. J. (1998). Interactional past and potential: the social construction of place attachment. Social Interaction 21(1): 1-33.

Moore F. (2008). The German School in London, UK. Fostering the next generation of next cosmopolitanism?, in: A. Coles, A.-M. Fechter (eds), Gender and Family among Transnational Professionals, pp. 85-102. New York: Routledge.

Mulholland J., Ryan L. (2013). Trading Places: French Highly Skilled Migrants Negotiating Mobility and Emplacement in London. Journal of Ethnic and Migration Studies. Online early view.

Nowicka M., Rovisco M. (2009). Cosmopolitanism in Practice. Farnham: Ashgate.

OECD (2001). OECD Proceedings. International Mobility of the Highly Skilled. Paris: OECD Publishing.

Okólski M. (2010). General introduction, in: A. Górny, I. Grabowska-Lusińska, M. Lesińska, M. Okólski (eds), Immigration to Poland: policy, employment, integration, pp. 17-53. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Peixoto J. (2001). The international mobility of highly skilled workers in transnational corporations: The macro and micro factors of the organizational migration of cadres. The International Migration Review 35,(4): 1030-1053.

Pessar P. R., Mahler S. J. (2003). Transnational migration: bringing gender in. International Migration Review 37(3): 812-846.

Piekut A. (2009). Wysoko wykwalifikowani pracownicy cudzoziemscy w transnarodowych korporacjach w Warszawie. Unpublished PhD dissertation. Institute of Sociology, Philosophy and Sociology Faculty, University of Warsaw.

Rudolph H., Hillmann F. (1998). The invisible hands need visible heads: managers, experts, and professionals from Western countries in Poland, in: K. Koser, H. Lutz (eds), The New Migration in Europe, pp. 60-89. London: Macmillan Press.

Savage M., Bagnall G., Longhurst B. (2005). Globalization and Belonging. Theory, Culture and Society Series. London: Sage.

Simmel G. (1950[1908]). The Stranger, in: K. Wolff (ed. and translation), The Sociology of Georg Simmel, pp. 402-408. New York: Free Press.

Sklair L. (2001). The Transnational Capitalist Class. Oxford: Blackwell.

Spencer S. (2011). Visual research methods in the social sciences: awakening visions. London: Routledge.

Szwąder A. (2002). Migracje menedżerskie, in: M. Ząbek (ed.), Między piekłem a rajem. Problemy adaptacji kulturowej uchodźców i imigrantów w Polsce, pp. 183-204. Warsaw: Wydawnictwo Akademickie Dialog.

Thang L. L., MacLachlan E., Goda M. (2002). Expatriates on the Margins: A Study of Japanese Women Working in Singapore. Geoforum 33(4): 539-551.

Turner V. (1967). Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, in: The Forest of Symbols, p. 93-111. Ithaca, NY: Cornell University Press.

Office for Foreigners (2004). Baza danych cudzoziemców posiadający karty pobytu w 2004 r. Warsaw: Office for Foreigners.

Office for Foreigners (2011). Dane liczbowe dotyczące postępowań prowadzonych wobec cudzoziemców
w 2011 r.
Warsaw: Office for Foreigners. Online: (accessed: 10 March 2013).

Wheeldon J., Faubert J. (2009). Framing experience: concept maps, mind maps, and data collection in qualitative research. International Journal of Qualitative Methods 8(3): 68-83.

Wiles J. (2008). Sense of home in a transnational social space: New Zealanders in London. Global Networks 8(1): 116-137.

Willis K., Yeoh B. S. A., Fakhri S. M. A. K. (2002). Introduction. Transnational elites. Geoforum 33(4): 505-507.

Yeoh B. S. A., Willis K. (2005). Singaporeans in China: transnational women elites and the negotiation of gendered identities. Geoforum 36(2): 211-222.

Ząbek M. (2002.). Między piekłem a rajem. Problemy adaptacji kulturowej uchodźców i imigrantów w Polsce. Warsaw: Wydawnictwo Akademickie Dialog.

immigration, entrepreneurship, migration networks, industrial organisation, competition

On the one hand, research shows that immigrant entrepreneurs find support for their business among other immigrants, within immigrant enclaves. On the other hand, the economic theory of industrial organisation clearly suggests that business concentration is detrimental to profits, which in turn creates disincentives for potential newcomers. This article aims to find an answer to this conundrum. It asks three questions: is business competition present at all among immigrants? If yes, then is it the market mechanism that reconciles the existence of immigrant business solidarity with immigrant business competition? And what determines the fine line between generating positive and negative externalities for other immigrant businesses? Through an analysis of migration networks among immigrant businessmen, this research concludes that both processes might in fact occur. The factor that determines whether it is one or the other is the specificity of the industry in which a given business operates.


There exists a conundrum in the literature on the economics of immigrant entrepreneurship, arising from the opposing implications of two strands of literature. One is the discourse on ethnic entrepreneurship found in socio-economic studies of migration. The second is the grand economic theory of industrial organisation. Both perspectives consider the effects of high concentrations of businesses on new business creation. Each offers a different intuition as to the directionality of this relationship, however.

Works in the field of immigrant entrepreneurship propose that relatively high concentrations of co-ethnics in given localities (labelled as ethnic enclaves, niches, or economies) allow entrepreneurs to gain access to labour and financing, which are prerequisites for a successful start-up. People of common cultural heritage can also be a possible source of increased demand for traditional products and services. Some authors have relaxed the spatial concentration requirement. They claim that enclaves do not necessarily need to denote a place, but may consist of ‘networks of communal solidarity’ (Auster, Aldrich 1984: 53)that can be spread out across distant areas. This communal solidarity could increase survival rates of immigrant businesses by providing support and stability in the form of preferential loans, business sites, supplies, etc.

In the context of favourable, business enabling, and stimulating interconnections between enterprises, the theory of industrial organisation provides counterarguments to those posed by theorists of ethnic entrepreneurship. Models of competitive markets imply that the more competition a firm faces, the smaller is its market power, i.e. the ability to set the price above marginal costs and gain substantial profits (Carlton, Perloff 2005). The opportunity of making a profit creates an incentive for other companies to enter the market. In the long run, assuming that all the incumbents and entrants are identical in terms of their marginal and average cost of production and that they employ only a small fraction of the factors of production, an equilibrium price is reached which implies zero profits. Incentives to enter the market disappear.

Though empirical studies recognise the notion of immigrant solidarity, immigrant business competition is a much less researched topic. Thus, in light of the conceptual paradox described above, this article asks the following questions: does business competition occur at all among immigrants? If yes, then is it the market mechanism that reconciles the existence of immigrant business solidarity with immigrant business competition? And what determines the fine line between generating positive and negative externalities for other immigrant businesses? Given the vast array of possible interweaving factors which affect the market-cum-social behaviour of entrepreneurs, it is beyond the scope of this study to provide a complete answer to the posed questions. The paper rather focuses on market-related opportunity structures which are considered a critical, though of course not the only relevant circumstance.

In seeking to answer these questions, this article will take a migration networks perspective. This approach is well suited for the task, as it considers a mechanism that is indirectly though strongly related to the notion of immigrant business clustering. By exploring whether migration networks are in operation in the immigrant business environment, it is possible to gain insight into both the support systems hypothesised by migration researchers and into the potential competition effects envisaged in economic theory. Importantly, researching migration networks rather than the structure of industries and modes of business operation is methodologically feasible.

I limit the scope of the research to exploring case studies of the incorporation of Indian immigrants on two foreign markets, in Poland and in Belgium. The choice of Indian immigrants is determined by their long-lasting migration traditions which nowadays result in a large and active Indian diaspora. In such a context, exploring migration networks need not consider the level of their development, a factor which could affect the results. What is more, existing empirical observations concerning the Indian community abroad point to their relatively strong involvement in entrepreneurial activity (Aldrich, Waldinger 1990; Bates 1994). Examining Poland and Belgium as host markets for Indian entrepreneurs was also dictated by methodological considerations. On the one hand, these two countries are similar in terms of being non-English speaking and to a similarly large extent creating an alien environment for Indian immigrants. On the other hand, they are very different in terms of socio-economic development levels, including market maturity and social attitudes towards foreigners. The similarities and differences between the two considered markets enabled the identification of the role of structure and agency in the outcomes of Indian immigrant entrepreneurs residing in these countries. The nature of the research topic reinforced the need to use qualitative research methods. Field work consisted of 30 semi-structured interviews, half of which were carried out in Belgium and the other half in Poland. Due to the specific geographic context of the presented research, the conclusions derived from this study should be treated with some caution, however.

What I primarily observed in the case of the two destination countries was that the existence of networks varied across different groups of Indian entrepreneurs. Nevertheless, immigrant business competition was generally present in both countries. However, some respondents stressed the importance of support, solidarity and relational contracting, while others emphasised the power of the market as the main determinant of success in business. Despite the fact that business profitability seemed of secondary importance in the former case, the strategy was actually found to be purely business-oriented. In the latter strategy, though immigrant solidarity seemed of lesser value, enterprises were nevertheless established in close proximity. The conducted interviews showed that business sector specificity is the factor responsible for these outcomes.

The following section will present a review of literature which associates the theories of ethnic enclaves and of industrial organisation with migration networks. Further, I will describe the conceptual details of the beneficial and detrimental role of networks for immigrant business start-ups. A section discussing the methodology of the conducted study will follow. The next section will present qualitative evidence pointing to a possible solution to the said conundrum in the studies on immigrant entrepreneurship. A brief summary and concluding remarks close the text.

Theoretical approach

This paper builds upon two strands of literature concerning: 1) migration as a process of international mobility associated with recognisable settlement patterns of entrepreneurs, and 2) entrepreneurship as the acquisition and management of scarce and rivalrous resources. The common denominator for these streams of thought is the concept of migration networks. Though there is little mention of networks in the first context, they inevitably form what are known as immigrant (ethnic) enclaves. In turn, ethnic enclaves potentially operate under the condition of market competition, i.e. competing for greater market shares. This section will thus first describe the notions of ethnic enclaves1 and market competition, to then move to conceptualising the link between networks and these two notions.

The enclave economy

The enclave economy hypothesis was developed by Wilson and Portes (1980), on the basis of a claim that there exists a third alternative to the postulated primary and secondary labour markets (see: Doeringer, Piore 1971; Piore 1979). Wilson and Portes claim that, from the immigrant entrepreneurs’ point of view, hiring labour from within the same immigrant community results in opportunities for expansion due to privileged access to markets and labour or immigrant solidarity and the obligation of reciprocity. The authors say that two conditions need to be fulfilled for the development of immigrant enclaves to occur: 1) access to sufficient start-up capital (either through immigrant linkages or through connections with the home country) and the presence of entrepreneurial skills among some people belonging to the immigrant population, and 2) the renewal of the labour force within the enclave through immigration. It is here that the first link between enclave economies and migration networks appears.

Auster and Aldrich (1984) revise Wilson’s and Portes’ (1980) approach, considering enclaves as spatial entities on the one hand (where the entrepreneurs can, better than mainstream businessmen, respond to the local customers’ ethnic tastes), and on the other hand, as ‘networks of communal solidarity’ (Auster, Aldrich 1984: 53). In yet another empirical revision of the original concept, Sanders and Nee (1987) confirm that, indeed, functioning within an enclave economy may be beneficial for immigrant entrepreneurs. The idea that within immigrant enclaves, people can benefit from the opportunities that exist within the network of co-ethnics was also present in the work of Zhou and Logan (1989), who have further studied the enclave economy by exploring the case of the Chinese in New York City. They find support for the positive view of the enclaves’ role, specifically with regard to the upward mobility of immigrants via enhanced opportunities for self-employment. Waldinger (1993) again points out the role of networks in enclave formation and operation. He proposes including ‘training systems’ (Waldinger 1993: 447) as a critical feature, which allows both ethnic employers and employees to reduce the risks of investing in worker training via network hiring.

More recently, Werbner (2001) has highlighted the enclave economy hypothesis. She sets aside the relative wage, human capital and labour market issues to focus instead on the organisational and industrial features of the enclave economy. Referring to theories of industrial clustering, Werbner proposes to define the enclave economy as a networked cluster of ethnic-owned firms producing certain goods, together with other ethnic-owned firms which provide services to the cluster. Thus, as she claims, the firms do not need to be spatially concentrated in the strict sense of space, but it is sufficient that they exist within a common social space of networks and flows of goods and services (ref.: Greve, Salaff 2005). Precisely this link between the operation of immigrant economies and the clustering of immigrant firms is the topic under investigation in this paper. For the design of the research, it is important to consider the nature of the goods that ethnic economies specialise in, as this seems crucial to understand how these economies operate and might hold the key to explaining the contradictory findings. Werbner also adds to the enclave economy hypothesis the idea that just as enclaves may support entrepreneurship and enhance opportunities for business development, they may also make the economy more vulnerable to market shocks.

Market competition

On the one hand, the economics of immigration recognises the phenomenon of clustering of immigrant firms, including physical clustering. It concludes that such clustering creates conditions beneficial for the development of businesses. The economics of industrial organisation, on the other hand, claims that the clustering of businesses is detrimental to profits, and accordingly creates disincentives for business enterprise. Having outlined the rationale behind the first statement above, the following section will describe the logic of industrial organisation. In doing so, this section will rely on a standard economic model of a competitive market (based on Carlton, Perloff 2005).

The presumption that higher competition decreases firms’ incentives to enter the market is deduced from a standard economic analysis of a competitive market. A representative firm in such a market is a price-taker, i.e. it takes the market price as given and decides only on the quantity to be produced, factoring in its costs of production. In deciding on the quantity to be produced, the firm aims to maximise the difference between its revenue and its costs. If the price is high enough, in the short run the firm can make substantial profits.

Attainable profits create incentives for other firms to enter the market. As they do so, the supply rises and prices fall. Under such circumstances, firms that were already present in the market need to reduce their production to avoid incurring loss. The decrease in production is at the expense of the (excess) profits. The process of new firms entering the market is expected to continue as long as the market price is higher than the costs of production. At the point where no profit can be made and the price equals average costs of production, incentives for new entrants cease to exist. At that point a long-term equilibrium is reached where no firm wants to enter the market, and none of the incumbents wants to shut down. Supply matches demand. It is in this long-term scenario that this paper seeks the intuition underlying the posed research questions.

Despite its quite straightforward prediction that business congestion on a given market results in a price-cutting effect that can potentially discourage incumbents from creating a network effect, i.e. discouraging other firms to enter the market, what rationale does the theory of industrial organisation find behind the empirically observed existence of immigrant enclaves? First, a given market might exhibit the properties of what is known as a competitive fringe (Carlton, Perloff 2005). Second, cluster-like spatial distributions of firms could result from the existence of a market size effect, due to consumers’ taste uncertainty (Konishi 2005).

The first case assumes that there exists a structure with a dominant firm which is a price setter. Other firms, being price takers and behaving as in a regular competitive environment, constitute the competitive fringe. In such a scenario, especially the dominant firm might have incentives to encourage minor new companies to enter the market as that could strengthen its position and at the same time diffuse the market power of the competitive fringe.

The second case finds the rationale behind the fact that consumers are not conscious about their exact preferences as to the products they want to buy. They may also have incomplete information about the possible substitutes offered on the market. In either case, consumers may find it beneficial to have a number of firms offering similar products in one place as this increases the probability that they will actually find the product they are interested in. Examples of such clusters can be shopping malls, groupings of car dealers, warehouses with construction materials, etc. Given certain travel expenses, the larger a market offering substitutable products, the higher the probability that an undecided buyer will find the sought-after good. This increases the pool of potential customers and may lead to relatively high profits, even if the market is diffused among a relatively large number of companies.

What is important for this research is that neither the idea of a competitive fringe nor the market size effect rejects the fact that competition is detrimental to profits. This leaves the main question behind this research unanswered: what determines the fine line between generating positive and negative externalities to other immigrant businesses?

Migration networks

On the one hand, the theory of industrial organisation clearly does not recognise the specificity of immigrants and their potential needs during the process of incorporation into the destination economy. On the other hand, the immigrant enclave hypothesis seems to neglect the notion of business competition, creating
a picture of immigrants as cooperative rather than competitive businessmen. There are three reasons why immigrants could be more cooperative than natives: 1) immigrants, as newcomers socialised into a different business culture, require more support and have a greater need for information which is most successfully satisfied by other immigrants; 2) immigrants may treat the native businessmen as ‘the other’ with whom they engage in competition over the market, strengthening at the same time their intra-community ties; 3) due to limited resources, immigrants may be inclined to engage in relational contracting, i.e. to create internalised incentives for parties to commit to a business agreement (Glaeser, Laibson, Sacerdote 2002). By pursuing all three of these strategies, immigrants hypothetically take advantage of migration networks.

The role of networks in the process of migration is widely recognised. The facilitating role of such webs has been emphasised by e.g. Choldin (1973) and later by Massey, Arango, Hugo, Kouaouci, Pellegrino, Taylor (1993). A formal model of network formation and operation has been developed by Chau (1997). In these conceptualisations, migration networks are defined as ties between migrants, non-migrants and former migrants. The inter-relations can be based on familial, ethnic or other types of group belonging. Networks are said to facilitate mobility because they lower the risks and costs associated with migration and at the same time increase the potential net returns to migration (Choldin 1973; Massey et al. 1993; Baycan-Levent, Gülümser, Kundak, Nijkamp, Sahin 2006). Social capital obtained through membership in a migration network can be utilised by migrants to gain support in the destination country. Networks also provide access to information prior to departure and may be influential in migrants’ decision-making process.

It has been noticed that migration networks strengthen the characteristic of self-perpetuation of a migration flow. Every additional person involved in the network will provide a number of extra links to other individuals, thereby increasing the social capital of the network as a whole. Non-migrants within these structures represent potential subsequent movement, as they can rely on the friendship, kinship and other linkages in the destination country for assistance and access to job opportunities. Following this concept, Massey et al. (1993) argue that migration should be thought of as a self-sustaining diffusion process. Opposed to general equilibrium theories, migration dynamics understood in such a manner yield quite different outcomes.

As stated: once begun, international migration tends to expand over time until network connections have diffused so widely in a sending region that all people who wish to migrate can do so without difficulty; then migration begins to decelerate (Massey et al., 1993: 449-450). However, by following the entrepreneurship-oriented approach the statement above may be developed further. It seems possible that if migration is for some reason facilitated, then the threshold of a decreased momentum would be set at the level of host market saturation, in terms of a given sector. The emphasis would not be on the supply side, but rather on the demand side of a migration process. The intuition behind taking such a perspective lies in the fact that, in terms of the development and institutionalisation of networks, current research recognises that with time, cross-border migration becomes more and more independent of the structural and/or personal factors which initiated the process (Massey et al. 1993: 450). In case of immigrant self-employment, the main pull-factor for international mobility is found in certain business opportunities in the sense that they are a necessary, though clearly not a sufficient factor of business creation. Locations that stop creating incentives to establish an enterprise are potentially on a short list of unattractive migration destinations.

Aside from the benefits of migrant networks, such networks may also play a limiting role. It is commonly described as ‘channelling’, due to the fact that a network may narrow the scope of options that a potential migrant can choose form, possibly leading to a suboptimal solution. Some argue, however, that the cost of obtaining full (or more complete) information on one’s alternative opportunities abroad is so high, that becoming informed about a less profitable destination but at a very low cost remains a rational choice.

In the context of networks as a source of information, they may be highly significant in the case of migrant self-employment (Baycan-Levent et al., 2006). This can be due to the entrepreneurs’ need for more extensive knowledge concerning the destination and support necessary to establish a business in a foreign country. Whether this actually happens, though, is determined by the notion of competition among immigrant firms, as sharing knowledge may disfavour the informant in relation to the person he or she supports, as has already been indicated in the context of the theory of industrial organisation.

Given the role that networks potentially play in forming ethnic economies on the one hand and in creating market competition on the other, and seeing how networks are easily operationalised as meaningful interconnections (having practical implications) between immigrants, it is through the lens of migration networks that the posed research questions will be answered.

Data and methodology

For the purpose of this study, following the approach of Greenfield et al. (1979; in: Aldrich, Waldinger 1990) entrepreneurs are defined operationally as owners (co-owners) and, at the same time, as managers of a business. The scope of the research is limited to exploring case studies of the incorporation of Indian immigrants in two foreign markets, in Poland and in Belgium. As indicated in the introduction, the choice of Indian immigrants is determined, first, by their longstanding migration traditions and the development of a large and active Indian diaspora. Second, the Indian diaspora has been recognised for its strong involvement in entrepreneurial activity (Aldrich, Waldinger 1990; Bates 1994). Poland and Belgium were selected as the destination countries on account of their diverse opportunities, which allows the interpretation of the results to go slightly beyond a simple case study. The nature of the research topic reinforced the need to use qualitative research methods. Field work consisted of 30 semi-structured interviews, half of which were carried out in Belgium and the other half in Poland. The interviewees were purposefully selected and therefore one cannot assume the properties of large-scale representative studies.

Poland and Belgium differ from each other in terms of their business climate, which is much friendlier in the latter country. They are also different in that Belgium has a much larger Indian community, specialising to a large extent in the diamond industry. Indians in Poland operate mainly in the textile business, especially in the trade of textiles, and at the time of the research not more than a few hundred Indian nationals were residing in the country. Contrary to Belgium, Poland is also to a much lesser extent English speaking, though this observation mainly applies in relation to the Flemish part of Belgium. Belgium’s geographical position in Europe can also be viewed as an advantage. The more ‘peripheral’ position of Poland implies a larger potential for business development, however. A much less mature market and a relatively poorer level of integration with the global economy create opportunities for business development which have already been taken advantage of in countries such as Belgium. Aside from these differences, from the perspective of India as a sending country, Poland and Belgium share some common features as well. Their geographic distance from India is fairly similar and so are their immigration policies, especially since Poland joined the Schengen Area in May 2007. Embedded in a European socio-cultural context, Poland and Belgium may be also perceived as equally distant from India on a socio-cultural level.2

The process of finding respondents was similar in both locations, though it was much more difficult to establish contacts in Belgium. One of the reasons is that Indians in Belgium are clustered in the diamond industry, the nature of which makes potential respondents cautious as to with whom they talk and about what. Interviewees were mainly found through contacts provided by the Indian Embassies and Indian associations in Poland and Belgium. Contacts with some respondents were established through personal relations with third persons. Further connections were generated by means of a snow-ball sampling technique. In order to prevent a situation in which all the contacts came from a single source, different starting points were used (Antoniewski, Górny, Koryś, Kosmala 2000). The final sample represents the weight of at least the major industries of economic activity of the selected group quite well. The results were analysed in the search for common characteristics, yet without disregarding traits not falling into the scheme.

The main research method used is an individual structured interview. The approach of Babbie (1997) was followed in designing the interview guide. The interview was carefully composed in view of the main research questions, namely: under what conditions do Indian entrepreneurs in Belgium and Poland use the functions of networks? The interview guide was divided into several sections, each dedicated to a specific stage of the migration process and inquiring into the role of migration networks at that stage: 1) destination selection, i.e. push and pull factors for migration, motivation, potential channelling role of migration networks; 2) the migrant’s personal relations with other migrants and non-migrants (both natives and persons in the country of origin) and how these relations affect the process of business establishment at the destination; 3) the migrant’s business strategy in light of the obtained information and support, including individual strategies of dealing with threats and taking advantage of opportunities on the local market.


The first observation from the analysis of the gathered qualitative material was that the utilisation of networks in Poland and Belgium differs greatly. In Poland networks are almost absent in the process of the immigrants’ incorporation into the host labour market:

They [incumbent Indian entrepreneurs] were not helpful. They thought that I am a new guy and I will compete with them. That was what I expected. The same was in Moscow, it was the same response (Interviewee 5, Poland).

No, the Indian community never helped me, they treat me as a competitor (...). If you spoke to Indians at that time, they were discouraging (Interviewee 2, Poland)

I do not see the Indians here in that way [helping]. They rather told me that I came too late. I preferred not to do it that way. I thought they are misleading me (Interviewee 6, Poland).

In contrast to the Polish case, in Belgium most of the respondents took advantage of network support:

I think it was only the first pioneer who had the problem to settle here, but the next people had someone to guide them (Interviewee 6, Belgium).

When I came here there were already some Indian families here, so I had some friends who helped me out with business. We had a lot of contacts before I came, it was not that difficult to get around. (...) Through these Indian families I got acquainted with other businesses (Interviewee 7, Belgium).

I knew a few friends here. Some of them who came before and were quite well settled. This motivated me also. Because for sure one has to have links with some people (Interviewee 3, Belgium).

This finding, as simple as it is, provided an answer to the first of the posed research questions: is business competition at all present among immigrants? The answer is positive, but it clearly requires further inquiry into the determinants of when cooperation dominates competition and when it is the reverse. The simplest demarcation could be drawn based on destination country specificity.

The fact that Poland is the country where networks were not in operation as far as labour market incorporation is concerned, while Belgium was the country where they were quite active, seems counter-intuitive. After all, it is Poland that seems to pose a hostile environment for immigrant entrepreneurs. Under such circumstances it is precisely a migration network – specifically, contacts with incumbents – that could help overcome the initial difficulties. The respondents recognised the difficulties, especially in Poland:

Language was a big problem, I never knew this Polish language (...) as I said – I hired a translator. Slowly he arranged everything. I hired two girls who could speak English (Interviewee 2, Poland).

I had no translator. I had to pick up on my own. It was a bit hard in the beginning, but I bought books with pictures and translations. So interest helped me. Younger people knew English (Interviewee 6, Poland).

There was no banking system in those times. When you wanted to withdraw money you had to write a check in Polish and there could be no mistake (Interviewee 11, Poland).

In line with general expectations, Belgium was a much friendlier place for newcomers:

I came here and I found that people are very trade oriented, international, linguistic, receptive to new ideas, hardworking; so I thought that this is the place where I should start, and it is the centre of Europe (Interviewee 15, Belgium).

It was easy because people spoke English. I tried in Spain and in Germany later, but it was not so easy (Interviewee 4, Belgium).

Of course, where these recollections are concerned, the respondents had no opportunity to experience the opposite (national) situation. Nonetheless, the gathered evidence does not permit receiving country differences to be treated as actual determinants of network operation. In both cases there was an Indian community present at the destination at the time when most of the respondents arrived. They therefore had the opportunity to take advantage of network support. Especially in the case of Poland they also had a need for assistance. Yet despite these circumstances, networks were not utilised as expected.

The relatively lower level of network development in Poland in comparison to the Belgian case should be factored in when interpreting these results. The probable directionality of this relation is difficult to determine, though. On the one hand we could expect that a small, poorly established network creates fewer opportunities for interpersonal connections. On the other hand, the fact that few other co-ethnics operate on a given market may imply that there is still a relatively large piece of the economic pie available for others. If this is the case, then providing potential competitors with information could seem less threatening or even beneficial, leading to the establishment of relatively more business networking within smaller ethnic populations.

Following the above argument and given that it is not the socio-cultural characteristics at the destination that determine whether migrant networks are used or not, the analysis can focus on understanding whether it is the common ethnic background that induces cooperation, or whether it is the market mechanisms that make cooperation profitable. As networks were predominantly present in Belgium, an answer to the second research question – whether it is the market mechanism that reconciles the existence of immigrant business solidarity with immigrant business competition – was sought mainly in that context.

The interviewees gave clear indications as to the objectives of their migration and the reasons behind settling in a given place:

That was the main reason why I came to Belgium – no family, nothing, just business (...). I knew that if I want to do it well and in a proper way, then (...) I have to settle here. Then, in ’95/’96, I decided that I want to spend all my energy on my business (Interviewee 9, Belgium).

Antwerp is the source of rough supply. All the diamonds from Africa come and are sold here. On the other hand there is business for polished diamonds, so the ones which are used by jewellers in Europe (Interviewee 4, Belgium).

In England I heard there are a lot of people who are doing different kinds of business to India. My value addition may not be as substantial as it would be here in Belgium. My business is recyclables. (...) I knew that if I settle here, I can add value (Interviewee 15, Belgium).

It seems that, for the interviewed entrepreneurs, migration networks are used very consciously and definitely do not have a channelling effect. The reasons behind settling in a given place were not based on co-ethnic considerations, but rather on the optimality of the location in business terms. The market clustering of immigrant businesses in certain areas is more related to the ‘business’ aspects of their operation than the ‘immigrant’ ones. In Belgium a clear cluster developed in Antwerp, in the diamond district. Antwerp is a global centre of the world’s diamond industry. Having an office there offers easy access to other traders, accountants, shipping agencies, banks, etc.:

The good thing is that all of them [diamond traders] are located here (...). It made life easier, all you have to do is knock on doors (Interviewee 4, Belgium).

It seems that in terms of location, considered either from an international or domestic perspective, the primary driver of the migrants’ decisions is the market. They saw the benefits of operating in relatively large markets located on the crossroads of world trade. This, again, must not be treated as a sufficient pull-factor, but it surely is a necessary one. In the Polish case, the same emerged:

I came here for business and the only reason why I could move out would be for business as well – for bigger money (Interviewee 15, Poland).

I had to be close to the customer, to have a bigger turnover (...). There are very few countries in the world which are popular for stitching. Poland is popular (Interviewee 8, Poland).

Despite the above-mentioned benefits and market-related pull factors at both destinations, there still remains the question why, in the case of Belgium, these pull factors were further strengthened by personal relations, while in Poland such relations were non-existent in the migrants’ entrepreneurial activities. The effort to determine the fine line between generating positive and negative externalities to other immigrant businesses led to identifying the sector of business operation as such a factor. Specifically, the conducted research revealed that the type of good one offers on the market, whether it is standardised or not, is a critical factor. In Belgium, most of the interviewed entrepreneurs were in the diamond business:

The diamond business is closely held. It is probably people who are related to each other, or who know each other. If you came here to sell or buy, no one would work with you, because I know nothing about you (...). You convince people with your connections. Diamonds is more about relationships than anything else. Products do sell, but the product is not as important as the person. Say – gold. Gold is simple – 24 carat gold is the same all over the world so you can buy from anyone without even having to think. But with diamonds it is different. The value you perceive can be different between individuals. It is not standardised (Interviewee 4, Belgium).

I was somebody, whose father they knew (...). The diamond business is all about trust – you need a family member here. If I go with you to all the offices to buy goods, they know you, so they buy from me. If after 20 years they know you, then you can stop with the middleman (Interviewee 10, Belgium).

Whenever a problem came up we used the help of the professionals and the diamond community. The diamond community in Antwerp is a tightly knit community (Interviewee 7, Belgium).

If entrepreneurs lack such social connections, then they know they need to look for opportunities in other sectors:

I did not want to do diamonds, there was no way I could add value to it. I have no knowledge in diamonds, it is too personalised (Interviewee 15, Belgium).

My type of business is not one in which you need contacts, at least not in those days (Interviewee 8, Belgium).

In Poland, Indian entrepreneurs were predominantly present in the textile industry. In contrast to diamonds, textiles are a fairly standardised good. The quality of a whole bale of cloth will be very similar to any sample taken from that bale. For this reason personal connections and trust are not necessary to becoming a lynchpin in the trade:

Let’s put it this way – they will never throw you out. But they will help only so that you don’t get into trouble. The thing is that he was there and he wants to protect his piece of pie. Trade secrets are not to let go (Interviewee 14, Poland).

One may wonder whether even family-based networks are completely absent in the Polish case. Indeed, family- or friendship-based network support was not recognised as a common strategy in Poland. This may be due to the immaturity of the Indian community (thus also its size) in Poland. At the time of arrival, newcomers simply did not have any relatives or friends there, and in this sense they were pioneers of their potential sub-networks based on kinship and friendship ties. The one recognised exception concerned two brothers, each of whom operated in a distinct industry. Of course, when understanding migrant networks in the broadest possible sense, the textile traders most probably had the support of family on the export side. From their responses it could be deduced that they were embedded in a family tradition of textile manufacturing and trade:

I have no idea about any other business, so I have to be in this branch (...). My father taught me textile only. We are four brothers, we are all in textiles (Interviewee 12, Poland).

It is difficult to determine to what extent these ties can be classified as a migration network and to what extent these are purely business-related, leaving a family member’s ‘migration incident’ irrelevant as to whether support was provided or not.

The general lack of network support among Indian entrepreneurs in Poland had to be overcome by means of contacts with other parties, on a regular market basis, free from relational contracting:

I gather information from Panorama Firm [Polish Yellow Pages]. It has information in English. And it is common sense what you need to see and who you have to see (...). Then I stayed here another few weeks – I contacted a lawyer, a customs agent (Interviewee 6, Poland).

Lawyers, Polish lawyers – they know the regulations, they are the people who help you (Interviewee 2, Poland).

On the one hand, the very strong market orientation of Indian entrepreneurs in Poland resulted in high competitiveness among them, and a general lack of support in terms of labour market incorporation. On the other hand, however, as soon as their activities ceased to be business-related or did not threat the secrets of trade, they networked and actually formed a community:

We only had a starting problem – a mafia problem you could say. There was many many attacks. I had a problem, seven people came with guns, they took money, so it was scary. But (...) we have the Indian Association of Poland. So we had a meeting, we talked to the police and now there is no problem (Interviewee 12, Poland).

We are a community, we help each other, but only after office hours. If it is my business, then it is my problem and I will tackle it. After work we are friends (Interviewee 8, Poland).

The conducted research and analysis of qualitative material gathered through 30 semi-structured interviews leads to the finding that the network-based clustering of immigrant entrepreneurs in enclaves does not mean that they do not compete with each other. The rationale behind such seemingly irrational behaviour is at least twofold. First, one cannot neglect the market size effect, which affects immigrant and native entrepreneurs alike. Second, and also related to the market mechanism, one must acknowledge the specificity of certain sectors and the associated necessity for networking with a view to business establishment.

The idea of maximising the local market size results in a spatial clustering of businesses. That these businesses are also operated by immigrants may be due to the competitive advantages they bring from their countries of origin. Thus, the fact that we find specialised immigrant enclaves in which a variety of substitutable products or services are offered results from a purely economic calculation related to the strategic significance of a given location, on the one hand, and to the immigrants’ specialisation in a given trade on the other. In this way immigrant entrepreneurs may take advantage of an enclave’s market size effect. Importantly, an increased market size must not only be beneficial in terms of the volume of sales, but also in terms of providing access to firms offering complementary goods and services, making it profitable to operate in close proximity to such an enclave or cluster. Naturally, we may expect there to be a tipping point at which the benefits of a larger enclave, i.e. of encouraging more newcomers to operate in that area, no longer outweigh the economic costs related to increased competition. The identification of such a point greatly exceeds the scope of this study, however.

The fact that in some sectors business operation is inherently connected to trust also results in the formation of enclaves, especially understood as personal inter-linkages between the members of a certain group. Here again, the connection between enclaves and immigrant communities seems spurious. That interpersonal cooperation exists and that it is a certain immigrant group that dominates in a given sector both have an economic rationale. In the studied case, having connections was a prerequisite to starting a firm. Without participating in an enclave the interviewed entrepreneurs would not be in business at all. When it comes to explaining why it is the Indian community that specialises in textiles (in Poland) or in diamonds (in Belgium), the reason is that India is a major player on the world market in those sectors. In case of textiles it has access to region-specific and highly demanded fabrics such as silk, jute, wool, man-made fibres, and cotton. In terms of the diamond industry India has taken over the diamond polishing business thanks to its relatively low labour costs. Thus it is Indian nationals who have a comparative advantage in trading these goods internationally.

Summary and conclusions

This study sought to determine a possible solution to a conundrum encountered on the intersection of two strands of literature. On the one hand the enclave economy hypothesis, a concept widely known in the field of migration studies, suggests that immigrants support one another in the process of incorporation into the destination labour market, resulting in the formation of what are known as immigrant enclaves. On the other hand, the theory of industrial organisation stresses the competition effects that occur in such settings.

The conceptual clashes identified between these concepts led to the formulation of three research questions: 1) is business competition at all present among immigrants? If yes, then 2) is it the market mechanism that reconciles the existence of immigrant business solidarity with immigrant business competition? And finally, 3) what determines the fine line between generating positive and negative externalities to other immigrant businesses? To answer these questions, the research took the perspective of migration networks. The paper argued that determining whether or not immigrant entrepreneurs utilise migration networks will help to disentangle the mechanisms of enclave formation and market competition.

The collected qualitative material enabled a consideration of enclaves in terms of both geographic and social space. In both cases, a sound economic rationale was found behind the functioning of immigrant enclaves. The spatial clustering of immigrants was found to result from the need to create a significant market size effect. The social interconnections between immigrant entrepreneurs were identified only in case of sectors where non-standardised goods are involved. In light of the two conceptual approaches juxtaposed in this paper, the distinction between standardised and non-standardised goods can be translated into the notions of perfect and incomplete information, respectively. According to the theory of industrial organisation, it is under the condition of perfect information that competition may be anticipated. Not coincidentally, competition was empirically observed among traders of a standardised good which entails that both parties possess a contract with complete information as to the quality of the good in question. In case of non-standardised goods, such as diamonds, parties must deal with highly incomplete information. Securing a contract under such circumstances requires additional assurances as to the quality of the goods which are to be traded. Such assurances can be obtained by means of relational contracting, i.e. networking, where one's credibility is vouched for by other members of the network. Obtaining such a level of contract security by means of market mechanisms would be very expensive, or even impossible.

Put simply, based on an analysis of first-generation Indian immigrant entrepreneurs in Poland and Belgium, this paper claims that immigrant entrepreneurs form enclaves, be it on a spatial or social level, not because they are immigrants (needing support to access the market in the destination country), but because they are businesspeople operating in industries that favour (or even necessitate) such spatial and social structures. Given the limitations of a case-based study, however, further inquiries in line with this argument, which could either support or refine it, are called for.


I would like to thank the issue’s Editor and two referees for valuable comments to an earlier version of this paper. I am also grateful to Joanna Tyrowicz for insightful discussions on the issues described herein.


1 This subsection borrows from Nestorowicz (2012).

2 A detailed description of the formal visa requirements for persons who want to start business operations in Poland or Belgium, the business climate in both countries (based on the World Bank’s Doing Business report), the countries’ socio-cultural characteristics, and the scale and general characteristics of Indian immigration to Poland and Belgium have been described in Nestorowicz (2008) and for clarity’s sake will not be repeated here.


Aldrich H. E., Waldinger R. (1990). Ethnicity and Entrepreneurship. Annual Review of Sociology 16: 111-135.

Antoniewski R., Górny A., Koryś I., Kosmala A. (2000). Z zastosowań technik jakościowych w badaniach nad migracjami: doświadczenia OBM. CMR Working Papers 38. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Auster E., Aldrich H. (1984). Small Business Vulnerability, Ethnic Enclaves and Ethnic Enterprise, in: R. Ward, R. Jenkins. (eds), Ethnic Communities in Business. Strategies for Economic Survival, pp. 39-54. Cambridge: Cambridge University Press.

Babbie E. (1997). The Practice of Social Research. Belmont: Wadsworth.

Bates T. (1994). Social Resources Generated by Group Support Networks May Not be Beneficial to Asian Immigrant-Owned Small Businesses. Social Forces 72(3): 671-689.

Baycan-Levent T., Gülümser A. A., Kundak S., Nijkamp P., Sahin F. M. (2006). Dialogue Through Diversity and Ethnic Entrepreneurship: Dialogue Through Exchanges in the Economic Arena. Online: (accessed: 30 September 2013).

Carlton D. W., Perloff J. M. (2005). Modern Industrial Organisation. Boston, San Francisco, New York: Pearson Addison Wesley.

Chau N. H. (1997). The Pattern of Migration with Variable Migration Cost. Journal of Regional Science 37(1): 35-54.

Choldin H. (1973). Kinship Networks in the Migration Process. International Migration Review 7(2): 163-175.

Doeringer P. B., Piore M. J. (1971). Internal Labour Markets and Manpower Analysis. Lexington: Heath Lexington Books.

Glaeser E. L., Laibson D., Sacerdote B. (2002). An Economic Approach to Social Capital. The Economic Journal 112: 437-458.

Greve A., Salaff W. (2005). A Social Network Approach to Understand the Ethnic Economy: A Theoretical Discourse. GeoJourna 64(1): 7-16.

Konishi H. (2005). Concentration of Competing Retail Stores. Journal of Urban Economics 58(3): 488-512.

Massey D. S., Arango J., Hugo G., Kouaouci A., Pellegrino A., Taylor J. (1993). Theories of International Migration: A Review and Appraisal. Population and Development Review 19(3): 431-466.

Nestorowicz J. (2008). Do Networks Do the Works? Migration Networks Among Indian Entrepreneurs in Poland and Belgium. CMR Working Papers 38/96. Warsaw: Centre of Migration Research, University of Warsaw.

Nestorowicz J. (2012). Immigrant Self-employment: Definitions, Concepts and Methods. Central and Eastern European Migration Review 1(1): 37-55.

Piore M. J. (1979). Birds of Passage. Migrant Labour in Industrial Societies. Cambridge: Cambridge University Press.

Sanders J. M., Nee V. (1987). Limits of Ethnic Solidarity in the Enclave Economy. American Sociological Review 52(6): 745-773.

Waldinger R. (1993). The Ethnic Enclave Debate Revisited. International Journal of Urban and Regional Research 17(3): 444-452.

Werbner P. (2001). Metaphors of Spatiality and Networks in the Plural City: A Critique of the Ethnic Enclave Economy Debate. Sociology 35(3): 671-693.

Wilson K. L., Portes A. (1980). An Analysis of the Labour Market Experiences of Cubans in Miami. The American Journal of Sociology 86(22): 295-319.

Zhou M., Logan J. R. (1989). Returns on Human Capital in Ethnic Enclaves: New York City’s Chinatown. American Sociological Review 54(5): 809-820.

labour migration, labour market, occupational mobility, vertical mobility, illegal employment

Labour migration is discussed here in the context of the transformation of the Russian labour market. Particular attention is paid to the analysis of changes in the labour market and to the way these changes affect the structure of employment for migrant workers, their inclusion in local labour markets, and the prevalence of illegal and informal employment. Of central importance is the analysis of migrants’ vertical occupational mobility. It is concluded that the education, qualifications, and professional knowledge of migrants are not in demand in the Russian labour market; the typical path of migrants in the labour market is downward labour mobility – occupying a position that is worse than the one they previously held in their home country. Upward labour mobility is extremely rare and characteristic almost exclusively of unskilled workers.


According to forecasts, the inflow of migrants to the Russian Federation will be growing. These trends have been and will be stimulated on the one hand by pushing factors: gaps in labour remuneration, living standards and conditions in the countries of origin and Russia, unemployment in the sending countries, which form large-scale flows of migrants who go to Russia looking for a place to apply their labour skills. On the other hand, labour becomes a deficit: a drastic decrease of the employable population creates a completely new situation in the Russian labour market. According to the forecast of the Federal State Statistics Service (Rosstat), the Russian population of employable age will decrease by 10.3 million people in 2012-2030. In 2012-2017, the population of employable age will decrease annually by more than 1 million people (Rosstat 2010).

The most important source to compensate for the reduction of labour resources in the nearest decades is migration: according to the ‘average’ inertia-based version of the Rosstat forecast, migration growth in 2012-2030 will be several times higher than the current scale and will constitute 7.2 million people. A major inflow of migrants is expected from the countries of Central Asia, with which there is a large gap in labour remuneration and quality of life: according to the Human Development Index, these states are behind Russia by 36-61 points (UNDP 2011). High unemployment levels in these countries and the availability of places for application of labour in Russia stimulate the inflow of migrants.

The area of concern for Russian migration policy has shifted to the socio-cultural sphere, and particularly the secondary socialisation of migrants, their adaptation and integration potential.

The greatest difficulties are associated with the functioning of the labour market. How do changes in the labour market affect the attractiveness of certain economic activities for migrant workers? Why are they concentrated in certain areas of employment? What is the prevalence of informal and illegal employment? Is there a connection between informal employment and illegal employment? What is the vertical mobility of labour migrants? How does it vary for different economic activities?

In this paper, I attempt to provide research-informed answers to these questions. In the first section, I describe the current migration situation in the Russian Federation and then I briefly present the research methodology. In the next section I move to a discussion of the results of a recent survey conducted among migrant workers in the Russian Federation, giving insights into the labour mobility of migrants on the Russian labour market. Using a dataset that has never before been presented to the English-speaking public is an important contribution of this paper to international scholarship. The last section concludes with policy implications.

The Russian context

Scale of labour migration

According to official data, 1.7 million labour migrants work in Russia legally.1 The estimates of the number of illegal migrants (irregular migrants or undocumented migrants2) are very different and their number may be anywhere from 2.1 million people (Romodanovskiy 2012) to 3-5 million people (The Concept of the State… 2012). The latest estimate of the Federal Migration Service of Russia (FMS), a bit overestimated, is 3.5 million people (Romodanovskiy 2013).3

Thus the number of labour migrants can be anywhere from 3.8 million people to 6.7 million people. The most probable estimate is 4.5-5.0 million labour migrants.4

Changes in employment structure: implications for labour migration

In the 2000s, major changes in the labour market took place: a sharp decline in employment in agriculture and manufacturing accompanied by growth in the share of people employed in wholesale and retail trade and construction (Table 1).

As in other countries, these sectors tend to employ immigrants, as native populations seem reluctant to accept such jobs. There are several reasons for this: first, in the case of these activities there are, as a rule, long working hours or inconvenient work schedules. Second, in most of these areas of employment wages are lower than for other types of activities; e.g. those employed in hotels and restaurants get 64 per cent of the national average, those employed in community, social and personal service earn 78 per cent, and in trade 88 per cent (Trud i zanyatost 2011: 416). Third, the work is usually characterised by difficult conditions, i.e. dirty, difficult, dangerous (the 3Ds) and often humiliating jobs. Staff turnover in these activities is extremely high: among those employed in 2010 in hotels and restaurants, 61.4 per cent of the average number of employees dropped out; in trade, 58.2 per cent; in construction, 49 per cent; and in community, social and personal service, 29 per cent (Trud i zanyatost 2011: 281).

Table 1. Average annual structure of employment by economic activitya, per cent

a The classification is given based on the National Classification of Economic Activities (NCEA), the Russian counterpart of the Statistical Classification of Economic Activities in the European Community – NCEA, Rev.1.1 (NCEA 1993).]

Source: Trud i zanyatost (2011): 185, 186; Rosstat (2013).

Transformation of migration flows

First, changes in the structure of jobs and increasing demand for labour requiring different skills have contributed to changes in the structure of migration flows. In 2000-2010 the share of migrants from Central Asia, according to the Russian Federal Migration Service, rose from 6.3 per cent to 54.8 per cent of all migrant workers (Table 2).

By 2011 their share had already reached 71 per cent: 45.0 per cent from Uzbekistan, 19.3 per cent from Tajikistan, and 6.6 per cent from Kyrgyzstan.5

Second, the calendar of migrations has changed: seasonal migrations have been replaced by circular and long-term migration. Yet, similarly to the situation, when circular migration replaced seasonal migration, now, in turn, circular migration is being replaced with long-term migration: ‘circularity came to an end’ (Castaneda 2007: 59). Motives for migrants’ desire to settle in Russia are analogues to those of Mexican migrants: they could keep their jobs all year, and they HAD to keep them all year in order to keep them at all (Castaneda 2007: 60).

According to data from a large-scale survey, 40.8 per cent of migrants were long-term migrants who had not left Russia for over one year, 38.0 per cent were circular migrants (including 11.6 per cent seasonal migrants who had stayed for under six months), and 21.2 per cent first arrived to Russia for work in 2011 (Mukomel 2013; CEPRS 2011). Similar results were obtained in other surveys conducted in Russia (Tyuryukanova 2011: 37-38).

Table 2. The share of foreign nationals engaged in labour activities in Russia by countries

a Georgia stopped its CIS membership in August 2009.

Source: FMS of Russia, legal workers (Trud i zanyatost 2011: 302).

Third, the schedule of labour migration has changed. In the previous period, a sharp upsurge in the inflows of migrant workers in the early spring and mass departures at the end of the working season were registered. However, in recent years the influx of migrants has been registered both in spring and autumn. Moreover, the peak flow of migrants shifted to September and October, when young migrants enter the Russian market after graduation from schools and other educational institutions.

Fourth, a ‘feminisation’ of migration is underway. Women have started to dominate some migration flows: women make up 52.3 per cent of migration from Moldova, and the share of women among Ukrainian migrants is 60.5 per cent.6 The same process takes place among migrants from Central Asia: women already make up 38.7 per cent of all migrants from Kyrgyzstan.

Labour migration policies

The national policy on labour migration in Russia covers three main areas: employment problems, problems of national security/illegal migration, and demographic challenges. Accordingly, the policy on labour migration was formally defined in the 2000s by the following legal acts: the Concepts of Activities in the Labour Market (The Concept of Activities… 2003; The Concept of Activities… 2008); the National Security Strategy of the Russian Federation until 2020 (The National Security Strategy… 2009); the Concept of Regulation of Migration Processes in the Russian Federation (The Concept of Regulation… 2003); the Concept of the State Migration Policy of the Russian Federation through to 2025 (Concept 2012); and the Concept of Demographic Policy (The Concept of Demographic… 2001; The Concept of Demographic… 2007).

The work of migrants is regulated in Russian legislation by the ‘On Legal Status of Foreign Citizens and Stateless Persons’ law (as of July 25, 2002, No. 115-ФЗ, Art. 2, p. 1).

Illegal entry and illegal stay in Russia, or illegal transit through the Russian Federation, is considered to be illegal migration (according to the 1996 Criminal Code). The lack of a work permit is interpreted as a violation of the rules of residence and foreign citizens working in Russia without a permit may be deported (according to the 2001 Code of Administrative Offences). Given that the vast majority of migrants come to Russia based on a visa-free-travel regime, and migration registration is quite simple and accessible, the main violation is the lack of work permits. Thus in Russian migration literature illegal migration is mostly understood as work without work permits.

Research methodology

This paper is based on the following statistical data: Federal State Statistics Service (Rosstat);7 Departmental statistics of the Federal Migration Service (FMS of Russia);8 database of the Russian FMS (Central Data Bank of foreigners and stateless persons, CDB FSP).9 I also include secondary analysis of materials from sociological surveys, including large-scale surveys: a population survey on employment issues conducted by the State Statistics Service of Russia (PSEI 2011);10 the Russia Longitudinal Monitoring Survey11 (RLMS); ‘Obshestvennoe mnenie’ Foundation (‘Public Opinion’ Foundation) (FOM);12 sociological research on the migration profile, problems of adaptation and integration of migrants conducted for National Research University, Higher School of Economics under the author's guidance (CEPRS 2011).13

The paper presents results of the last CEPRS survey and enriches them with data from the other sources. The research included a sociological survey of migrants (8 499 respondents). Also, qualitative studies (18 focus groups, 35 in-depth expert interviews) took place in 8 regions of Russia (CEPRS 2011). The ‘snowball’ sampling was used. We analysed vertical mobility of labour migrants from CIS countries, either employed or temporarily unemployed, seeking employment or ready to start working and who have provided information on their occupation (N = 7 019). Particular attention was paid to the selection of respondents who had working experience prior to their arrival in Russia (N = 4 420), as well as of those who changed their employer while in Russia (N = 2 278).

Labour mobility has been analysed on the basis of migrants’ employment within differing time periods. The Russian Classification of Occupations, a Russian version of the International Standard Classification of Occupations (ISCO-88), has been used. ISCO-88, however, does not provide information on the status of labour positions or their hierarchy, which may be indispensable in the analysis of labour mobility. To properly map it, the EGP (Erikson-Goldthorpe-Portocarero)14 classification was used, which represents an orderly scale of status of employment positions by four characteristics: nature of labour (intellectual, physical, agricultural), required years of education, number of subordinates, whether self-employed or hired labour.

Transfer from the four-fold ISCO-88 typology to EGP Class Categories is performed according to the algorithm proposed by H. Ganzeboom and D. Treimam (Ganzeboom, Treiman 2003: 176-193).

Results of the research

Profiles of labour migrants

The principal motives of migrants coming to Russia are related to work and wages. Prior to coming to Russia, only 59.8 per cent of respondents worked in their home country.

Unemployment is usually higher among immigrants, especially among the youth (Crepaz 2008: 217-218; Schain 2008: 17). The Russian case differs drastically: only 11.2 per cent of those under 25, and 10.4 per cent among those aged 20-24, had no working experience, whereas among Russian citizens these figures run as high as 13.1 per cent and 12.2 per cent respectively (Rosstat 2012). The level of education of migrants is considerably lower than that of the receiving community: in the structure of the Russian economy, 28.5 per cent of employees have higher or incomplete higher education, 46.8 per cent – secondary vocational and specialised training, 20 per cent – general secondary, with only 4.3 per cent below secondary (Trud i zanyatost 2011: 66). Among migrants these figures were 14.5 per cent, 27.2 per cent, 47.6 per cent and 10.7 per cent, respectively (CEPRS 2011). Most of the respondents were employed and 8.1 per cent were temporarily unemployed or seeking employment. The least number of unemployed was among long-term migrants. Unemployment was the most widespread among those migrants who came to work in Russia for the first time. The share of migrants seeking employment was much higher among this latter category than among circular and, especially, long-term migrants (Table 3).

Table 3. Economic activity among migrants according to migration frequency, per cent of respondentsa

a N = 6 979

Source: CEPRS (2011).

Almost everywhere, immigrants tend to be highly concentrated in certain sectors, but these sectors differ from one country to another (Stalker 2000). The main types of migrants’ activities in Russia are: wholesale and retail trade and repair of motor vehicles and household goods (36.3 per cent); construction (22.6 per cent); community, social and personal service (13.2 per cent); and transport and communications (8.3 per cent).15 Other types of economic activities account for less than 20 per cent of all the employed.

Men prevail among the jobseekers (72.1 per cent). Their activities are more diversified than those of women. In addition to the main areas of employment for men, i.e. construction (30.9 per cent of employed) and trade (28.9 per cent), men also work in community, social and personal service (13.5 per cent), and transport and communications (9.7 per cent).

Most women work in trade (52.8 per cent). 12.6 per cent of women work in hotels and restaurants, 11.6 per cent in community, social and personal service. Women, especially in older age groups, tend to be less demanding when choosing a place of work, and the areas of their possible employment offer very little opportunity for professional growth.

Types of economic activities of permanent and circular migrants, as well as of those who only started working in Russia, vary (Table 4).

Table 4. Working migrants of varying migration frequency according to principal types of economic activities, occupation and class, per cent of respondents

a N = 6 953

b N = 6 586

c N = 6 583

d Among respondents there were no farmers, smallholders and other self-employed workers in primary production.

Source: CEPRS (2011).

If permanent migrants prevail in trade, then circular migrants are attracted by construction and transport – the types of activity enabling them to travel back home to their families frequently.

The comparison of migrants’ and local population’s employment according to ISCO-88 shows that migrants mostly take the positions of unqualified workers (40.8 per cent as opposed to 10.8 per cent in the entire structure of the Russian economy), qualified employees of service industries, housing and communal service and trade (24.6 per cent as opposed to 14.4 per cent in the entire employment structure). Migrants are rare in professional groups typical for Russian nationals: professionals of upper and medium qualifications – 1.6 per cent and 1.5 per cent respectively; within the entire structure of the Russian economy – 18.8 per cent and 15.4 per cent respectively (Trud i zanyatost 2011: 96).

Unlike Russian nationals, migrants mostly take positions not requiring high qualifications or educational level (respectively 10.8 per cent and 34.3 per cent (FMS 2011)). This is a particular characteristic of newcomers to the Russian labour market: over 2/3 of them work as unskilled workers –group 9 of the EPG.

Illegal and informal employment

One of the reasons that migrants take jobs that do not meet their training and qualifications is the absence of Russian citizenship, significantly limiting their choice of job opportunities. Along with direct access restrictions in the case of public and municipal service, Russian citizenship in many cases is required for work in the public sector. An additional obstacle is the requirement to go through a burdensome recognition of qualifications procedure. However, the main cause of downward mobility among labour migrants is the lack of legal grounds for work (illegal employment) and informal employment.

At least 60 per cent of labour migrants work in Russia illegally. Lack of legal grounds for work in Russia depends on the type of economic activity or the occupational group. A very high concentration of illegal employees is typical in trade, where 41.9 per cent of all illegal migrants earn their money, of whom 23.1 per cent are skilled workers, i.e. sales persons, merchandise specialists, etc., and 15.3 per cent are unskilled workers. Illegal employment is also widespread in housekeeping service: e.g., 85 per cent of migrants from Ukraine, involved in housekeeping activities, work illegally.

Along with illegal employment, informal employment is prevalent when official contracts with an employer are not respected.16 No more than two-fifths of migrant workers have a written contract with their employer. In the case of most popular types of activities, it is common practice to hire on the basis of oral agreements: in construction, 63.4 per cent of migrants work under such conditions; in hotels and restaurants, 59.5 per cent of all migrants; and in household service, 80 per cent. Informality is a general problem of the Russian economy and widespread among Russian citizens too. As research demonstrates, even in the case of Russians, the probability of informal employment is high: in the first place in agriculture, then in community, social and personal service, the care sector, and market sales (ca 30 per cent informally employed (Gimpelson, Zhudina 2011: 22)).

There is a direct connection between informal employment and illegal employment: according to our survey, two-thirds of illegal employees work on the basis of oral agreements (Table 5).

Table 5. The share of employed on the basis of verbal agreements among migrants of varying migration frequency and legal status, per centa

a N = 6 453

Source: CEPRS (2011).

Informal employment has its advantages, such as higher pay and more job opportunities, as employers are more willing to hire employees with whom they are not bound by formal commitments and for whom they do not pay taxes. The flip side of the compromise is that the employer might not observe labour and safety regulations, as state bodies supervise only official employees. As a result, injuries among migrant workers are quite frequent, especially in construction. There are conditions that will tend to induce informalisation. And informalisation can easily lead to a demand for immigrant workers (Sassen 1990: 24).

Informal employment and the employment of foreigners without legal grounds is not so much a consequence of their ‘profitability’ for the employer and employee, but rather a result of imperfect laws, and especially their imperfect enforcement.17 Most of the interviewed employers noted that hiring foreign workers does not have any advantages compared to hiring local workers. Strict rules on the three-month duration of a work permit without a job contract make legalisation unprofitable due to a dilemma faced by an employee: either buy a permit or get the permit officially but waste a lot of time, during which s/he could have been working and getting paid.

Similarly to informal entrepreneurship, informal and/or illegal employment is the result of true market forces in the economy squeezed by the iron grip of state regulations, as well as a reaction to unwanted state intervention (Portes 1994: 427, 447). According to Graziano Battistella, regardless of the main responsibilities of the different actors (recruiters, social networks, relatives, other intermediaries, and migrants themselves) it appears evident that irregularity requires the connivance of more than one actors, and often includes government officials (Battistella 2007: 210).

Overtime employment and wages

George Borjas claims that wages of the migrants from the latest flows may never come to parity with the wages of the local workers and supports his claims with evidence of the worsening economic situation and newcomers’ failures to assimilate economically (Borjas 1996: 74; Borjas 1999: 189). In Russia, migrants’ wages are practically the same as the wages of the locals employed in similar positions. But most migrants work from 9 to 11 hours a day, 6 days a week. A migrant’s average workweek is 61 hours. Only 6.7 per cent of Russian citizens worked over 40 hours a week in 2010, with an average workweek duration of 38 hours (Trud i zanyatost 2011: 97). 

The lack of legal grounds for work, along with informal employment, contributes to the over-exploitation of migrant labour. Forced labour also happens, but the majority of migrants deliberately work long hours in order to earn more money.

Those with no legal grounds for work are especially hard-working, as their workweek is 63 hours on average. The longest hours are worked in agriculture, trade, community, social and personal service, hotels and restaurants, especially in the case of unskilled workers.

Labour mobility of migrants

Most migrants with previous work experience in Russia – about 52 per cent of all migrants – worked at home: in the wholesale and retail trade, 18 per cent; construction, 16 per cent; transport and communication, 11.7 per cent; and agriculture, 10.7 per cent. Upon arrival in Russia the vast majority of migrants are forced to change the type of economic activity they engage in: fewer than 30 per cent are involved in the same type of activity as at home. Migrants turn en masse to trade, construction, community, social and personal services: 71 per cent of migrants with previous work experience currently work in those areas.

Only 6.9 per cent of migrants who had worked in healthcare before coming to Russia are employed in this sector in Russia. The share of those employed in education is even lower and stands at 3.4 per cent. Almost half of those who used to work in healthcare and education now work in trade, and every seventh person in community, social and personal services.

The education, skills and professional knowledge of migrants are not in demand on the Russian labour market; migrants turn en masse to lower level occupational groups. 60 per cent of migrants who worked before coming to Russia had to change the occupational group to which they belonged at home. A large proportion of migrants perform work that does not require special skills. In the national economy, unskilled workers make up 10.8 per cent of all the employed18 and 29.4 per cent among foreigners, while in the case of migrants from CIS countries, 34.3 (according to ISCO-88).19

Upon their arrival to Russia, the majority of migrants acquire lower social status than they had in their home country. Downward vertical mobility is characteristic for the representatives of all status groups except for the lowest two – unskilled workers (Class Categories 9 and 10, EGP classification) (Table 6).

Table 6. Vertical professional mobility of migrants previously employed in their home country (worked at home / work in Russia, EGP class categories)a, per centb

a numerically insignificant groups 5 and 11 were excluded from the analysis.

b N = 4 220

Source: CEPRS (2011).

Over one-third of top-managers and management staff, representatives of the highest status groups (1, 2) take the lowest positions of unskilled workers. Only 7.2 per cent of top and middle managers succeed in maintaining the same position as they occupied in their home country, 92.8 per cent of them occupy lower status positions. A similar situation occurs to workers who engaged in non-manual routine labour in their home country and who are massively (over 90 per cent) recruited as unskilled workers in Russia (Table 7).

Table 7. Change in the status of migrants previously employed in their home country (EGP class categories)a

a N = 4 220

Source: CEPRS (2011).

Migrants previously employed in their home country fall into two categories: a) those who came in Russia and who did not change occupational group, and b) those who came and changed their occupational group. Those in the first category are more likely to retain their home country position, unlike those in the second: 46.4 per cent and 39.5 per cent respectively (Table 8).

Table 8. Vertical mobility of various migrant groups (EGP class categories), per cent

Source: CEPRS (2011).

A migrant’s first workplace in Russia usually does not correspond to the level of professional training of the migrant, who has no option but to accept any job offered. The typical path of migrants in the labour market is downward labour mobility – occupying a position that is worse than the one they previously held in their home country (for 45.9 per cent). Only 37.9 per cent of migrants kept the same position as they had in their home country, and 16.2 per cent were able to obtain a higher position. Upward labour mobility is extremely rare and characteristic almost exclusively of unskilled workers (Table 8).

As time passes and migrants adapt themselves to the environment, some of them manage to take up the positions corresponding to their level of qualifications and professional training. The change of workplace in Russia is accompanied by upward mobility in the case of 28.1 per cent of migrants. Only 15.9 per cent of migrants experienced further downward mobility, and 56.6 per cent of migrants kept their position. Upward mobility is open not only to unskilled workers (groups 9 and 10), but also to skilled workers, masters and foremen in manual labour (groups 7-8, Table 9).

Table 9. Vertical mobility of migrants who changed their class categories in Russia (employed in Russia for the first time / work at their last position, EGP class categories), per centa

a N = 2 278

Source: CEPRS (2011).

36.1 per cent of migrants who started working in Russia as unskilled workers improved their labour positions, mostly moving to be skilled workers or clerks.

At the same time, there is ‘secondary’ downward mobility. For the majority of skilled migrants, the problem lies not in upgrading their status, but in retaining it: three-quarters of managers and over half of workers employed in some kind of routine non-manual labour do not succeed in retaining their employment status – 31.6 per cent of those who started as skilled labourers later work as unskilled workers.

Positions that do not require any specific education are occupied by migrants with good education: 34.1 per cent migrants with complete and incomplete higher education and 45.3 per cent of migrants with special secondary (vocational) training work in unskilled jobs (Table 10).

Table 10. Migrants of various educational levels according to class categories, EGP class categories, per cent

Source: CEPRS (2011).

The demand for unskilled labour is covered for the most part by skilled workers. ‘Status in exchange for a wage’ is a conscious choice for migrants, but this fact does not eliminate the problem of inefficient investment of human capital on the part of sending states, and the inefficient use of it by Russia. Usually, semi-skilled migrants compete for employment with semi-skilled locals (Borjas 1999: 189), but in Russia skilled migrant-workers complete with semi-skilled locals.

The local population is satisfied with the absence of social advancement among migrants and restricted options for their vertical mobility. Russian citizens react negatively to accepting high- and medium-skilled migrants, while being rather tolerant of unskilled workers. Only 3 per cent of locals think that highly-skilled professionals should mostly be attracted, with 59 per cent opting for bringing in unskilled labour (for transport, housing service, trade, construction, agriculture) and 47 per cent – street and house cleaners (FOM 2012).

Most migrants, irrespective of their personal merit, are, thus, unable to change their ‘bad’ employment positions. This situation turns into a palpable social problem not only for migrants, but for the receiving society as well.


Together with push factors, the massive inflow of labour migrants to Russia has been fostered by dramatic changes in the Russian labour market. These have been brought about by an unprecedented decrease in the working-age population as well as changes in the employment structure. Areas of economic activity with ‘special’ working conditions (3Ds): construction, trade, community, social and personal services, have proved unattractive for the local people and created , demand for working hands, which has involved the inflow of labour migrants to a large extent.

Social practices of inclusion of migrants in the Russian labour market, everyday interaction with the authorities, social institutions and the population promote social exclusion instead of adaptation and integration. The typical path of migrants in the labour market is downward labour mobility – occupying a position that is worse than the one they previously held in their home country. Upward labour mobility is extremely rare and characteristic almost exclusively of unskilled workers. Education, qualifications and the professional knowledge of migrants are not demanded in the Russian labour market. The demand for unskilled labour is met, to a large extent, by qualified staff. The ineffective investment of human capital has become a serious challenge both for Russia and for the sending countries.

The main reasons for diminishing labour mobility among migrants is, in many cases, the lack of legal grounds for employment and informal employment. At least 60 per cent of labour migrants work illegally in Russia; not more than 40 per cent of migrants have signed contracts with an employer; and there is a direct link between informal employment and illegal labour activities. (Perhaps the qualification and education documents provided by migrants in the sending countries do not correspond with Russian standards and requirements of the employers. This hypothesis requires checking and is a promising direction for further research.)

The Russian labour market, its institutional shape and its rules, means social inequality between labour migrants and Russian citizens in: access to certain types of labour; safety at work; working conditions; remuneration for work.

The studies indicate several layers of problems, the solution of which requires corrections in the laws as well as law enforcement. First, it is necessary to recognise the transformation of migration flows, which is accompanied by large-scale flows of permanent and circular migrants.

Second, it is necessary to adjust the instruments that are currently oriented exclusively towards seasonal labour migrants.

It is necessary to reform the system of migration registration and issuance of work permits for long-term migrants. They work and live in Russia for years, often with families, the members of which are integrated in the receiving society – and they are perceived by the government as temporary migrants. They should get easier access to residence permits or permits for part-time residence, which would allow them to work legally and not feel segregated from Russian society.

Civilised conditions for the legalisation of circular migrants’ labour, and stimulation of their re-orientation towards integration into Russian society should appear.

Finally, serious attention should be given to the prevention of the social exclusion of first-time labour migrants in Russia, and to the creation of effective instruments of their secondary socialisation and adaptation to Russian realities.

Without recognition of the evident changes in labour migration, all efforts to regulate it will be ineffective and will lead to negative consequences, determined by the growth of illegal migration.


The author thanks Agnieszka Weinar, Shushanik Makaryan and anonymous reviewers for useful comments on an earlier draft.


1 Including those who have work permits, as well as permits for work for individuals (so-called patents). Only these documents allow migrants from the CIS countries to work legally.

2 The terms ‘irregular migrants’ or ‘undocumented migrants’ are not used in the Russian legislation.

3 The estimate of the FMS is based on data on foreigners who overstayed and, presumably, work in Russia. However, not all of them are labour migrants, since they include people of unemployable age and those who came with other goals. According to an expert consensus estimate, there were 4 million labour migrants in 2009:

4 There are also other estimates (up to 15 million people), which are methodologically not transparent and go against quite reliable data from the Central Data Bank of foreigners and stateless persons (CDB FSP).

5 Including work permits and patents allowing work for physical persons.

6 Similar results were obtained in other surveys conducted in Russia (Tyuryukanova 2011: 12).

7 See Rosstat web-site

8 See web-site of FMS of Russia

9 CDB FSP keeps personalised evidence of foreigners, which allows the classification of those registered with the migration service and legally employed by elaborated parameters: gender, age, length of stay, citizenship, employment sector, etc.

10 A survey of the population by place of residence in the entire Russian Federation, urban and rural areas. In 2010, about 69,000 people aged 15-72 years (31,300 households) or 0.06 per cent of the population of this age were surveyed monthly; the total annual volume of the sample was 831,000 people (345,000 households)

11 RLMS is longitudinal survey of households in Russia (about 10,000 households).

12 FOMSOC project, MegaFOM survey. 24,500 respondents were surveyed, October 2011 (FOM 2011)

13 The survey conducted by the Center for Ethnopolitical and Regional Studies (CEPRS). The study included a sociological survey of migrants (8,499 respondents). A ‘snowball’ method was used for sampling. Also, qualitative studies (18 focus groups, 35 in-depth expert interviews) took place in 8 regions of Russia (CEPRS 2011).

14 Because of its complex origins it is variously referred to in the literature as the Goldthorpe, Erikson-Goldthorpe, and CASMIN (Comparative Study of Social Mobility in Industrial Nations) typology (Marshall 1998).

15 Employed, including those employed in Russia in 2011, but currently not working and looking for work (CEPRS 2011).

16 Hereafter, informal employment is defined in the aforementioned sense and includes those who are employed in the informal sector (including self-employed) as well as the formal sector.

17 The survey took place at 1,500 enterprises, as assigned by the NRU HSE, October 2011 (Levada-Center 2011). Different employers’ groups, similarly to the situation in other countries (Somerville 2007: 108), promote attracting different groups of labour migrants: large scale business (Russian Union of Industrialists and Entrepreneurs) opts for attracting qualified specialists; unions of small and medium enterprises (‘Opora Rossii’, ‘Business Russia’) stand for attracting migrants irrespective of their qualifications.

18 2010 (Trud i zanyatost 2011: 81-82).

19 Third quarter of 2011, the FMS of Russia, legally employed.


Battistella G. (2007). Migration Without borders: A Long Way to Go in the Asian Region, in: A. Pecoud, P. F. A. de Guchteneire (eds), Migration without Borders. Essays on the Free Movement of People. Paris: UNESCO Publishing, New York, Oxford: Berghahn Books.

Borjas G. J. (1996). The New Economics of Immigration: Affluent Americans Gain, Poor Americans Lose. Atlantic Monthly 278(5): 72-80.

Borjas G. J. (1999). Heaven’s Door: Immigration Policy and the American Economy. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Castaneda J. G. (2007). Ex Mex: From Migrants to Immigrants. New York: The New Press.

CEPRS (2011) Sociologic Research for Analysis of the Migration Profile, Problems of Adaptation and Integration of Migrants for National Research University. Higher School of Economics (unpublished).

Crepaz M. (2008). Trust Beyond Borders: Immigration, the Welfare State, and Identity in Modern Societies. Ann Arbor: The University of Michigan Press.

FMS (2011). FMS of Russia, Central Databank of Foreign Citizens and Stateless Persons, January-November 2011 (unpublished).

FOM (2011). Migrants and Labour Market. Online: (accessed: 25 November 2012).

Ganzeboom H. B., Treiman D. J. (2003). Three Internationally Standardised Measures for Comparative Research on Occupational Status, in: J. H. P. Hoffmeyer-Zlotnik, Ch. Wolf (eds), Advances in Cross-National Comparison. A European Working Book for Demographic and Socio-Economic Variables, pp. 159-193. New York: Academic/Plenum Publishers.

Gimpelson V., Zhudina G. (2011). Neformali v rossiyskoy ekonomike: skol’ko ih i kto oni? [Informals in Russian Economy: How Many and Who Are They?]/ National Research University ‘Higher School of Economics’. Moscow, Publ. House of the Higher School of Economics, Pre-print WP3/2011/06

Levada-Center (2011). Sociological survey of Russian enterprises on investments in human capital of workers and interaction with the system of professional education and use of migrants (unpublished).

Marshall G. (ed.) (1998). Goldthorpe Class Scheme, in: A Dictionary of Sociology, 2nd ed. Oxford ; New York: Oxford University Press. Online: (accessed: 1 December 2012).

Mukomel V. (2013). Politika integratcii migrantov v Rossii: vy`zovy`, potentcial, riski: rabochaia tetr. [Migrant Integration Politics in Russia: Challenges, Potential, Risks: Work Book]. Moscow: Rossii`skii` sovet po mezhdunar. delam (RSMD).

NCEA (1993). Obsherissiyskiy klassifikator zanyatiy OKZ 010-93 [National Classification of Economic Activities]. Online: (accessed: 1 December 2012).

PSEI (2011). Trends in the labour market. The statistical newsletter 2011, (based on the materials of the survey on the issues of employment). Online: (accessed: 14 March 2012).

Portes A. (1994). The Informal Economy and Its Paradoxes, in: N. Smelser, R. Swedberg (eds), The Handbook of Economic Sociology. Princeton: Princeton University Press.

Romodanovskiy K. (2012). Speech of the Director of FMS of Russia [К.Romodanovskiy] at the session of the Government of RF”, 9 August. Online:
(accessed: 30 October 2012).

Romodanovskiy K. (2013). Na territorii Rossii nahoditsya 3,5 milliona nellegal’nih migrantov// Mir 24. [There are 3,5 Million Illegal Migrants in Russia, Mir 24]. Online: (accessed: 30 December 2013).

Rosstat (2010). Presumable Population of the Russian Federation Through 2030. Online: (accessed: 11 February 2011).

Rosstat (2012). Zanyatost’ I bezrabotica v Rossiyskoy Federacii v sentyabre 2012 goda [Employment in the Russian Federation in September 2012]. Online: (accessed: 11 February 2013).

Rosstat (2013). Average Annual Number of Employed in the Economy by Economic Activity. Online: (accessed: 28 December 2013).

Sassen S. (1990). The Mobility of Labour and Capital: A Study in International Investment and Labor Flow. Cambridge: Cambridge University Press.

Schain M. A. (2008). The Politics of Immigration in France, Britain, and the United States. New York: Palgrave Macmillan.

Somerville W. (ed.) (2007). Immigration Under New Labour. Bristol: Policy Press, University of Bristol.

Stalker P. (2000). Workers Without Frontiers: The Impact of Globalization on International Migration. Colorado: Lynne Rienner Publishers.

The Concept of Activities in the Labour Market in 2003-2005 (2003), approved by the regulation of the Government of the Russian Federation as of May 6, 2003, No. 568-р.

The Concept of Activities in the Labour Market in 2008-2010 (2008), approved by the regulation of the government of the Russian Federation as of August 15, 2008, No. 1193-р.

The Concept of Demographic Development of the Russian Federation up to 2015 (2001), approved by the regulation of the Government of the Russian Federation as of September 24, 2001 No. 1270-p.

The Concept of the Demographic Policy of the Russian Federation up to 2025 (2007), adopted by the Decree of the President of the Russian Federation as of October 9, 2007, No. 1351.

The Concept of the Regulation of Migration Processes in the Russian Federation (2003), approved by the regulation of the Government of the Russian Federation as of March 1, 2003 No. 256-р.

The Concept of the State Migration Policy of the Russian Federation Through 2025 (2012), approved by the President of the Russian Federation of 13 June 2012.

The National Security Strategy of the Russian Federation up to 2020 (2009), adopted by the Decree of the President of the Russian Federation as of May 12, 2009, No. 537.

Trud i zanyatost v Rossii 2011 [Labour and Employment in Russia]. Moscow: The Federal Service of State Statistics (Rosstat).

Tyuryukanova Е. V. (ed) (2011). Zenshini-migranti iz stran SNG v Rossii [Female Migrants from CIS Countries in Russia]. Мoscow: MAX Press.

UNDP (2011). Human Development Report Index (HDI) – 2011 Ranking. Online: (accessed: 9 January 2013).

post-imperial migration, Russia, CIS, USSR

The paper considers applying post-imperial approach to contemporary migration processes in the post-Soviet area. It presents arguments for and against application of the post-imperial perspective to migration studies on post-Soviet states and tries to answer the question whether we can actually label migrants coming from the CIS states to Russia as post-imperial migrants. Domination of Russia among destination countries for migrants from the CIS, special rights they enjoy comparing to citizens of ‘far-abroad’ countries (e.g. visa free regime), Soviet legacy of infrastructural, cultural, political and economic ties between the sending and receiving countries partially justify a post-imperial approach. However, motivation of migrants in the post-Soviet territory being a continuous area may differ significantly from the one of ‘classic’ post-imperial migrants coming to their former metropolis from overseas. Moreover, recent changes on the post-Soviet migration map may be an evidence of the decreasing role of post-imperial factors in determining directions of migration flows and of growing significance of the demand factor.


Upadek ZSRR przyniósł istotne zmiany w sytuacji migracyjnej w regionie1. Jego efektem była dezintegracja sztucznie wyizolowanego systemu migracji dawnego ZSRR. Otwarcie granic zewnętrznych dawnego imperium umożliwiło wyjazdy do wcześniej niedostępnych krajów tzw. dalekiej zagranicy2. Jednocześnie w nowej sytuacji znalazły się całe rzesze migrantów poruszających się do tej pory wewnątrz regionu – wcześniej klasyfikowani jako migranci wewnętrzni, teraz stali się obywatelami różnych państw i tym samym migrantami-cudzoziemcami. Czy jednak ich sytuacja ze względu na przynależność do dawnego imperium różni się istotnie od sytuacji migrantów pochodzących spoza regionu?

Napływ ludności z terenów podległych imperialnemu centrum w okresie ZSRR do kraju będącego spadkobiercą dawnej metropolii wpisuje się w koncepcję migracji poimperialnych. Koncepcja ta upatruje genezę migracji w rozpadzie dawnego imperium i tłumaczy wysoką intensywność migracji pomiędzy dawnymi peryferiami a centrum istnieniem w przeszłości więzi imperialnych między nimi. Zastosowana w odniesieniu do obszaru poradzieckiego stawia w centrum zainteresowania badacza migracje z republik powstałych po rozpadzie Związku Radzieckiego do Rosji3. Migracje z peryferii dawnego ZSRR do Rosji w kategoriach poimperialnych rozpatrywali między innymi Brubaker (1995, 1997), Blakely (2012) i Sahadeo (2007). Brubaker i Blakely ograniczyli się do okresu zaraz po upadku imperium i traktowali migracje jako część procesu dekolonizacji. Opisywane przez nich przepływy migracyjne w pierwszej połowie lat 90. XX wieku niewątpliwie miały charakter poimperialny. Sahadeo sięgnął dalej wstecz, przyglądając się migracjom wewnętrznym w ostatnich latach funkcjonowania ZSRR i rozpatrując je w kategoriach relacji centrum-peryferie.

Po upływie ponad 20 lat od upadku radzieckiego imperium oraz w obliczu postępującej globalizacji warto zastanowić się, czy spojrzenie przez pryzmat teorii poimperialnej nadal jest uzasadnione, tzn. czy czynnik poimperialny, rozumiany jako te elementy obecnej sytuacji, które wynikają bezpośrednio z przeszłości imperialnej, wciąż odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu sytuacji migracyjnej w regionie. Jak pisze Bonifazi (2008), w Europie jeszcze na początku lat 70. XX wieku więzi kolonialne i bliskość geograficzna były decydującymi czynnikami odpowiedzialnymi za powstanie i utrwalanie wzorców migracji, podczas gdy obecnie czynniki te istotnie straciły na znaczeniu. W warunkach globalizacji i tworzenia się globalnego rynku pracy rośnie bowiem rola czynnika popytowego przy wyborze kierunku migracji. Zapotrzebowanie na pracowników nierzadko staje się czynnikiem nadrzędnym – możliwe jest rozpoczęcie migracji w nowym kierunku bez istnienia więzi poimperialnych czy wcześniejszych sieci migracyjnych.

W tym kontekście pojawia się szereg pytań. Czy współczesne przepływy migracyjne na obszarze poradzieckim można klasyfikować jako migracje poimperialne? Co przemawia za tym, że podejście to jest uzasadnione? Co wskazuje na to, że zawiera ono istotne braki lub traci na znaczeniu? Jeśli dziedzictwo ZSRR nie jest już głównym czynnikiem kształtującym migracje, to kiedy i dlaczego czynnik ten stracił na znaczeniu? Poniższy tekst stanowi próbę odpowiedzi na te pytania.

Migracje poimperialne – perspektywa teoretyczna

Termin „migracje poimperialne” jest bliski znaczeniowo pojęciu „migracji postkolonialnych” (ponieważ imperium jest kategorią szerszą niż imperium kolonialne, możemy przyjąć, że każda migracja postkolonialna jest migracją poimperialną, ale nie odwrotnie). O migracji w kontekście dziedzictwa poimperialnego/postkolonialnego w odniesieniu do różnych imperiów pisali między innymi Kurth (2003), Mole (2001), van Amersfoort i van Niekerk (2006), Cunha (2012), Horta i White (2009), Bosma (2012), Bosma, Lucassen, Oostindie (2012) oraz Gonzalez i Fernandez (2002).

Kim są migranci poimperialni? Bosma et al. (2012: 1) twierdzą, że migranci postkolonialni powinni być postrzegani jako osobna kategoria migrantów. Przemawiają za tym ich wcześniejsze związki z metropolią – znajomość jej kultury, języka, reguł, co daje im pewną przewagę nad pozostałymi grupami migrantów oraz określone przywileje, na przykład łatwiejszy dostęp do obywatelstwa kraju macierzystego dawnego imperium4. Migracje postkolonialne zazwyczaj charakteryzują się niemal całkowitym zorientowaniem strumieni migracyjnych na dawną metropolię (Bosma et al. 2012: 8). Jednocześnie często takiej popularności dawnej metropolii jako kraju docelowego dla migrantów z peryferii dawnego imperium nie da się objaśnić za pomocą czynników abstrahujących od przeszłości imperialnej. Koncepcję migracji poimperialnych można więc traktować jako teorię objaśniającą wybór kierunku migracji. Podejście takie proponowali Gonzalez i Fernandez (2002), uzasadniając migracje z Meksyku do Stanów Zjednoczonych latami gospodarczej dominacji USA nad Meksykiem. Konceptualizację migracji w kontekście imperium przedstawiali jako alternatywę dla dotychczasowych teorii, między innymi koncepcji czynników wypychających i przyciągających (hipoteza push-pull), kapitału społecznego, nowej ekonomii migracji, dualnego rynku pracy czy systemu światowego.

W wypadku wielu krajów rozwijających się, których obywatele migrują na wielkie odległości do państw stanowiących w przeszłości centra ich imperiów, stosowanie perspektywy poimperialnej wydaje się uzasadnione. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z kilku problemów wiążących się z tą perspektywą.

Pierwszym kluczowym niedostatkiem koncepcji migracji poimperialnych jest brak jednoznaczności definicyjnej. Bosma et al. (2012: 2) podkreślają, że brak jednoznacznej definicji migranta postkolonialnego wiąże się z faktem, że samo sformułowanie „postkolonialny” ma wiele znaczeń. Niektórzy do kategorii migrantów postkolonialnych zaliczają, oprócz reprezentantów peryferii, także przedstawicieli centrum, którzy w okresie imperialnym przyjechali na peryferie i teraz wracają do kraju pochodzenia. Takie podejście zastosował między innymi Blakely (2012) w odniesieniu do obszaru poradzieckiego, do kategorii migrantów postkolonialnych włączając zarówno przedstawicieli narodów tytularnych nowopowstałych republik poradzieckich, jak i etnicznych Rosjan. Mains, Gilmartin, Cullen, Mohammad, Tolia-Kelly, Raghuram i Winders (2013), przywołując specjalne wydanie Journal of Ethnic and Migration Studies z 2010 roku poświęcone ekspatom (JEMS 36(8)), także zaliczają ich do migrantów postkolonialnych. Tymczasem Bosma et al. (2012), powołując się na paradygmat stosunku władzy stosowany w badaniach postkolonialnych, twierdzą, że za migrantów poimperialnych powinno się uznawać tylko rdzennych mieszkańców dawnych kolonii przyjeżdżających do dawnej metropolii, a nie powracającą dawną elitę kolonialną i osadników. Podobnie znaczenie słowa postkolonialny w odniesieniu do migracji postrzega Nair (2013). W niniejszym tekście zdecydowano się jednak przyjąć szerszą definicję, zaliczającą do migrantów poimperialnych obie kategorie migrantów. Przemawia za tym argument, że przedstawiciele obu tych grup mogą kierować się związkami z dawną metropolią przy wyborze kierunku migracji.

Niejednoznaczność definicji sprawia, że trudno wytyczyć wyraźną granicę między migracjami poimperialnymi a innymi rodzajami migracji, na przykład migracjami zarobkowymi, niemotywowanymi względami poimperialnymi. Nasuwa się przy tym pytanie, na ile czynnik poimperialny jest faktycznie istotny przy wyborze przez migranta kierunku migracji. Przez czynnik poimperialny rozumiane są tu takie elementy obecnej sytuacji wynikające z przeszłości imperialnej jak na przykład przywileje, z których korzystają migranci poimperialni w kraju będącym spadkobiercą dawnej metropolii, w tym znajomość języka, realiów kraju przyjmującego, ale także na przykład powstała w okresie imperialnym sieć komunikacyjna. Kwestie definicyjne sprawiają o wiele mniej problemów w wypadku takich postkolonialnych systemów migracyjnych jak na przykład system portugalski5, gdzie mieszkańcy dawnych kolonii migrują do oddalonej Portugalii, mimo że mogliby wybrać inny kraj docelowy położony w podobnej lub nawet mniejszej odległości, o podobnym lub nawet wyższym poziomie życia. Ale nawet w kontekście imperium zamorskiego wątpliwości niektórych badaczy budzi określanie wszystkich migrantów z terytoriów zamorskich mianem migrantów postkolonialnych, ponieważ, jak piszą van Amersfoort i van Niekerk (2006), sugeruje to jednorodność tej grupy migrantów. Na brak jednorodności tej grupy zwraca uwagę także Nair (2013). Jak zauważa, słabość perspektywy postkolonialnej w badaniu migracji polega na tym, że część migrantów (tych wysoko wykwalifikowanych, pożądanych z punktu widzenia kraju przyjmującego) nie wpisuje się w kontekst postkolonialny, który w pewnym sensie sprowadza się do wyzysku. Tego typu podejście wydaje się zbyt restrykcyjne i jednocześnie trudne do zastosowania w praktyce (trzeba by mieć na przykład dokładne dane dotyczące wykształcenia migrantów i pracy podejmowanej przez nich w kraju docelowym, by ocenić, czy element wyzysku jest obecny). Warto jednak zdawać sobie sprawę z tego, że w obrębie kategorii migrantów poimperialnych mieści się kilka podkategorii – migranci powrotni (tzn. wracający do kraju pochodzenia lub będący potomkami osób, które wcześniej wyjechały) oraz (pożądani i mniej pożądani) „rdzenni” przedstawiciele peryferii.

Drugi kluczowy niedostatek perspektywy poimperialnej dotyczy kwestii trwałości spuścizny poimperialnej i związanej z nią aktualności pojęcia postkolonialny/poimperialny. Przewaga, jaką dysponują migranci poimperialni w stosunku do pozostałych migrantów – określana przez Bosmę (2012) jako dodatni kapitał społeczny – jest tymczasowa. Słabnie ona bowiem wraz z wymieraniem kolejnych pokoleń, mających coraz słabsze więzi z krajem macierzystym dawnego imperium. Pojawia się zatem pytanie, do kiedy migrację z obszarów peryferyjnych do centrum dawnego imperium można nazywać poimperialną. Pytanie to wiążą się z bardziej ogólnymi pytaniami dotyczącymi kwestii definicji postkolonialności stawianymi przez Childsa i Wiliamsa (1997).

Mimo opisanych wyżej wad, perspektywa poimperialna może być przydatna do badania różnego rodzaju zagadnień związanych z migracjami i uwarunkowanych istnieniem spuścizny poimperialnej, takich jak kwestie obywatelstwa czy przynależności (ang. belonging). By jednak ocenić zasadność stosowania tej perspektywy przy interpretowaniu kierunków przepływów migracyjnych na obszarze poradzieckim należy najpierw przyjrzeć się, na ile w ogóle współczesne wzorce migracji w regionie wpisują się w schemat migracji poimperialnych.

Przejawy poimperialnego charakteru migracji w regionie poradzieckim

Zgodnie z koncepcją migracji poimperialnych kierunki przepływów migracyjnych na obszarze poradzieckim są warunkowane względami historycznymi, a dokładnie – trwającym wiele lat okresem dominacji Rosji nad pozostałymi terytoriami, najpierw w postaci Imperium Rosyjskiego, później – Związku Radzieckiego, a następnie – Federacji Rosyjskiej. Przejawów poimperialnego charakteru współczesnych migracji w regionie można więc szukać, analizując kierunki przepływów migracyjnych. W tym celu należy przyjrzeć się strukturze odpływu z krajów stanowiących peryferie dawnego imperium oraz strukturze napływu do dawnej metropolii. Zgodnie z teorią migracji poimperialnych należałoby się spodziewać dominacji Rosji w strukturze odpływu z pozostałych krajów regionu oraz istotnego udziału tych krajów w strukturze imigracji do Rosji.

Spojrzenie na oficjalne dane dotyczące migracji długookresowej publikowane przez krajowe urzędy statystyczne pokazuje, że faktycznie można mówić o istotnej roli Rosji jako kraju przyjmującego migrantów z krajów WNP. Co więcej, w wypadku części z tych krajów Rosja zajmuje dominującą pozycję wśród wszystkich krajów docelowych (patrz Wykres 1). Należy przy tym mieć na uwadze, że grawitacyjna siła Rosji nie pojawiła się wraz z rozpadem ZSRR – przyciągała ona około ¾ migrantów w regionie już w latach 80. XX wieku (Zayonchkovskaya 2000). Obecne wzorce migracji wewnątrzregionalnej powielają więc w dużej mierze wzorce istniejące jeszcze przed rozpadem ZSRR (a być może zwiastujące upadek imperium – zważywszy na to, że wcześniej, w okresie świetności imperium, dominowały migracje z centrum na peryferie).

Dominacja kierunku rosyjskiego nad pozostałymi kierunkami migracji jest szczególnie widoczna w krajach Kaukazu Południowego i Azji Centralnej (poza Uzbekistanem) oraz na Białorusi. Na Białorusi w ostatnich latach zanotowano nawet wzrost migracyjnej zależności od Rosji – rozumianej jako udział Rosji w całkowitym odpływie migracyjnym z danego kraju. Wzrósł on w latach 2000-2011 z 42 do 65 proc. (Naselenie Respubliki Belarus’ 2011; Statistical Yearbook of the Republic of Belarus 2012). Dla mieszkańców Ukrainy i Mołdawii Rosja także stanowi istotny kraj docelowy migracji, jednak jej udział w całkowitej emigracji z tych krajów jest niższy. Wynosił on w 2012 roku odpowiednio 34 i 25 proc. (Naselennâ Ukraïni za 2012 rik 2013; Banca de date statistice Moldova).

Wykres 1. Struktura emigracji z wybranych krajów WNP według najnowszych dostępnych danych6

a Dla Azerbejdżanu, Kirgistanu, Mołdawii i Ukrainy – 2012 rok, dla Białorusi i Kazachstanu – 2011, dla Armenii i Tadżykistanu – 2009.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Naselennâ Ukraïni za 2012 rik. Demografičnij ŝoričnik (2013); United Nations, DESA – Population Division, Migration section; Statistical Yearbook of the Republic of Belarus (2012); The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan,; Demografičeskij ežegodnik Kyrgyzskoj Respubliki 2008-2012 gg. (2013); Demografičeskij ežegodnik Kazahstana (2012); UNECE Statistical Division Database.

Również krótkookresowe migracje zarobkowe można postrzegać przez pryzmat koncepcji migracji poimperialnych. Specyficzny przypadek stanowią migracje z Białorusi i Kazachstanu. Na podstawie porozumień zawartych pomiędzy Rosją, Białorusią i Kazachstanem, między innymi w ramach Unii Celnej oraz porozumienia między Rosją a Białorusią zawartego w ramach Związku Rosji i Białorusi, obywatele Białorusi i Kazachstanu mogą podejmować pracę na terenie Rosji na tych samych zasadach, co obywatele Rosji. Wobec braku konieczności uzyskiwania zezwolenia na pracę, a w wypadku Białorusi – także braku kontroli granicznej, nie jest możliwe oszacowanie skali migracji zarobkowej z tych krajów do Rosji. Niewątpliwie jednak jest ona kluczowym krajem docelowym dla mieszkańców tych krajów – w wypadku Białorusi udział Rosji w ogóle migracji zarobkowej z tego kraju szacowany jest na 70-90 proc. (Yeliseyeu 2012). Znacząca rola Rosji jest widoczna także w wypadku Ukrainy i Mołdawii, które są jednocześnie istotnym źródłem migrantów zarobkowych dla krajów Unii Europejskiej (UE). Według mołdawskiego urzędu statystycznego 68 proc. osób powyżej 15 roku życia, które w 2012 roku zostały zarejestrowane jako pracujące lub poszukujące pracy za granicą, wybrało jako kraj docelowy Rosję (Banca de date statistice Moldova). Trudno ocenić wiarygodność tych danych, ale niewątpliwie Rosja stanowi wciąż jeden z głównych krajów przyjmujących migrantów zarobkowych z Mołdawii, a co więcej, jak twierdzą niektórzy, jej atrakcyjność w ostatnich latach wzrosła (Moraru, Mošnâga, Rusnak 2012). Również w wypadku Ukrainy Rosja pozostaje kluczowym krajem docelowym dla migrantów zarobkowych. Zgodnie z wynikami badań przeprowadzonych w 2008 roku przez Państwowy Komitet Statystyczny Ukrainy (Ukrstat) i Ukraiński Ośrodek na rzecz Reform Społecznych (UCSR), a następnie w 2012 roku – przez Ukrstat i Narodową Akademię Nauk Ukrainy, ponad 40 proc. ukraińskich migrantów zarobkowych w latach 2005-2008 i 2010-2012 wybierało Rosję (Ukrainian External Labour Migration 2009; Senik 2013).

Spojrzenie na migracje w regionie od strony dawnej metropolii także wskazuje na dominację przepływów wpisujących się w schemat poimperialny. Imigracja z krajów WNP stanowiła w ostatnich latach olbrzymią większość (w 2012 roku – 87 proc.) rejestrowanej imigracji do Rosji (Wykres 2).

Wykres 2. Struktura imigracji do Rosji

Źródło: Rossijskij statističeskij ežegodnik (2003); Rossijskij statističeskij ežegodnik (2012); Čislennost’ i migraciâ naseleniâ Rossijskoj Federacji v 2012 godu (2013).

Również w wypadku migracji zarobkowych do Rosji widoczna jest dominacja krajów WNP. Co więcej, w latach 2003-2012 notowano wzrost odsetka pracowników z tych krajów w ogóle pracowników cudzoziemskich w Rosji (patrz Wykres 3)6.

Wykres 3. Cudzoziemcy pracujący w Rosji w latach 2000-2012

Źródło: Trud i zanâtost’ v Rossii (2005); Trud i zanâtost’ v Rossii (2011); Rossiâ v cifrah (2013).

Trzeba jednak pamiętać, że wiarygodność oficjalnych danych statystycznych jest niska (najczęściej migranci przyjeżdżają do Rosji i przebywają na jej terenie legalnie, ale podejmują się nielegalnej pracy – Ioffe, Zayonchkovskaya 2010). Poza tym, dane dotyczące migrantów zarobkowych są uzależnione od zmian w polityce migracyjnej Rosji (co odzwierciedla się na przykład w wielkości kwot przyznawanych na zatrudnienie cudzoziemskich pracowników). Oszacowanie faktycznej skali migracji zarobkowych do Rosji jest praktycznie niemożliwe. Oficjalne dane rosyjskie z ostatnich lat mówią o około 1,5-2,5 mln cudzoziemców pracujących na terenie Rosji (Wykres 3). Tymczasem eksperci szacują liczbę migrantów na 5-8 mln: 5-6 mln (Zajončkovskaâ, Tûrûkanova 2010), powyżej 7 mln (Chudinovskikh 2011), 7-8 mln (Ioffe, Zayonchkovskaya 2010). Sama Federalna Służba Migracyjna w Koncepcji państwowej polityki migracyjnej Federacji Rosyjskiej na okres do 2025 roku (2012) pisze o 3-5 mln cudzoziemców podejmujących się pracy w Rosji bez oficjalnego pozwolenia. Niezależnie od wielkości szacunków eksperci zgodnie twierdzą, że większość migrantów pochodzi z krajów WNP.

Zdecydowany prym w przyciąganiu migrantów wiedzie Moskwa i region podmoskiewski. Trudno się dziwić – zarobki w stolicy kilkakrotnie przekraczają kwoty możliwe do uzyskania w innych regionach7. Ze względu na różnice w poziomach zarobków i kosztach utrzymania Moskwa jest postrzegana przez wielu obywateli krajów „bliskiej zagranicy” jako alternatywny kierunek migracji wobec „dalekiej zagranicy” (Ioffe, Zayonchkovskaya 2010). Siła przyciągania Moskwy wynika niewątpliwie z oferowanych przez nią możliwości (wysokość zarobków oraz dostępność pracy), ale nie można abstrahować i od tego, że Moskwa stanowiła centrum metropolii, co może być czynnikiem przyciągającym migrantów z terenów dawnego imperium per se.

Ważnym czynnikiem leżącym u podstaw znaczącego udziału migracji pomiędzy peryferiami a centrum dawnego imperium w ogóle migracji w regionie są przywileje, jakimi cieszą się mieszkańcy krajów WNP w porównaniu do migrantów spoza regionu, a które (mniej lub bardziej bezpośrednio) stanowią element spuścizny poimperialnej8. Migracji do Rosji sprzyjają reżim bezwizowy pomiędzy Rosją a większością państw regionu (na przywrócenie wiz zdecydował się w 1999 roku Turkmenistan), gęsta sieć połączeń komunikacyjnych oraz stosunkowo powszechna (choć malejąca) znajomość języka rosyjskiego. Migracje między Rosją a republikami poradzieckimi ułatwiają także porozumienia dotyczące migracji (multi- i bilateralne). Od czasu rozpadu ZSRR Rosja podpisała łącznie kilkadziesiąt porozumień z krajami WNP w tej sferze. Wśród najważniejszych i mających najszerszy zasięg wymienić należy porozumienie o ruchu bezwizowym z 1992 roku, porozumienie o współpracy w dziedzinie migracji zarobkowych z 1994 roku czy porozumienie o współpracy w przeciwdziałaniu nielegalnej migracji z 1998 roku9. Wśród przywilejów dostępnych dla obywateli większości krajów WNP warto wymienić także możliwość ubiegania się o rosyjskie obywatelstwo w uproszczonym trybie. Istotną rolę odgrywają, ponadto, silne powiązania gospodarcze i polityczne. Przykładowo, udział Rosji w 2012 roku w eksporcie towarów wynosił: 35,1 proc. dla Białorusi; 30,3 proc. – dla Mołdawii; 25,7 proc. – dla Ukrainy; 19,5 proc. – dla Armenii, a w imporcie towarów: 58,8 proc. – dla Białorusi; 38,4 proc. – dla Kazachstanu; 33,2 proc. – dla Kirgistanu; 32,4 proc. – dla Ukrainy; 24,7 proc. – dla Armenii (za: WTO, wymieniono kraje charakteryzujące się najwyższymi odsetkami spośród krajów WNP, dla których dane były dostępne). Nie bez znaczenia są także sieci migracyjne, które sprawiają, że migracja może odbywać się bez formalnych pośredników i które w znacznym stopniu przyczyniają się do wzrostu jej intensywności, ułatwiając nowym osobom migracje do miejsc sprawdzonych przez ich rodzinę i znajomych. O roli sieci świadczą skupiska migrantów z danego kraju, często zajmujących konkretne nisze na rosyjskim rynku pracy (przypadek migrantów z Azerbejdżanu, patrz na przykład Ûnusov 2013). Czynnikiem podtrzymującym migracje jest także „miękka siła” (ang. soft power) dawnej metropolii zmierzający do poprawy wizerunku Rosji za granicą między innymi poprzez promowanie kultury rosyjskiej i wspieranie rosyjskich mediów za granicą przedstawiających kraj w pozytywnym świetle – na przykład telewizja RT (dawne Russia Today) czy nowopowstała agencja informacyjna Rossiâ Segodnâ (która zastąpiła RIA Novosti i radio Golos Rossii). Przy czym w prowadzonej przez Rosję polityce uwidacznia się pewna sprzeczność. Z jednej strony, próbuje ona ograniczać migracje z terenów WNP, z drugiej, stara się wciągnąć kraje regionu w jeszcze ściślejszą współpracę (plan utworzenia Unii Euroazjatyckiej), co będzie skutkować wzrostem powiązań, w tym również migracyjnych.

Argumenty przeciwko stosowaniu optyki poimperialnej w odniesieniu do obszaru poradzieckiego

Zastosowanie perspektywy poimperialnej w odniesieniu do migracji na obszarze poradzieckim może wydawać się kuszące ze względu na możliwość prowadzenia analizy poprzez analogię do procesów występujących w innych częściach świata, a także na przykład dlatego, że uzasadnia ono wyodrębnianie oddzielnego systemu migracyjnego – jak czyni to na przykład Ivahnûk (2003, 2008, 2012) w swojej koncepcji Euroazjatyckiego Systemu Migracyjnego. Istnieją jednak przesłanki świadczące o tym, że perspektywa poimperialna w odniesieniu do tej części świata może nie być do końca uzasadniona. Z jednej strony, za brakiem zasadności jej stosowania przemawia specyfika dawnego imperium. Cesarstwo Rosyjskie, a następnie ZSRR, co podkreśla Blakely (2012: 181), od typowego europejskiego imperium kolonialnego odróżnia przede wszystkim fakt, że ekspansja odbywała się na tereny bezpośrednio sąsiadujące z metropolią, a nie na odległe terytoria zamorskie. Zwartość terytorialna obszaru dawnego imperium i gęsta sieć szlaków komunikacyjnych łączących poszczególne jego części ułatwiają przemieszczanie się między peryferiami a centrum dawnego imperium. Należy jednak pamiętać, że dostępność komunikacyjna składa się na zdefiniowany wcześniej czynnik poimperialny. Poza tym należy także wspomnieć o istotnych różnicach w kwestii polityki migracyjnej prowadzonej przez metropolię w okresie imperialnym, co następnie miało przełożenie na charakter migracji po upadku imperium. Prowadzone za czasów ZSRR na wielką skalę przymusowe przesiedlenia, w tym deportacje różnych kategorii ludności (całych narodów lub grup, na przykład kułaków), głównie na tereny słabo zaludnione i odległe od centrum, a także przesiedlenia innych grup ludności na tereny opuszczone przez narody poddane deportacji (w celu „rozrzedzenia” ludności miejscowej), system Gułag, nakazy pracy – wszystkie te elementy odróżniały imperium radzieckie od imperium kolonialnego w klasycznej postaci. Poza tym, narody tytularne poszczególnych republik wchodzących w skład ZSRR (przynajmniej w oficjalnej doktrynie) traktowane były jako równorzędne z narodem rosyjskim (mówiło się o narodzie radzieckim), co także odróżniało Związek Radziecki od klasycznego imperium kolonialnego, gdzie podporządkowanie metropolii i jej przedstawicielom w koloniach miało o wiele silniejszy charakter10. Można więc pokusić się o stwierdzenie, że nawet migracje lat 90. XX wieku, które z punktu widzenia istotności czynnika poimperialnego można określić jako poimperialne, różniły się charakterem i natężeniem od typowych migracji postkolonialnych.

Z drugiej strony, chcąc podważyć zasadność stosowania perspektywy poimperialnej, można wymienić szereg czynników pozaimperialnych, tzn. niewynikających z istnienia spuścizny imperialnej. Wśród nich, w wypadku Rosji i krajów WNP, w pierwszej kolejności należy wspomnieć właśnie o bliskości geograficznej i o znaczących różnicach płac między Rosją a pozostałymi krajami regionu11. Omawiając regionalne czynniki determinujące migracje w regionie wymienić należy, oprócz wspomnianych różnic w stawkach płac, także różnice w sytuacji demograficznej poszczególnych krajów (nadmiar lub niedostatek siły roboczej) oraz dysproporcje w rozmiarze rynków pracy (Rosja ma dużą siłę grawitacyjną jako największy rynek pracy w regionie). O roli czynnika płacowego może świadczyć fakt, że średnie zarobki w krajach regionu w 2010 roku stanowiły od prawie 80 proc. (Kazachstan) do kilkunastu procent (Tadżykistan) średnich zarobków w Rosji (Chudinovskikh 2011, za: CISstat)12, a jednocześnie Rosja może konkurować pod względem poziomu płac z krajami Zachodu. Być może wymienione czynniki pozaimperialne stanowiłyby wystarczającą motywację do wyboru Rosji jako kraju docelowego przez mieszkańców krajów regionu również w warunkach braku czynnika poimperialnego?

Istnieją przesłanki świadczące o tym, że czynnik poimperialny odgrywa coraz mniejszą rolę w kształtowaniu sytuacji migracyjnej w regionie. Niewątpliwie jego rola była znacząca w pierwszych latach po rozpadzie ZSRR, gdy dominowały migracje o charakterze etniczno-politycznym (patrz na przykład Višnevskij 2000). Dlatego analogie z migracjami postkolonialnymi charakterystycznymi dla klasycznych imperiów kolonialnych są dla tego okresu jeszcze uprawione (robi to na przykład Pribytkova 2004). Później natomiast sytuacja zmieniła się. Przejawem słabnącej roli czynnika poimperialnego jest rosnąca dywersyfikacja strumieni migracyjnych. W ostatnim czasie pojawiło się kilka nowych krajów przyjmujących migrantów z regionu. Spośród krajów poradzieckich wzrosło przede wszystkim znaczenie Kazachstanu, a także, w mniejszym stopniu, rozwijającego się dzięki zyskom z wydobycia surowców energetycznych Azerbejdżanu (patrz na przykład Rumâncev 2012). Kraje te wybierają przede wszystkim mieszkańcy Azji Centralnej. Nie cieszą się one popularnością wśród migrantów zarobkowych z Ukrainy, Mołdawii i państw Kaukazu Południowego, którzy raczej wybierają Rosję lub kraje Zachodu (Abazov 2009). Kazachstan zaczął odgrywać rolę centrum przyciągania migrantów z krajów Azji Centralnej, a także w mniejszym stopniu z Rosji i Chin, po rosyjskim kryzysie finansowym w 1998 roku (Anderson, Hancilova 2011). Dla części migrantów z Azji Centralnej może on stanowić bardziej atrakcyjny cel migracji zarobkowej niż Rosja ze względu na bliskość geograficzną i wiążące się z tym niższe koszty i krótszy czas podróży, bliskość kulturową oraz brak radykalnych nastrojów antymigranckich w społeczeństwie. Kolejnym nowym biegunem przyciągania migrantów z regionu – przede wszystkim z Ukrainy i Mołdawii – są kraje Europy Południowej. W ostatnim dwudziestoleciu nastąpiła dywersyfikacja kierunków obieranych przez mieszkańców krajów Europy Wschodniej. Tradycyjne kierunki emigracji zarobkowej w Europie Środkowej, takie jak Polska, Czechy, Słowacja czy Węgry, zostały zastąpione przez kraje południowoeuropejskie – głównie Hiszpanię, Portugalię, Włochy i Grecję (patrz na przykład Baganha, Fonseca 2004; Baganha, Marques, Góis 2004; Marques, Góis 200713; Levčenko, Malinovskaâ, Švab, Trofimenko 2010). Zainteresowanie migrantów ze Wschodu krajami Europy Południowej badacze przypisują kilku czynnikom, między innymi przekonaniu panującemu wśród migrantów, że kraje te są bardziej przyjaźnie nastawione do przyjezdnych, aktywności podmiotów pośredniczących w organizacji wyjazdu i zatrudnienia w tych krajach, oraz akcjom regularyzacyjnym w nich przeprowadzanym (na przykład w Portugalii i Grecji). Susak (2002) pisze, że pierwsza fala migracji z Ukrainy w Portugalii pojawiła się po 1997 roku, po tym jak Portugalia otrzymała pomoc finansową z UE na rozwój infrastruktury transportowej i modernizację gospodarki, a także w związku z organizacją międzynarodowej wystawy EXPO 1998. Kolejnym wydarzeniem, które przyciągnęło migrantów zarobkowych, były zorganizowane w Portugalii mistrzostwa Europy w piłce nożnej Euro 2004. Można przypuszczać, że takie okazjonalne fale migracji wystarczyły do tego, by wytworzyły się pierwsze sieci migracyjne napędzające dalsze migracje. Następnym ważnym obszarem, do którego kierują się strumienie migracyjne z regionu, jest Turcja14. Obywatele krajów WNP znajdują zatrudnienie (głównie w szarej strefie) w gospodarstwach domowych, turystyce, budownictwie oraz sektorze usług erotycznych (Içduygu 2003, 2008; Kirisci 2003). Dodatkowo na migracyjnej mapie regionu mogą pojawić się nowi gracze – na przykład na wiosnę 2012 roku wstępne porozumienie o współpracy w zakresie migracji zarobkowej podpisały Tadżykistan i Katar, a wcześniej, latem 2011 roku, Uzbekistan podpisał porozumienie o migracji zarobkowej z Koreą Południową.

Wzrost popularności nowych kierunków migracji wiąże się ze spadkiem migracyjnej zależności krajów regionu od Rosji (rozumianej jako udział emigracji do Rosji w ogóle odpływu z danego kraju). Przykładowo, w Azerbejdżanie nastąpił spadek udziału migracji do Rosji w ogóle migracji z 84 proc. w 2000 roku do 55 proc. w roku 2012 ( Również w Mołdawii i na Ukrainie w latach 2002-2012 zanotowano istotny spadek odsetka migracji do Rosji w ogóle przepływów migracyjnych – na Ukrainie z 59 do 34 proc. (Naselennâ Ukraïni za 2012 rik 2013), w Mołdawii – z 44 do 25 proc. (Banca de date statistice Moldova). W wypadku Ukrainy spadek popularności Rosji zanotowano także w wypadku migracji zarobkowych. W latach 2005-2008 w Rosji pracowało 48,1 proc. migrantów zarobkowych z Ukrainy, w latach 2010-2012 natomiast – 43,2 proc. (Ukrainian External Labour Migration 2009; Senik 2013).

Do pewnego momentu Rosja nie miała poważnych konkurentów o siłę roboczą z regionu, a sami migranci nie mieli dużego pola manewru, jeśli chodzi o wybór kraju docelowego. Rosja jawiła się jako wybór najbardziej naturalny. Wzrost zapotrzebowania na cudzoziemskich pracowników w takich krajach jak Kazachstan czy kraje Europy Południowej sprawił, że migranci zyskali szersze spektrum możliwości, w związku z czym częstotliwość wyboru Rosji zaczęła maleć. Na niekorzyść Rosji (a tym samym na korzyść innych krajów docelowych) działa brak możliwości zapewnienia migrantom odpowiednich warunków życiowych – między innymi problemy na rynku mieszkaniowym, rosnące nastroje ksenofobiczne w społeczeństwie rosyjskim (patrz na przykład wyniki sondażu Centrum Lewady – 47% rossiân otricatel'no… 2012), korupcja i życie w ciągłym strachu przed skorumpowanymi funkcjonariuszami państwa (policji, Federalnej Służby Migracyjnej itd.).

O wyjściu poza schemat migracji poimperialnych świadczyć może także najnowsza polityka migracyjna Rosji. Rosja planuje otworzyć się na migrantów o określonych kwalifikacjach – pożądanych z punktu widzenia niedoborów na rosyjskim rynku pracy, stosując kryterium pozytywnej selekcji. Deklaruje przy tym (i w ostatnim czasie faktycznie podejmuje starania w tym kierunku) zamiar prowadzenia proaktywnej polityki migracyjnej między innymi poprzez działania mające prowadzić do dywersyfikacji kierunków napływu migrantów.

Istnieje szereg czynników sprzyjających stopniowemu zanikaniu lub słabnięciu powiązań pomiędzy krajami regionu a Rosją. Kluczową rolę odgrywa upływ czasu. W dorosły wiek wchodzi obecnie pokolenie osób urodzonych po 1991 roku, mających słabsze związki z imperium, coraz słabiej władające językiem rosyjskim. Utrzymaniu powiązań nie sprzyja ponadto fakt, że część porozumień w sferze migracji między krajami regionu istnieje wyłącznie na papierze – częściowo dlatego, że wyznaczały one raczej cele niż konkretne mechanizmy ich realizacji (Chudinovskikh 2011), a częściowo dlatego, że niektóre z nich nie zostały ratyfikowane lub wprowadzone w życie przez jedną ze stron. Poza tym, słabnięciu powiązań z Rosją sprzyja umacnianie się więzi (zarówno migracyjnych, jak i gospodarczych i politycznych) z państwami spoza regionu (z jednej strony, z krajami UE, z drugiej, z krajami muzułmańskimi – głównie Bliskiego Wschodu). Dodatkowo, w warunkach tworzenia się globalnego rynku pracy i kryzysu demograficznego prognozowanego w wielu krajach (zarówno w regionie, jak i w krajach Europy Zachodniej) może dojść do wzrostu konkurencji o zasoby siły roboczej, a Rosja ze swoim ksenofobicznym społeczeństwem może tę konkurencję przegrać. Nie bez znaczenia jest także notowane w krajach Azji Centralnej kulturowe i religijne odrodzenie (patrz na przykład Tatari, Shaykhutdinov 2010), sprzyjające pogłębianiu się różnic kulturowych między przybyszami z tego regionu a mieszkańcami głównych rosyjskich regionów docelowych migracji.


Migracje poimperialne to migracje z krajów w przeszłości stanowiących peryferie imperium do kraju będącego spadkobiercą dawnej metropolii. W świetle tej bardzo ogólnej definicji migrantów z krajów powstałych po rozpadzie dawnego ZSRR przyjeżdżających do Rosji można by zaklasyfikować jako migrantów poimperialnych. Wchodząc na wyższy stopień szczegółowości, można jednak znaleźć zarówno argumenty za, jak i przeciw stosowaniu perspektywy poimperialnej w odniesieniu do obszaru poradzieckiego. Z jednej strony, za zasadnością jej użycia przemawiają przywileje, jakimi cieszą się mieszkańcy krajów WNP w Rosji, wynikające po części z uwarunkowań instytucjonalnych (istotną rolę odgrywają tu zarówno ustalenia w dziedzinie migracji, jak i gospodarki i polityki), oraz wiążąca się z tym dominacja Rosji wśród krajów przyjmujących migrantów z regionu i przewaga migrantów z krajów WNP wśród migrantów w Rosji. Z drugiej strony, można wymienić szereg czynników pozaimperialnych sprzyjających napływowi migrantów z regionu do Rosji, w tym czynniki ekonomiczne i demograficzne. Możliwe, że samo ich istnienie (gdyby dało się abstrahować zupełnie od przeszłości imperialnej) wystarczyłoby do tego, by mieszkańcy krajów WNP wybierali Rosję jako kraj docelowy.

Analiza zmian trendów migracyjnych na obszarze poradzieckim w ostatnich latach wskazuje na to, że czynnik popytowy zyskuje na znaczeniu kosztem czynnika poimperialnego. Świadczy o tym rosnąca dywersyfikacja strumieni migracyjnych w regionie i pomiędzy regionem a resztą świata, w tym pojawienie się zupełnie nowych, nietradycyjnych kierunków migracji (takich jak kraje Europy Południowej dla mieszkańców Europy Wschodniej). Wydaje się, że czynnik poimperialny zaczął tracić na znaczeniu już pod koniec lat 90. XX wieku. Z upływem czasu optyka poimperialna patrzenia na migracje na obszarze poradzieckim staje się coraz mniej adekwatna. Utraty znaczenia przez czynnik poimperialny można upatrywać między innymi w słabnięciu więzi kulturowych i językowych (szczególnie w wypadku krajów Azji Centralnej), nawiązywaniu stosunków gospodarczych i politycznych z krajami spoza regionu, tworzeniu się (częściowo za sprawą podmiotów pośredniczących w organizacji wyjazdu i zatrudnienia w krajach „dalekiej zagranicy”) nowych sieci migracyjnych. Nieprzystawalność koncepcji migracji poimperialnych do realiów obszaru poradzieckiego wynika po części z różnic między imperium radzieckim a typowym imperium kolonialnym, a po części ze słabości samej koncepcji, między innymi charakteryzującej ją niejednoznaczności definicyjnej.

Wobec kryzysu demograficznego prognozowanego w wielu krajach Europy i związanego z nim spodziewanego wzrostu zapotrzebowania na cudzoziemska siłę roboczą interesujący będzie dalszy rozwój sytuacji. Na pewno będzie on w dużym stopniu zależał od działań samej Rosji, podejmowanych zarówno w sferze geopolityki, jak i bezpośrednio w dziedzinie polityki migracyjnej. Na razie władze wysyłają sprzeczne komunikaty – z jednej strony, zapowiadają prowadzenie polityki migracyjnej nastawionej na przyciąganie określonych kategorii migrantów, między innymi wysoko wykwalifikowanych specjalistów, z drugiej, kreślą daleko idące plany zacieśniania współpracy z krajami WNP.

Przypadek dawnego ZSRR zdaje się pokazywać, że o ile koncepcja migracji poimperialnych stosunkowo dobrze objaśniała kierunki przepływu na obszarze dawnego imperium tuż po jego rozpadzie, gdy przeważały migracje o charakterze etnicznym i politycznym, o tyle z upływem lat zasadność jej stosowania maleje. Współczesne migracje z krajów WNP do Rosji nie powinny być zatem opisywane w kategoriach poimperialnych. Ponieważ wybór kierunku migracji podejmowanej przez mieszkańców regionu daje się objaśnić za pomocą czynników pozaimperialnych, stosowanie optyki poimperialnej wydaje się pewnym uproszczeniem. Brak zasadności stosowania tej klamry teoretycznej, podaje z kolei w wątpliwość zasadność wykorzystania podejścia systemowego w odniesieniu do migracji na tym obszarze.


Dziękuję Dariuszowi Stoli i Saji Toruńczyk-Ruiz oraz dwóm anonimowym recenzentom za cenne uwagi do wcześniejszych wersji tekstu.


1 Pod terminem „obszar poradziecki” rozumiem kraje powstałe po rozpadzie dawnego ZSRR, z wyjątkiem republik bałtyckich, jako że migracje z ich terenu rządzą się innymi prawami ze względu na przynależność do Unii Europejskiej. Na potrzeby tego opracowania obszar ten będzie także określany skrótowo jako „region”.

2 Terminem „daleka zagranica” określa się kraje spoza obszaru dawnego ZSRR. Z kolei „bliska zagranica” to kraje wchodzące niegdyś w skład ZSRR.

3 Preferowane kierunki migracji mieszkańców Ukrainy i Mołdawii można by także analizować pod kątem czynnika poimperialnego, sięgając do okresu sprzed II wojny światowej. Czynnik poimperialny przejawiałby się w tym wypadku przewagą migracji do krajów, będących spadkobiercami państw, które sprawowały kontrolę nad częścią ziem leżących obecnie w granicach Ukrainy i Mołdawii. Rozważania te dotyczą: terenów Galicji Wschodniej położonych współcześnie w granicach zachodniej Ukrainy, a wcześniej Polski, Bukowiny i Zakarpacia wchodzących przez pewien czas w skład Monarchii Austro-Węgierskiej, oraz Mołdawii znajdującej się w okresie międzywojennym w granicach Rumunii.

4 Jednocześnie może mieć także swoje złe strony – Bosma (2012) na przykład wspomina w tym kontekście o uprzedzeniach rasowych pochodzących z okresu kolonialnego.

5 Zwany także luzofońskim (patrz na przykład Cunha 2012).

6 W drugiej połowie 2010 roku pojawiła się nowa forma legalizacji zatrudnienia w Rosji – migranci zatrudnieni u osób fizycznych mogą podejmować pracę na podstawie tzw. patentu. Statystyki prezentowane przez Rosstat uwzględniają liczbę wykupionych patentów od 2011 roku. Ta zmiana może być częściowo odpowiedzialna za większą liczbę cudzoziemców zatrudnionych w Rosji w latach 2011-2012 w stosunku do roku 2010.

7 W 2010 roku średnie miesięczne zarobki w Moskwie wynosiły 183 proc. średnich zarobków w Rosji, a 375 proc. średnich zarobków w Dagestanie – regionie, gdzie zarobki są najniższe. Dla obwodu moskiewskiego analogiczne wskaźniki wyniosły odpowiednio: 121 i 248 proc. (Trud i zanâtost’ v Rossii 2011).

8 Trwałość spuścizny poimperialnej w wypadku obszaru poradzieckiego można wiązać ze sposobem, w jaki imperium przestało istnieć. Zgodnie z tezą Barkey (1997) o trwałości spuścizny poimperialnej można mówić wtedy, gdy imperium nie rozpada się w drodze rewolucji. W takiej sytuacji struktura społeczna dawnego imperium jest w dużej mierze odtwarzana w krajach powstałych po jego rozpadzie.

9 Dokładniej o istniejących porozumieniach czytaj na przykład: Chudinovskikh (2011). Porozumienia zawarte w ramach WNP dostępne są na stronie Komitetu Wykonawczego WNP ( Porozumienia między Rosją a krajami Partnerstwa Wschodniego można znaleźć na stronie projektu CARIM East (

10 Świadomie pomijam tu inne zasadnicze różnice między imperium skupionym wokół Rosji a klasycznym imperium kolonialnym (na przykład brytyjskim czy francuskim), skupiając się na różnicach mających, moim zdaniem, bezpośrednie przełożenie na współczesne przepływy migracyjne. W szerszym ujęciu należałoby być może rozważyć w ogóle zasadność stosowania terminologii postkolonialnej do badania obszaru poradzieckiego, jednak jest to raczej temat na oddzielny artykuł.

11 Podobnie w wypadku regionów Ukrainy i Mołdawii wspomnianych w przypisie 3 – interpretowanie przepływów migracyjnych w kategoriach poimperialnych utrudnia fakt, że wzmożone przepływy do dawnych metropolii wynikać mogą nie tyle z samego faktu poimperialności, ile raczej z bliskości geograficznej oraz kwestii etnicznych. Na przykład, na Bukowinie dominują migracje zarobkowe do Włoch, co bywa objaśniane kwestiami etnicznymi, a także tym, że mieszkańcy tych terenów mają znajomych w Mołdawii i Rumunii posiadających doświadczenie w migracji zarobkowej do Włoch (Ukrainian External Labour Migration 2009). Mieszkańcy Zakarpacia jeżdżą do pracy najczęściej do Czech, Słowacji i Węgier, co można, z jednej strony, objaśniać związkami historycznymi (Zakarpacie w okresie dwudziestolecia międzywojennego należało do Czechosłowacji), z drugiej, bliskością geograficzną i kwestiami etnicznymi – tereny Zakarpacia zamieszkują Ukraińcy pochodzenia słowackiego i węgierskiego (ibidem). Jeszcze więcej trudności pojawia się przy próbie interpretacji migracji z Mołdawii do Rumunii. Po pierwsze, okres przynależności Besarabii do Rumunii był stosunkowo krótki (1918-1940). Po drugie, obecne migracje do Rumunii należy uzasadniać raczej związkami etnicznymi oraz atrakcyjnością Rumunii wynikającą z jej przynależności do Unii Europejskiej w połączeniu z uproszczoną procedurą uzyskiwania rumuńskiego obywatelstwa dostępną dla obywateli Mołdawii.

12 Około 60 proc. w wypadku Azerbejdżanu i Białorusi, około 40 proc. – Armenii, Ukrainy i Mołdawii, około 20 proc. – Kirgistanu (Chudinovskikh 2011).

13 O fenomenie tej migracji świadczy tytuł, jaki Marques i Góis nadali swojej publikacji: Ukrainian Migration to Portugal. From Non-existence to the Top Three Immigrant Groups. [Ukraińska migracja do Portugalii. Od nieistnienia do pierwszej trójki najliczniejszych grup imigrantów. – tłum. ZB]

14 Migracje do Turcji trudno jest uzasadniać czynnikiem poimperialnym, jako że od momentu likwidacji Chanatu Krymskiego minęło ponad 200 lat, a w międzyczasie nie notowano migracji, które mogłyby doprowadzić do wytworzenia się sieci migracyjnych.


47% rossiân otricatel'no otnosâtsâ k gastarbajteram [47% Rosjan negatywnie odnosi się do pracowników cudzoziemskich] (2012). (dostęp: 20 grudnia 2013 r.)

Abazov R. (2009). Current Trends in Migration in the Common Wealth of Independent States. Monachium:UNDP.

Anderson B., Hancilova B. (2011). Migrant Labour in Kazakhstan: A Cause for Concern? Journal of Ethnic and Migration Studies 37(3): 467-483.

Baganha M. I., Fonseca M. L. (red.) (2004). New Waves: Migration from Eastern to Southern Europe. Lizbona: Luso-American Foundation.

Baganha M. I., Marques J. C., Góis P. (2004). The Unforeseen Wave: Migration from Eastern Europe to Portugal, w: M. I. Baganha, M. L. Fonseca (red.) New Waves: Migration from Eastern to Southern Europe, s. 23-40. Lizbona: Luso-American Foundation.

Barkey K. (1997). Thinking about Consequences of Empire, w: K. Barkey, M. von Hagen (red.), After Empire: Multiethnic Societies and Nation-building: The Soviet Union and the Russian. Ottoman and Habsburg Empires, s. 12-16. Boulder: Westview Press.

Blakely A. (2012). Postcolonial Immigration and Identity Formation in Europe since 1945. The Russian Variant, w: U. Bosma, J. Lucassen, G. Oostindie (red.), Postcolonial Migrants and Identity Politics: Europe, Russia, Japan and the United States in Comparison, s. 181-192. Nowy Jork: Berghahn Books.

Bonifazi C. (2008). Evolution of Regional Patterns of International Migration in Europe, w: C. Bonifazi, M. Okólski, J. Schoorl, P. Simon (red.), International Migration in Europe. New Trends and New Methods of Analysis, s. 107-128. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Bosma U. (2012). Post-colonial Immigrants and Identity Formations in the Netherlands. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Bosma U., Lucassen J., Oostindie G. (red.) (2012). Postcolonial Migrants and Identity Politics: Europe, Russia, Japan and the United States in Comparison. Nowy Jork: Berghahn Books.

Brubaker R. (1995). Aftermaths of Empire and the Unmixing of Peoples: Historical and Comparative Perspectives. Ethnic and Racial Studies 18(2): 189-218.

Brubaker R. (1997). Aftermaths of Empire and the Unmixing of Peoples, w: K. Barkey, M. von Hagen (red.) After Empire: Multiethnic Societies and Nation-building: The Soviet Union and the Russian, Ottoman and Habsburg Empires, s. 155-180. Boulder: Westview Press.

Childs P., Williams P. (1997). Introduction: Points of Departure, w: An Introduction to Post-colonial Theory. Prentice Hall/Harvester Wheatsheaf.

Chudinovskikh O. (2011). Migration and Bilateral Agreements in the Commonwealth of Independent States, referat na konferencję „Growing Free Labour Mobility Areas and Trends in International Migration”, Bruksela, 14-15 listopada 2011 r.

Čislennost’ i migraciâ naseleniâ Rossijskoj Federacji v 2012 godu [Liczebność i migracja ludności Federacji Rosyjskiej w 2012 roku] (2013). Moskwa: Federal’naâ služba gosudarstvennoj statistiki.

Cunha I. F. (2012). The Portuguese Postcolonial Migration System: A Qualitative Approach, w: D. Cogo, M. ElHajji, A. Huertas (red.), Diaspora, Migration, Communication Technologies and Transnational Identities, s. 213-229. Barcelona: Institut de la Comunicació, Universitat Autònoma de Barcelona.

Demografičeskij ežegodnik Kazahstana [Rocznik demograficzny Kazachstanu] (2012). Statističeskij sbornik, Astana: Agentstvo Republiki Kazachstan po statistike.

Demografičeskij ežegodnik Kyrgyzskoj Republiki 2008-2012 gg. [Rocznik demograficzny Kirgistanu dla lat 2008-2012] (2013). Biškek: Nacional’nyj statističeskij komitet Kyrgyzskoj Respubliki.

Gonzalez G., Fernandez R. (2002). Empire and the Origins of Twentieth-century Migration from Mexico to the United States. Pacific Historical Review 71(1): 19-57.

Horta A. P. B., White P. (2009). Post-colonial Migration and Citizenship Regimes: A Comparison of Portugal and the United Kingdom. Revista Migrações Abril(4): 33-57.

Içduygu A. (2003). Irregular Migration in Turkey. Genewa: IOM.

Içduygu A. (2008). Rethinking Irregular Migration in Turkey: Some Demo-economic Reflections. San Domenico di Fiesole: Robert Schuman Centre for Advanced Studies, EUI.

Ioffe G., Zayonchkovskaya Z. (2010). Immigration to Russia: Why It Is Inevitable, and How Large It May Have to Be to Provide the Workforce Russia Needs. Waszyngton: The National Council for Eurasian and East European Research.

Ivahnûk I. (2003). Dve migracionnye sistemy v Evrope: tendencii razvitiâ i perspektivy vzaimodejstviâ [Dwa systemy migracyjne w Europie: tendencje rozwoju i perspektywy wzajemnego oddziaływania] Online: (dostęp: 19 listopada 2012 r.).

Ivahnûk I. (2008). Meždunarodnaâ migraciâ na postsovetskom prostranstve: formirovanie novoj migracionnoj sistemy [Migracja międzynarodowa w przestrzeni poradzieckiej: tworzenie się nowego systemu migracyjnego]. Vestnik KRSU 8(6): 62-68.

Ivahnûk I. (2012). Evrazijskaâ migracionnaâ sistema: ot èkonomičeskogo pragmatizma k vozroždeniû civilizacionnogo edinstva [Euroazjatycki system migracyjny: od ekonomicznego pragmatyzmu do odrodzenia jedności cywilizacyjnej]. Online: (dostęp: 19 listopada 2012 r.).

JEMS (2010). Special Issue: Examining Expatriate Continuities: Postcolonial Approaches to Mobile Professionals. Journal of Ethnic and Migration Studies 36(8).

Kirisci K. (2003). Turkey: A Transformation from Emigration to Immigration. Migration Policy Institute. Online: (dostęp: 12 kwietnia 2013 r.).

Koncepcja państwowej polityki migracyjnej Federacji Rosyjskiej na okres do 2025 roku [Koncepciâ gosudarstvennoj migracionnoj politiki Rossijskoj Federacii na period do 2025 goda] (2012). Online: (dostęp: 13 kwietnia 2013).

Kurth J. (2003). Migration and the Dynamics of Empire. The National Interest Spring: 5-16.

Levčenko E., Malinovskaâ E., Švab I., Trofimenko O. (2010). „Ukrainskaâ Greciâ”: pričiny, problemy, perspektivy (po rezul’tatam oprosa trudovyh migrantov) [„Ukraińska Grecja”: przyczyny, problemy, perspektywy (według wyników badania migrantów zarobkowych)]. Kijów: Agentstvo „Ukraina”.

Mains S. P., Gilmartin M., Cullen D., Mohammad R., Tolia-Kelly D. P., Raghuram P., Winders J. (2013). Postcolonial Migrations. Social & Cultural Geography 14(2):131-144.

Marques J. C., Góis P. (2007). Ukrainian Migration to Portugal. From Non-existence to the Top Three Immigrant Groups. Online: (dostęp: 11 stycznia 2013 r.).

Mole S. (2001). From Empire To Equality? Migration And The Commonwealth. The Round Table 358: 89-93.

Moraru V., Mošnâga V., Rusnak G. (2012). Maâtnik migracii [Wahadło migracji]. Kiszyniów: Instytut Evropejskoj Integracii i Političeskih Nauk Akademii Nauk Moldovy.

Nair P. (2013). Postcolonial Theories of Migration, w: N. Immanuel (red.), The Encyclopedia of Global Human Migration, Volume IV Ind-Rem, s. 2452-2458. Oxford: Wiley-Blackwell.

Naselenie Respubliki Belarus’. Statističeskij sbornik [Ludność Republiki Białoruś. Rocznik statystyczny] (2011). Mińsk: Nacional’nyj Statističeskij Komitet Respubliki Belarus’.

Naselennâ Ukraïni za 2012 rik Demografičnij ŝoričnik [Ludność Ukrainy w 2012 roku. Rocznik demograficzny] (2013). Kijów: Deržavna služba statistiki Ukraїni.

Pribytkova I. (2004). Sovremennye migracionnye issledovaniâ: v poiskah novyh teorij i koncepcij, [Współczesne badania migracyjne: w poszukiwaniu nowych teorii i koncepcji.], w: V. Ioncev (red.) Meždunarodnaâ migraciâ naseleniâ: Kair + 10, Naučnaâ seriâ: Meždunarodnaâ migraciâ naseleniâ: Rossiâ i sovremennyj mir 12 [Międzynarodowa migracja ludności: Kair + 10, Seria naukowa: Międzynarodowa migracja ludności: Rosja i współczesny świat 12], s. 39-49. Moskwa: MAKS Press.

Rossiâ v cifrah [Rosja w liczbach] (2013). Moskva: Federal’naâ služba gosudarstvennoj statistiki.

Rossijskij statističeskij ežegodnik [Rosyjski rocznik statystyczny] (2003). Moskva: Federal’naâ služba gosudarstvennoj statistiki.

Rossijskij statističeskij ežegodnik [Rosyjski rocznik statystyczny] (2012). Moskva: Federal’naâ služba gosudarstvennoj statistiki.

Rumâncev S. (2012). Immigranty v Azerbajdžane: Covremennoe sostoânie i perspektivy polityki (re)integracii [Imigranci w Azerbejdżanie: stan współczesny i perspektywy polityki (re)integracji]. KARIM-Vostok RR 2012/42. San Domenico di Fiesole: Robert Schuman Centre for Advanced Studies, EUI.

Sahadeo J. (2007). Druzhba Narodov or Second-class Citizenship? Soviet Asian Migrants in a Post-colonial World. Central Asian Survey 26(4): 559-579.

Senik I. (2013). Zovnìšnâ trudova mìgracìâ naselennâ Ukraïni: metodologìâ ì organìzacìâ provedennâ obstežennâ trudovoï mìgracìï ta socìal’no-demografìčnì harakteristiki trudovih mìgrantìv u 2010-2012 rr. [Zewnętrzna migracja zarobkowa ludności Ukrainy: metodologia i organizacja prowadzenia badania migracji zarobkowej i społeczno-demograficzne charakterystyki migrantów zarobkowych w latach 2010-2012], prezentacja z 28 maja 2013 r.

Statistical Yearbook of the Republic of Belarus (2012). Mińsk: National Statistical Committee of the Republic of Belarus.

Susak V. (2002). Ukraïnc’kì goct’ovì robìtniki ta ìmmìgranti v Portugaliì (1997-2002 rr.) [Ukraińscy gastarbajterzy i imigranci w Portugalii (w latach 1997-2001)], w: Ukraïna v cučasnomu cvìtì [Ukraina we współczesnym świecie], materiał po konferencji Ukraïns’kih vipusknikìv program naukovogo stažuvannâ CŠA, Âlta, 12-15 września 2002 r., Woodrow Wilson International Center for Scholars, Kennan Institute, Kyiv Project, s. 91-97.

Tatari E., Shaykhutdinov R. (2010). State Response to Religious Revivalism in Post-Soviet Central Asia. European Journal of Economic and Political Studies 3(2): 85-110.

Trud i zanâtost’ v Rossii [Praca i zatrudnienie w Rosji] (2005). Moskwa: Federal’naâ služba gosudarstvennoj statistiki.

Trud i zanâtost’ v Rossii [Praca i zatrudnienie w Rosji] (2011). Moskwa: Federal’naâ služba gosudarstvennoj statistiki.

Ukrainian External Labour Migration (2009). Kijów: Ukrainian Center for Social Reforms, State Statistics Committee of Ukraine.

Ûnusov A. (2013). Faktor integracii v migracionnyh processah v Azerbajdžane [Czynnik integracji w procesach migracyjnych w Azerbejdżanie]. KARIM-Vostok RR 2013/08. San Domenico di Fiesole: Robert Schuman Centre for Advanced Studies, EUI.

van Amersfoort H., van Niekerk M. (2006). Immigration as a Colonial Inheritance: Post-Colonial Immigrants in the Netherlands, 1945-2002. Journal of Ethnic and Migration Studies 32(3): 323-346.

Višnevskij A. (2000). Raspad SSSR: ètničeskie migracji i problema diaspor. [Rozpad ZSRR: migracje etniczne i kwestia diaspor]. Obŝestvennye nauki i sovremennost’ 3: 115-130.

Yeliseyeu (2012). Response to the Research Report “The Impact of Labour Migration on Belarus: A Demographic Perspective”. CARIM-East AS 2012/13. San Domenico di Fiesole: Robert Schuman Centre for Advanced Studies, EUI.

Zajončkovskaâ Ž., Tûrûkanova E. (red.) (2010). Migraciâ i demografičeskij krizis v Rossii [Migracja i kryzys demograficzny w Rosji]. Moskwa: Fond Novaâ Evraziâ.

Zayonchkovskaya Z. (2000). Recent Migration Trends in the Commonwealth of Independent States. International Social Science Journal 52(165): 343-355.

Australia, migration theories, Poland, refugees

This article aims at considering the question whether various migration theories, especially in the fields of demography and sociology, could be useful in the analysis of migration from Poland to Australia in the 1980s. The author is not able to propose definitive answers, however he suggests that the division between political and economic migration, commonly used by researchers, does not provide an effective instrument for describing this specific social group. The article shows that the majority of Poles who did have an official refugee status did not in fact fit well into the definition of a refugee. Meanwhile, among the migrants who did not obtain the refugee status, one could find many active members of the Solidarity movement and also people persecuted by the Polish authorities. Within the research on migration motives, migration transfer, adaptation processes and, to some extent, political activity of Polish migrants in Australia, the author found the following models most useful and applicable: various social network theories, Oded Stark's relative deprivation model, the model of decision-making process developed by Gerald Haberkorn or the concept of Oddyssean and Rubicon refugees by Danièle Joly. None of these theories can provide a universal tool which could allow the researcher to cover all methodological problems related to the subject of Polish migration to Australia between 1980 and 1989 – especially in the area of understanding migrants’ public activity in the new country.


Inspiracją do powstania tego artykułu stał się pobyt autora w Australii w charakterze visiting fellow na University of Western Sydney, związany z projektem badawczym, stawiającym sobie za cel opisanie solidarnościowych inicjatyw podejmowanych przez polską diasporę w latach 1980. na Antypodach. W artykule została podjęta próba odpowiedzi na pytanie, czy wśród funkcjonujących w obiegu naukowym teorii i modeli migracyjnych istnieją takie, które brałyby pod uwagę zarówno uwarunkowania wyjazdowe i proces migracyjny, jak i przyczyny podejmowania/niepodejmowania działalności politycznej w kraju docelowym, w tym wypadku – w Australii. Została również sformułowana związana z tym zagadnieniem hipoteza o sztuczności podziału na migrantów politycznych i zarobkowych, stosowanego niekiedy w badaniach migracyjnych. W ramach selekcji rozlicznych pomysłów teoretycznych wzięto pod uwagę te koncepcje, które okazały się najbardziej przydatne w interpretacji materiału źródłowego1.

Korzystając z dwumiesięcznego wyjazdu, spędzonego głównie w Sydney i Canberrze, autor zgromadził blisko trzydzieści pogłębionych relacji świadków (nie opartych na pytaniach ankietowych), przeczytał dostępne opracowania i wspomnienia, przejrzał dostępne archiwalia (w tym kilka większych zbiorów prywatnych), zapoznał się także z ważniejszymi artykułami prasowymi drukowanymi w prasie australijskiej i polonijnej. Ze względów logistycznych zgromadzone relacje objęły przede wszystkim przedstawicieli Polonii z regionu Nowej Południowej Walii i terytorium stołecznego.

Jeśli chodzi o dobór świadków, zastosowano podejście mieszane: w ramach pracy wstępnej wyselekcjonowana została grupa kilkunastu osób, natomiast w wyniku rozmów zdobywano kolejne kontakty i w ten sposób poszerzano bazę źródłową. Autor starał się przy tym uwzględnić – w miarę możliwości – przedstawicieli różnych, nieraz skłóconych ze sobą środowisk. Zdaje sobie przy tym sprawę, że nie powstała w ten sposób wiarygodna próba statystyczna – nie taki był jednak cel badań. Wywiady były autoryzowane, co wiązało się często z ich uzupełnianiem przez autorów.

Wspomnienia świadków pokazały ścisłe powiązanie aktywności politycznej australijskiej Polonii z napływem fali migracyjnej z Polski. Ta zależność sprawiła zaś, że bez przemyślenia różnych modeli migracyjnych i wzięcia pod uwagę teoretycznych podstaw procesów migracyjnych, nie byłoby możliwe pełne scharakteryzowanie polskiej diaspory w Australii w latach 1980. w aspekcie podejmowanych przez nią solidarnościowych inicjatyw. Wniosek ten doprowadził do sformułowania zamierzeń badawczych określonych w tym artykule.

Mnogość teorii

W badaniach migracyjnych rozmaitości stosowanych terminów (takich jak „Polonia”, „emigracja”, „migracja”, „diaspora”) nierzadko towarzyszy pewien chaos teoretyczny. Dariusz Stola (2010: 21) zwraca uwagę, że w środowiskach badaczy zajmujących się mobilnością społeczną brakuje zintegrowanej teorii migracji, a naukowcy reprezentujący poszczególne dyscypliny – socjologię, antropologię, historię, politologię, demografię, ekonomię – tworzą odrębne, często niekorespondujące ze sobą konstrukty teoretyczne, zazwyczaj ograniczające się do dokonań własnej specjalizacji. Ten „grzech” zamykania się w sobie poszczególnych nauk społecznych nie dotyczy zresztą tylko badań migracyjnych. Świadomość tego stanu rzeczy rodzi konieczność bardziej eklektycznego spojrzenia na omawianą problematykę, uwzględniającego dokonania różnych specjalistów. Trzeba przy tym pamiętać, że zdecydowana większość wypracowanych w ostatnich dziesięcioleciach koncepcji nie oferuje prostych i jednoznacznych wskazówek oraz propozycji warsztatowych. Zarazem skupiają się one najczęściej na migracji zarobkowej, nie zawsze pozwalając dostrzec odrębności uwarunkowań migracji politycznych. Na problem ten zwraca uwagę Mary P. Erdmans (1998).

Podstawy teoretyczno-empiryczne do szczegółowych rozważań może zbudować lektura kilkudziesięciu już prac, które od 1990 r. opublikowali autorzy mniej lub bardziej luźno związani z Ośrodkiem Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego. Opracowania wydane w ramach działalności tej instytucji stały się dla autora inspiracją w wyborze zakresu teorii, które mogą być przydatne w badaniu emigracji Polaków. Wśród pozycji, które chronologicznie zbliżają się do interesujących nas wątków, można wymienić opartą na technice etnosondażu pracę Krystyny Iglickiej (1998) czy też pracę zbiorową zredagowaną przez Ewę Jaźwińską-Motylską i Marka Okólskiego (1996), poświęconą migracjom środkowoeuropejskim w latach 1975-1994. Ze środowiskiem tym związany jest także Dariusz Stola, którego cenna monografia Kraj bez wyjścia? (Stola 2010) może stać się świetnym punktem wyjścia (nomen omen) do głębszych analiz, oferując pewne ramy statystyczne i podsuwając pomysły badawcze ujęte w szerszym kontekście chronologicznym. Badacz ten opublikował również wiele artykułów poświęconych ogólniejszej problematyce migracyjnej (Stola 1990, 2007).

Do orientacji w „teoretycznym terenie” ogólnie rozumianych badań nad migracjami mogą służyć opracowania streszczające stan badań i ujęcia teoretyczne tej problematyki. Na gruncie polskim wypada wymienić zbiorcze prace pod redakcją Grzegorza Babińskiego i Henryka Chałupczaka (2006), Antoniego Furdala i Włodzimierza Wysoczańskiego (2006), Darii Nałęcz (1999), jak również artykuły Krystyny Iglickiej (1995, 1997) i Doroty Praszałowicz (2002, 2007). W grupie tej warto także wskazać na przegląd teorii migracji zarobkowych sporządzony przez Agatę Górny i Pawła Kaczmarczyka (2003).

Spośród współczesnych prac zagranicznych autorów podobny charakter mają zbiorowe opracowania pod redakcją Michaela Bommesa i Ewy Morawskiej (2005), Caroline Brettell i Jamesa Franka Hollifielda (2000), Charlesa Hirschmana, Philipa Kasinitza i Josha DeWinda (1999) czy też prace Mary M. Kritz, Lin Lean Lim i Hani Zlotnik (1992), a także artykuły Thomasa Faista (1997), Alejandro Portesa i Josha DeWinda (2008) oraz Niny Glick Schiller, Lindy Basch i Cristiny Szanton Blanc (1995). Ważne znaczenie ma poza tym twórczość holenderskiego socjologa i historyka Leo Lucassena (1999) oraz amerykańskiego socjologa Douglasa S. Masseya (1998; Massey, Arango, Hugo, Kouaouci, Pellegrino, Taylor 1993). W sposób zbiorczy teorie migracyjne zostały niedawno przedstawione w jednym z tomów z serii wydawnictw Routledge Critical Concepts in the Social Sciences, zredagowanym przez Stevena Vertoveca (2009). To obszerne, pięcioczęściowe wydawnictwo liczy aż 2 000 stron. Co ważne, większość z wymienionych powyżej tekstów nawołuje do interdyscyplinarnych badań nad migracjami, czego w polskich pracach nie widać tak wyraźnie.

Ze starszych pomysłów fundamentalna wydaje się teoria push and pull factors (czynników wypychających i przyciągających) Everetta Lee. Mimo że sformułowana 50 lat temu, do dziś stanowi punkt odniesienia dla badań nad migracjami (Lee 1966). Warto jeszcze zwrócić uwagę na starsze prace wymienianych już Douglasa S. Masseya (1987, 1988, 1990a, 1990b), Alejandro Portesa (Böröcz, Portes 1989), jak również rozważania ogólne Williama Petersena (1958), nieco bardziej szczegółowe teorie Aristide’a Zolberga (1989; Zolberg, Suhkre, Aguayo 1989) oraz opracowania zbiorowe pod redakcją Alana A. Browna i Egona Neubergera (1977), Gordona F. de Jonga i Roberta W. Gardnera (1981), Mary M. Kritz, Charlesa B. Keely’ego i Silvano M. Tomasiego (1981) czy Virgini Yans-McLaughlin (1990). Z polskich wydawnictw można zwrócić uwagę na artykuł językoznawcy Władysława Miodunki (1989) i zbiory redagowane przez Jerzego Holzera (1989) oraz Hieronima Kubiaka i Andrzeja K. Palucha (1980).

Casus Australii

Otwartym pozostaje pytanie, na ile te najróżniejsze ogólne teorie migracji, asymilacji i akulturacji przystają do specyficznej i tak zróżnicowanej grupy, jaką była solidarnościowa emigracja do Australii w latach 1980. W tej dekadzie (a zwłaszcza między 1981 a 1983 r.) na Antypodach osiedliło się co najmniej 25 000 Polaków, z których ponad połowa otrzymała tam status uchodźcy. Mimo znacznej odległości od Polski, Australia zajęła zatem jedno z czołowych miejsc docelowych polskiej migracji. Warto dodać, że kraj ten na początku dekady znajdował się w pierwszej piątce krajów, które przyjmowały byłych internowanych i najaktywniejszych działaczy Solidarności2.

Ogólnie znacząca pozycja Australii w migracjach Polaków wynikała głównie ze stosunkowo dużego otwarcia tego kraju na migrantów, przekładającego się na liberalną politykę wizową. Otwarcie to wiązało się ze strategią wielokulturowości, obraną przez australijskie władze w latach 1970. (Jupp 2002; Kałuski 1985: 35-37; Leuner 2008: 76-149; Ozdowski 1984: 11-14).

Analizując problematykę migracji Polaków do Australii w okresie 1980-1989, autor zauważył kilka zjawisk, które prawdopodobnie występowały również (z mniejszym lub większym natężeniem) w innych państwach zachodnich3. Jak wspomniano, większość Polaków osiadłych w tym czasie na Antypodach przybyła tu na podstawie statusu uchodźcy politycznego nadawanego w obozach rozsianych po całej Europie (głównie w Austrii) – należałoby więc potraktować ich jako emigrantów politycznych. Tymczasem zdecydowana większość z nich po prostu skorzystała z okazji łatwego uzyskania takiego statusu i liberalnej polityki Australii na tym polu, nie spełniając de facto warunków ONZ-owskiej definicji uchodźcy. Jednocześnie aktywni członkowie Solidarności i byli internowani, którzy otrzymali w Polsce paszport w jedną stronę, nie uzyskiwali oficjalnego statusu uchodźcy, choć w ich wypadku polityczne czynniki wypychające były zdecydowanie bardziej wyraźne. Przynanie im tego statusu nie było możliwe, ponieważ większość z nich otrzymała paszporty (choć tylko w jedną stronę) i legalnie opuściła terytorium PRL. Jednocześnie w indywidualnych biografiach wyjeżdżających zdarzało się, że osoba aktywna politycznie w Polsce nie angażowała się w inicjatywy solidarnościowe w Australii. Dochodziło też do sytuacji odwrotnych. Jeżeli dodamy do tego skomplikowany splot jednostkowych motywacji wyjazdowych, w których rzadko da się wyróżnić jeden czynnik dominujący, uzyskamy bardzo złożony obraz, stanowiący poważne wyzwanie dla istniejących propozycji teoretycznych.

„Fałszywi” uchodźcy

Fakt, że znaczna część Polaków wyjeżdżających na Zachód w latach 1980. zyskała status uchodźcy, skłania do przyjrzenia się z bliska bardzo licznym badaniom poświęconym uchodźcom politycznym. Pomocną kategorią teoretyzującą polityczne ruchy imigracyjne w interesującym nas kontekście mogą okazać się rozważania dotyczące migracji przymusowych, prowadzone przez Stephena Castlesa (2003), Egona F. Kunza (1973, 1981), Ewę Morawską (2000), Anthony’ego H. Richmonda (1988), Andrew E. Shacknove’a (1985) czy Danièle Joly (2002; Joly, Nettleton, Poulton 1992).

Czy bogata w opracowania i analizy problematyka uchodźców politycznych może być przydatna do badań tzw. emigracji solidarnościowej i zjawiska „fałszywych” uchodźców? W wypadku gdy definicję uchodźcy potraktujemy formalnie, sprawa wydaje się oczywista: skoro wiele z tych osób miało status uchodźcy, to po prostu nimi były. Gdy jednak zgłębimy się w treść definicji uchodźcy, sformułowaną przez ONZ i zakładającą istnienie jakiejś formy przymusu wyjazdu i prześladowań politycznych, napotkamy na poważne problemy.

U źródeł kategoryzacji migrantów z Polski do Australii w latach 1980. nie leżała ich aktywność polityczna i wierność definicji uchodźcy na płaszczyźnie prawa międzynarodowego, tylko względy formalne. Skoro wyemigrowali z PRL nielegalnie i otrzymali w europejskich obozach status uchodźcy, to tak ich traktowały australijskie władze, choć w Canberrze doskonale rozumiano sztuczność tego statusu4. Nie bez znaczenia był zarazem sam fakt otrzymania statusu uchodźcy, automatycznie implikujący upolitycznienie decyzji migracyjnej, choćby w najmniejszym stopniu nie była ona związana z polityką. Co więcej, taki status oznaczał, że migranci ci tracili – wydawało się wówczas, że na zawsze – możliwość powrotu do ojczyzny: tak samo, jak osoby z paszportami w jedną stronę. Sytuacja ta, jak podkreślają Jozef Böröcz i Alejandro Portes (1989), odgrywała bardzo ważną rolę w kształtowaniu się stosunku uchodźców do społeczeństw przyjmujących oraz ich strategii adaptacyjnych. Z drugiej strony, status uchodźcy gwarantował aktywną pomoc państwa przyjmującego – pod tym względem azylanci byli bardziej uprzywilejowani i startowali z lepszej pozycji niż „zwykli” emigranci zarobkowi (Böröcz, Portes 1989: 616, 619). Właśnie dlatego wielu Polaków wyjeżdżających z PRL w latach 1980. starało się o uzyskanie azylu politycznego, podkreślając swoje mniej lub bardziej realne związki z opozycją i Solidarnością.

Warto jednocześnie zwrócić uwagę, że sama ONZ-owska definicja uchodźcy jest mglista i nieprecyzyjna. Co prawda w konwencji genewskiej z 1951 r. i protokole z 1967 r.5 zawarto wyczerpującą definicję uchodźcy, to jednak jej szczegółowość nie idzie w parze z precyzją i zbytnio zawęża kategoryzacje. W myśl tej definicji status uchodźcy przysługuje osobie, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie ma żadnego obywatelstwa i znajdując się na skutek podobnych zdarzeń poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania, nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa6 (por. Morawska 2000: 1073-1074; Shacknove 1985: 274-284).

Szybko okazało się, że takie sformułowania nie wyczerpywały całej złożoności realnych sytuacji. Jak zauważa brytyjska socjolog Danièle Joly (Joly et al. 1992: 17-18), w polityce poszczególnych państw wykształcił się podział na „uchodźców de facto” (niespełniających wszystkich wymogów deficyjnych ONZ) i „uchodźców genewskich” (spełniających te wymogi). W naukach prawnych z kolei powstał podział na uchodźców ze względu na łamanie praw człowieka oraz ze względu na czynniki humanitarne (Joly 2002: 4). Na problemy definicyjne zwrócił również uwagę Egon Kunz, nawiązując do paradygmatu push and pull factors Everetta Lee. Według tego badacza w uwarunkowaniach ruchów migracyjnych dominują czynniki przyciągające, uchodźczych zaś – czynniki wypychające (Kunz 1973: 130). W innym miejscu Kunz (1981: 42-55) podzielił uchodźców na wyalienowanych (obojętnych lub niechętnych wobec rodaków) oraz uchodźców identyfikujących się z większością społeczeństwa, które opuścili. W emigracji solidarnościowej można znaleźć obie określone w ten sposób grupy.

Różne „natężenie” uchodźstwa zauważają Sergio Aguayo, Astri Suhrke i Aristide Zolberg (1989): chociaż podkreślają, że w definicji uchodźcy należy wziąć pod uwagę obecność przemocy, to zarazem wyróżniają „współczynnik zagrożenia” (index of danger), uwzględniający zróżnicowaną wielkość i prawdopodobieństwo występowania owej przemocy. Jednocześnie w każdym wypadku akt uchodźczy jest skutkiem konfliktu społecznego (można by dodać, że i politycznego, co pasowałoby do polskiej rzeczywistości doby stanu wojennego) (Zolberg et al. 1989: 380). Na współwystępowanie motywów migracji dobrowolnych i przymusowych zwraca z kolei uwagę Anthony Richmond (1994). Jego zdaniem nawet te decyzje wyjazdowe, które wynikały z zaistnienia nacisku i przymusu, mogły posiadać cechy tożsame z decyzjami dobrowolnymi, które też przecież podlegają uwarunkowaniom (np. w postaci norm i ról społecznych). Z tych względów Richmond skrytykował wcześniejsze pomysły Williama Petersena (1958: 256-266), zakładające dość wyraźne podziały typologiczne migracji. Sam co prawda także zaproponował wyróżnienie dwóch kategorii, ale postrzegał je tylko jako skrajne bieguny szerokiej gamy postaw pośrednich. Do tych biegunów zaliczył migrantów reaktywnych (np. ofiary wojen, uciekinierzy) oraz migrantów proaktywnych (emigracja czysto zarobkowa) (Górny, Kaczmarczyk 2003: 10-11). Emigranci lat 1980. znaleźliby się w większości bliżej tego drugiego bieguna.

Być może najlepiej problem z definicją uchodźcy ujmuje Danièle Joly (2002: 3-23), przekonując, że najważniejsze jest wzięcie pod uwagę postrzegania i interpretowania aktu opuszczenia macierzystego kraju przez samego emigranta – proponuje więc obranie postawy emicznej. Równie trafna jest uzupełniająca uwaga Aristide’a Zolberga (1981: 3-6), że status uchodźcy wynika z niemożności pogodzenia obecności danej osoby w kraju macierzystym z zamiarami i posunięciami decydentów politycznych. To nastawienie nie wymaga zaistnienia przymusu czy sytuacji wojennej.

„Stopniowalność” w szerokich definicjach uchodźstwa przymusowego zauważa także Ewa Morawska (2000: 1073-1074). Zwraca ona uwagę, że niekiedy pod terminem „exodusu” ujmuje się nie tylko jednostki czy grupy społeczne bezpośrednio zmuszone do opuszczenia macierzystego kraju, ale też te osoby, które miały możliwość wyboru, mimo presji wynikającej z okoliczności uznawanych za niebezpieczne. W takim postrzeganiu łatwo byłoby umieścić grupę internowanych zachęcanych do opuszczenia PRL w okresie stanu wojennego, a zapewne i część owych „fałszywych” uchodźców, przybyłych do Australii z obozów uchodźczych. I ta definicja może być bardzo szeroko interpretowana, przez co traci na użyteczności. Morawska wylicza poza tym ogólne przyczyny oraz cele przymusowych migracji. Wśród tych pierwszych znalazły się wojny między państwami, konflikty regionalne, walka o własne państwo lub/i uznanie własnego narodu, rozpad porządku publicznego, rewolucje społeczne, konflikty ideologiczne, międzypaństwowe porozumienia w sprawie zmiany granic lub transferów ludności (zwłaszcza bezpośrednio po 1944 r.) oraz naciski wywierane przez państwo lub/i siły społeczne. Do kontekstu Solidarności najbardziej przystawałyby właśnie te ostatnie. Do ogólnych celów przymusowych migracji (z punktu widzenia ich inicjatorów) Morawska zalicza z kolei ekspansję terytorialną i zapędy imperialistyczne, podporządkowanie sobie danej grupy etnicznej, homogenizację narodowościową, neutralizację przeciwników politycznych lub danych klas społecznych, realizację celów polityki zagranicznej (np. destabilizowania innego państwa) oraz zapewnienie siły roboczej w ramach modernizacji. W tej grupie część emigracji politycznej do Australii (głównie internowani) znalazłaby się w kategorii neutralizacji „wrogów państwa”.

Nie zmienia to faktu, że definicje tego typu pozostają bardzo ogólne. Agata Górny i Paweł Kaczmarczyk (2003: 11) przekonują wręcz, że przyjęcie bardzo precyzyjnej i ścisłej definicji uchodźcy, z jaką mamy do czynienia choćby w prawie międzynarodowym, jest w istocie pozbawione podstaw teoretycznych. Badania nad emigracją solidarnościową i postawą polityczną rządu w Canberrze do tego problemu w pełni potwierdzają te słowa.

Dlaczego australijskie władze godziły się przyjmować polskich migrantów, choć wiedziały o zjawisku „fałszywych” uchodźców? Motywacje te wnikliwie naświetla Henry Lemaniak, tłumacz w ambasadzie australijskiej w Wiedniu na początkach lat 1980.:

Polscy migranci na początku zgłaszali się na komendę policji w Wiedniu (czy w innych austriackich miastach). Tam przeprowadzano z nimi dość pobieżne rozmowy. Rząd austriacki miał w tym czasie umowę z ONZ, na mocy której takim zgłaszającym się Polakom nadawano status uchodźcy i przyznawano azyl polityczny. Było to bardzo proste: wystarczyło zbytnio nie wygłupić się podczas tej rozmowy na komendzie i dać do zrozumienia, że decyzja o wyjeździe wynikała z obawy o dalsze życie w Polsce. Jednocześnie istniała dżentelmeńska umowa między rządem austriackim i australijskim – z udziałem ONZ – że Austria przyjmuje tych Polaków jako asylum seekers, Australia wybiera pewną liczbę osób, które chce przyjąć (i które zgłosiły chęć wyjazdu do Australii), a ONZ przyznaje im status uchodźców politycznych (refugees). Wydaje mi się, że niektóre inne kraje miały podobne układy z Austrią i ONZ7.

Nie oznacza to jednak, że w grupie tej nie znaleźli się także ci, którzy zdecydowali się na wyjazd przez politykę:

Jak wiadomo, ludzie wtedy uciekali z Polski, obawiali się sowieckiej inwazji, chcieli zaznać lepszego życia. Niektórzy – ale jednak mniejszość – mieli poważne powody do tego, by uciekać. Poznałem np. Grzegorza i Teresę Haremzów. Teresa była piosenkarką, która blisko związała się z Solidarnością. Grzegorz, jako fotograf, też. Oni na pewno zostaliby internowani (…). Jednocześnie znalazły się w Wiedniu osoby, które koloryzowały swoje opozycyjne działania. Jeden z takich Polaków, mój sąsiad z katolickiego hostelu, gdzie przez pewien czas mieszkałem, opowiadał mi, jak w rozmowie z urzędnikami amerykańskimi
z łatwością wmówił im rzekome prześladowania, jakich doświadczał w Polsce

Analiza strategii politycznych państw przyjmujących wydaje się – w świetle tego przykładu – niezbędnym elementem charakterystyki polskich migrantów lat 1980. Skąd jednak wynikał tak duży permisywizm ze strony władz australijskich? Lemaniak nie ma wątpliwości – zadecydowała pragmatyka i interes polityczny, co stanowi przecież zrozumiałą strategię w ramach definiowania racji stanu każdego państwa:

Australia corocznie przyjmuje sporą grupę uchodźców – wtedy było to chyba 12 000. Jednocześnie w tym czasie dużo Polaków starało się o wyjazd. Ktoś w Canberrze wyliczył, że można przyjąć tylu i tylu Polaków, by wypełnić normy – to było bodajże 5 000. Australijczycy doskonale zdawali sobie sprawę, że polscy uchodźcy przeważnie nie byli bezpośrednio prześladowani politycznie. Rachunek był bardzo prosty: Australia, jako kraj dynamicznie rozwijający swoją infrastrukturę, corocznie potrzebowała pewnej puli osób potrzebnych jako siła robocza. A ściąganie ludzi o formalnym statusie uchodźców wyglądało elegancko z punktu widzenia politycznego i „PR-wskiego”. Na papierze ładnie to wyglądało, że Australia jest tak aktywna na polu obrony praw człowieka9.

Podobne opinie na temat australijskiej polityki migracyjnej względem Polaków ma politolog John Besemeres, którzy na początku lat 1980. pracował w Federalnym Departamencie Imigracji w Canberrze:

Po narodzinach Solidarności nasz Departament musiał stawić czoła rosnącej liczbie Polaków, którzy przyjeżdżali do Australii w ramach specjalnych programów imigracyjnych. Najczęściej dostawali się tu z Austrii, gdzie otrzymywali status uchodźców. Zajmowaliśmy się wtedy tworzeniem tych programów migracyjnych. Co ciekawe, ci Polacy otrzymywali status uchodźców mimo faktu, że w większości wypadków nie byli bezpośrednio prześladowani przez polskie władze. Dla większości z nich migracja była możliwością i szansą, a nie przymusem. Dlatego stale toczyliśmy w Departamencie spory dotyczące tego, jak dużą liczbę polskich migrantów mieliśmy przyjąć. Ich sytuacja nie była beznadziejna – nie była atrakcyjna, ale też nie beznadziejna. Starałem się przekonać kolegów do wpuszczenia tych Polaków. Działaliśmy bardzo pragmatycznie: tłumaczyłem, że Polacy to z reguły dobrzy, pracowici ludzie, że w Australii działa już polska diaspora, która może im pomóc itp.10.

Czy jednak chodziło tylko i wyłącznie o zarobki i perspektywy? Też nie. W specyficznym kontekście PRL decyzja o emigracji mogła być zawsze interpretowana na sposób polityczny, choćby miała ona charakter czysto materialny. Jak zauważa Dariusz Stola (2002: 65), wyjazd zarobkowy był przecież aktem głosowania nogami: oznaczał, że wyjeżdżający nie widział perspektyw godnego życia dla siebie i swoich bliskich w Polsce. Był to zatem przejaw niezgody wobec ekonomiczno-politycznej rzeczywistości „ludowej” Polski. Badacz ten, rozwijając pomysły Odeda Starka (Stark, Taylor 1989), proponuje kategorię deprywacji – czyli (subiektywnego) poczucia braku, pozbawienia czegoś – jako instrumentu do wyjaśniania motywacji wyjazdowych. Autor niniejszych rozważań uznał ten model za najbardziej przydatny w analizie polskich migrantów do Australii w latach 1980.: umożliwia on całościowe ujęcie motywacji wyjazdowych i wyjście poza sztywne i często nieprzystające do rzeczywistości ramy oficjalnych kategoryzacji migrantów.

W innym miejscu Stola (2007: 36) zauważa: O znacznej części dwumilionowej emigracji z PRL można powiedzieć, że była polityczna, w szerokim rozumieniu tego słowa. Cechą szczególną reżimów komunistycznych jest bezprecedensowa etatyzacja, upaństwowienie różnorakich sfer życia społecznego, a zwłaszcza gospodarki. Poddając te sfery władzy państwa, czyli politycznym decyzjom, komuniści nadali im wymiar polityczny, a tym samym nadali wymiar polityczny różnorakim motywom emigracji, które w innych warunkach określilibyśmy jako ekonomiczne lub osobiste. Już kilkanaście lat wcześniej na zjawisko to zwracał uwagę Marcin Kula (1995: 142-146). W opublikowanym w 1995 r. tekście, będącym zapisem referatu z sesji zorganizowanej przez Polish American Historical Association w 1991 r., podkreślał skoro istniała systemowa jedność pomiędzy polityką a gospodarką, to żadna emigracja nie mogła być tylko ekonomiczna bądź tylko polityczna.

Stéphane Dufoix (1999: 55) z kolei przekonuje, że decyzja o opuszczeniu (często nielegalnym) kraju i nieuznawaniu władzy, której dotychczas się podlegało, rodziła tendencję do polityzacji znaczącej części grup społecznych, które obierają postawę opozycji wobec reżimu, z którego uciekły. Czy można zatem przypuszczać, że wśród masowej emigracji zarobkowej lat 1980. tendencje do aktywności politycznej były silniejsze niż w sytuacji, gdyby te same osoby pozostały w kraju? Brak niestety instrumentów badawczych, które pozwoliłyby zweryfikować tę hipotezę. Jedno jest pewne: emigracja z tego okresu wymyka się kategoryzacjom proponowanym przez najpopularniejsze teorie migracyjne i uchodźcze.

W tym kontekście należałoby powrócić do zagadnienia poruszonego we wstępie i zastanowić się, które z teorii migracyjnych mogą okazać się najbardziej przydatne do analizowania tej problematyki. W ramach choćby częściowej odpowiedzi na te pytania autor spróbował skonfrontować materiał uzyskany w wyniku przeprowadzonej głównie na Antypodach kwerendy źródłowej z poznanymi modelami teoretycznymi. Pełne efekty tego zabiegu zostaną zawarte w przygotowywanej monografii poświęconej inicjatywom solidarnościowym Polonii australijskiej – tutaj padnie tylko kilka sugestii i postulatów, związanych najpierw z motywacjami migracyjnymi, a następnie transferem (drogą) migracyjnym i zjawiskami związanymi z aklimatyzacją.

Decyzja migracyjna i jej uwarunkowania

Dariusz Stola (2010: 21) w badaniach nad emigracją proponuje analizę ruchów migracyjnych w kontekście sieci społecznych: nie pomijając czynników makro (polityki migracyjnej oraz uwarunkowań ekonomicznych istniejących zarówno w państwach wyjścia, jak i państwach dojścia) oraz mikro (indywidualnych decyzji), zaleca przyglądanie się poziomowi mezo, tj. relacjom łączącym migrantów z ich krewnymi czy znajomymi w kraju i za granicą. Agata Górny i Paweł Kaczmarczyk (2003: 62) nazywają to podejście badawcze mezo-analizą migracji międzynarodowych. Związki te, interpretowane w kontekście szeroko rozumianych teorii sieci społecznych – takich jak teoria ponadnarodowej przestrzeni społecznej (Faist 2000; Massey, Garcia 1987: 733-738; Pries 1999), koncepcja skumulowanej przyczynowości (Massey 1999) czy teoria strukturacyjna (Goss, Lindquist 1995: 317-351), a także kapitału społecznego (Górny, Stola 2001: 188-205) – mogą przyczynić się do zrozumienia motywów wyjazdowych. Dotyczy to zarówno emigracji politycznej (pomijając skrajne przypadki wyrzucenia z danego państwa), jak i – przede wszystkim – zarobkowej, co dobrze wyjaśnia tzw. nowa ekonomiczna teoria migracji (Stark, Bloom 1985: 173-177; Górny, Kaczmarczyk 2003: 40-61; Stark 1991).

Sieć powiązań społecznych realizuje się przede wszystkim poprzez związki między przyszłymi migrantami a znajomymi czy członkami rodzin, którzy już wyemigrowali. Jeśli nie sama decyzja o wyjeździe (przymusowa lub dobrowolna), to wybór kraju docelowego i szybkość procesu adaptacji do życia w nim mógł być w dużym stopniu kształtowany przez rodzinne i środowiskowe sieci zależności (im gęstsze sieci, tym łatwiejsza droga adaptacji, ale trudniejsza – asymilacji) (Gurak, Cases 1992). Fakt ten określa się mianem chain migration (migracji łańcuchowej), w której migrant „wabi” członków swojej rodziny czy znajomych i ułatwia im migrację (MacDonald, MacDonald 1964: 82-97). Takie sieci społeczne mogli zresztą tworzyć sami migranci, którzy, urządziwszy sobie życie w kraju docelowym, przyciągali kolejne osoby. Tendencje te doskonale uwidoczniły się w przypadku australijskim, zwłaszcza w relacjach świadków. Nie ulega wątpliwości, że sieci społeczne ułatwiały podjęcie decyzji migracyjnej (włącznie z wyborem miejsca osiedlenia), obniżały koszty migracji i amortyzowały trudny nieraz proces aklimatyzacji. Bez ich badania wiarygodne odtworzenie motywacji migracyjnych wydaje się niemożliwe.

W badaniach tychże motywacji – zarówno politycznych, jak i innych – trudno nie odnieść się do wspominanej niemłodej już, lecz wciąż inspirującej koncepcji push-pull factors, sformułowanej (nie od razu explicite) przez Everetta Lee. Badacz ten wyróżnił następujące czynniki wpływające na decyzje migracyjne:

  • push factors (czynniki wypychające), związane przede wszystkim z miejscem pochodzenia;
  • pull factors (czynniki przyciągające), związane głównie z celem emigracyjnym;
  • intervening obstacles (zakłócenia), związane z problemem dużych odległości, granic państwowych, ale także z „pierwotną ociężałością” ludzi (którą pozostałe czynniki muszą przezwyciężyć);
  • uwarunkowania osobiste (Lee 1966: 47-57).

Czynniki wypychające i przyciągające mogą zaistnieć zarówno w miejscu wyjścia, jak i w miejscu dojścia. Migracja staje się prawdopodobna w momencie, kiedy czynniki wypychające zdominują to pierwsze miejsce, a czynniki przyciągające – drugie, zaś czynniki zakłócające nie będą na tyle silne, by uniemożliwić przemieszczenie się. Wszystkie te czynniki dotyczą przede wszystkim jednostek, a nie całych grup, ale mogą ulegać modyfikacji pod wpływem osób trzecich (rodziny, przyjaciół czy sieci społecznych, o czym wprost Lee jednak nie pisze). W porównaniu do ekonomicznych i części socjologicznych teorii migracyjnych, Lee nie traktuje wymienionych przyczyn jako całkowicie obiektywnych i niezależnych od jednostek. Wszystkie te uwarunkowania posiadają mniej lub bardziej subiektywny charakter: dla różnych jednostek i grup to samo zjawisko może mieć przyciągający, obojętny czy nawet odpychający charakter (Lee 1966: 47-57). Być może to subiektywne postrzeganie czynników wypychających, przyciągających i zakłóceń Lee nazywa „uwarunkowaniami osobistymi”, opisywanymi przez niego dość enigmatycznie (Górny, Kaczmarczyk 2003: 40). Ogólna przewaga czynników wypychających w danej decyzji ma jednocześnie wskazywać na motywację negatywną migrantów, przewaga zaś czynników przyciągających – motywację pozytywną (Lee 1966: 53-57).

Nie ulega wątpliwości, że w wypadku emigrantów z Polski lat 1980. – zarówno politycznych, jak i zarobkowych – największe znaczenie miały czynniki wypychające i motywacja negatywna. Decydowała najczęściej kombinacja (w różnych proporcjach) poczucia braku swobód politycznych, niedoborów materialnych, niskiego standardu życia, niewielkich perspektyw. Nie można jednak zapomnieć o wadze osobistych wyborów i decyzji. Większa atrakcyjność polityczna i ekonomiczna krajów, do których wyjeżdżali, pozwala ponadto na wzięcie pod uwagę również czynników przyciągających.

Model Everetta Lee można stosunkowo łatwo zastosować w badaniach makro, skupiających się na migrantach zarobkowych, a także w skali prozopograficznej, gdy wnikliwie analizujemy biografie poszczególnych osób. Autor tych rozważań spróbował – na próbie około 30 relacji osób osiadłych w Australii (w większości w latach 1980.) – wykorzystać tę drugą możliwość. Okazuje się, że choć model Lee pozwala na szczegółowe odtworzenie indywidualnych przyczyn migracji, nie ułatwia (a wręcz przeciwnie) próby rozróżnienia pomiędzy emigrantami politycznymi a zarobkowymi. Im staranniej analizujemy czynniki wypychające i przyciągające, tym wyraźniej widzimy wielowarstwowe przenikanie się motywacji, w wielu wypadkach niemożliwych do zhierarchizowania.

W charakteryzowaniu australijskiej Polonii lat 1980. przydatne mogą okazać się jeszcze starsze koncepcje. Marcin Kula (1995: 142-143) podkreśla, że do badania procesów migracyjnych okresu PRL da się wykorzystać teorie Floriana Znanieckiego. Za szczególnie przydatne uczony ten uznaje postulowane przez Znanieckiego analizowanie motywów wyjazdowych za pomocą zbierania subiektywnych świadectw uczestników procesu historycznego. Współczesny badacz zjawisk społecznych – w tym migracyjnych – badając prywatną korespondencję, dzienniki, osobiste zapiski itp., nie może pominąć zaproponowanego przez wybitnego polsko-amerykańskiego socjologa podejścia badawczego, nazywanego „współczynnikiem humanistycznym”. Uczony musi skupić się na analizowaniu subiektywnych motywacji badanych aktorów społecznych, bo tylko przyjęcie ich perspektywy pozwala odtworzyć i zrozumieć realne zjawiska społeczne i działanie członków badanych grup społecznych. Postulaty Znanieckiego zbliżają się tym samym do koncepcji Verstehen (zrozumienia) Maxa Webera czy też współodczuwania (Einfuehlung) Wilhelma Diltheya. Rzeczywistość społeczna jest postrzegana nie jako obiektywny, z założenia dany byt, lecz jako byt doświadczany przez ludzi i przez to doświadczenie tworzony (Znaniecki 1971). To subiektywny obraz świata, konstruowany przez członków grupy społecznej i przetwarzany przez samą grupę (w interakcjach wewnętrznych i zewnętrznych) jest przedmiotem badań nauk społecznych.

Wydaje się, że idea współczynnika humanistycznego przebija się we wspominanej koncepcji push-pull factors Everetta Lee, a zwłaszcza w podkreślaniu subiektywnego charakteru postrzegania czynników migracyjnych. Idee Znanieckiego wyraźnie korespondują też z późniejszymi rozważaniami Marvina Harrisa (1976: 329-350; 1980), który zwrócił uwagę na dwie perspektywy antropologicznego opisu rzeczywistości: etyczną (wywodzoną od słowa „fonetyka” – phon-etic) i emiczną (od „fonemiki” – phon-emic). Ta pierwsza miała charakteryzować tradycyjnego badacza-analityka, druga zaś reprezentowała punkt widzenia uczestników opisywanych zdarzeń. Posługując się tą terminologią, można powiedzieć, że Znaniecki przezwyciężył ten podział, proponując uczonym podejście emiczne. Wydaje się ono niezbędne w analizie motywacji wyjazdowych, choć ma bardziej charakter uniwersalnego zalecenia badawczego niż konkretnego modelu teoretycznego. Okazało się bardzo przydatne w prozopograficznych badaniach motywacji migracyjnych Polaków przybyłych do Australii. W duchu Znanieckiego można interpretować badania nad utrzymaniem kultury i języka polskiego przez polską disaporę na Antypodach, prowadzone przez Jerzego Smolicza i jego współpracowników (Harris, Smolicz 1984; Secombe, Smolicz: 1990).

W myśli Znanieckiego pojawia się jeszcze inna ważna z naszego punktu widzenia koncepcja: teoria modernizacji. W pracy Chłop polski w Europie i Ameryce Znaniecki wraz z Williamem Thomasem dokonał porównania życia polskiego chłopa w „starym” świecie przed emigracją (zdominowanym przez tradycję) z życiem w „nowym” świecie po emigracji (zdominowanym przez nowoczesność). Ruch migracyjny byłby zatem drogą ku modernizacji (Thomas, Znaniecki 1918-1920, 1976; Knöbl 2006: 734-746). Jakkolwiek dzisiaj klasyczna optyka modernizacyjna w badaniach nad migracjami została w pewnym stopniu zarzucona (Praszałowicz 2007: 32-33), to jednak nietrudno odnaleźć element przejścia od zacofania (przede wszystkim ekonomicznego) do nowoczesności w biografiach polskich emigrantów lat 1980., i to nie tylko zarobkowych. W końcu w zdecydowanej większości zamieniali oni pogrążoną w zapaści gospodarczej PRL na państwo bogatsze (co, rzecz jasna, nie oznaczało automatycznego podniesienia statusu materialnego). Doświadczenie modernizacji zmniejszało koszty migracji i ułatwiało aklimatyzację, co potwierdza wiele źródeł (ustnych i pisanych) wykorzystanych przez autora.

Obranie postawy emicznej w śledzeniu motywacji wyjazdowych może współgrać z modelami psychologicznymi – zwłaszcza tymi, które odnoszą się do migracyjnego procesu decyzyjnego. Nasze spojrzenie może wzbogacić psychologiczno-społeczna teoria procesu decyzyjnego, ogłoszona w 1981 r. przez psychologa i demografa Geralda Haberkorna. Badacz ten zaproponował cztero- bądź pięcioetapowy model procesu decyzyjnego, jaki podejmuje jednostka, skłaniając się ku migracji. Na pierwszym etapie jednostka ta dostrzega jakiś problem czy zadanie (np. pauperyzację, utratę pracy, chęć wzbogacenia się), wchodzi w fazę konfrontacji i próbuje ocenić swą sytuację (ocena ta zależy od cech indywidualnych, motywacji, ale też charakteru relacji ze wspólnotą) (Haberkorn 1981: 252-278). Wśród tych problemów można by zapewne wliczyć naciski polityczne, z kolei w czynnikach wpływających na ocenę problemu stosowne byłoby odwołać się do roli sieci społecznych.

Drugi etap polega, według Haberkorna, na dokonaniu przeglądu możliwości poradzenia sobie z zauważonym problemem. Postrzeganie tych możliwości jest powiązane z predyspozycjami jednostki oraz normami społecznymi, którym się podporządkowuje (Haberkorn 1981: 252-278). Jedną z tych możliwości jest migracja.

Trzeci, kluczowy etap to ocena tych możliwości: rachunek zysków i strat oraz wybranie opcji uznanej za najlepszą. Wybór nie oznacza jeszcze realizacji: należy go skonfrontować z kontekstem społecznym (od rodziny, przez znajomych i przyjaciół, po normy społeczne) (Haberkorn 1981: 252-278). Tutaj warto byłoby dodać, że ocena i konfrontacja odbywa się również w kontekście politycznym, a polityka migracyjna władz odgrywa rolę kluczową.

Sama konfrontacja realizuje się na etapie czwartym. Kiedy decyzja spotyka się z akceptacją społeczną, proces decyzyjny kończy się. W wypadku braku akceptacji dochodzi do etapu piątego: obrony i podtrzymania własnej decyzji (nie można chyba też wykluczyć innej możliwości: odstąpienia od podjętej wcześniej decyzji) (Haberkorn 1981: 252-278). Wydaje się, że koncepcja Haberkorna, uzupełniona o wymiar polityczny, stanowi przydatne narzędzie do badań nad emigracją z Polski w latach 1980. Autor wykorzystał je głównie do analizy zebranych w Australii wypowiedzi świadków epoki. Pomysły tego badacza – w przeciwieństwie do wielu innych modeli – okazały się łatwe do zastosowania w praktyce i porządkowały wspomnienia migrantów.

Wokół aklimatyzacji

Badając losy migrantów z Polski do Australii w latach 1980., należy nie tylko analizować motywacje wyjazdowe i samą migrację, lecz także – w dalszej kolejności – oceniać koszty migracji i śledzić strategie przystosowawcze w kraju osiedlenia. Uczeni interesujący się tymi zagadnieniami najczęściej piszą o integracji i asymilacji. Ta pierwsza zakłada znalezienie sposobu życia w nowym otoczeniu bez konieczności zerwania z odrębną tożsamością kulturową. Druga z kolei oznacza oderwanie od kontekstu kraju wyjścia (lub dążenie do tego oderwania) w imię przyswojenia nowego zestawu praktyk społeczno-kulturowych w kraju przybycia (Praszałowicz 2007: 33). Aktywność polityczna niektórych emigrantów solidarnościowych na pewno przyczyniała się do spowolnienia jednego i drugiego zjawiska. W praktycznym zastosowaniu tych terminów należy – z racji wspominanego chaosu pojęciowego – sprecyzować, co konkretnie oznaczają one w przeprowadzonych badaniach. Za ich pomocą można niuansować różnorodne strategie przystosowawcze (wykluczające), obierane przez migrantów. Jednocześnie dla badań migracji solidarnościowej do Australii problematyka ta nie okazała się najważniejsza: obranie krótkiego przedziału czasowego (1980-1989) utrudnia prześledzenie procesualnych cech strategii przystosowawczych.

Bardzo obecnie modna koncepcja transnarodowości (transnationalism) również może okazać się przydatna dla naszych poszukiwań. W teorii tej, w różnych jej odmianach, zwraca się uwagę na fakt jednoczesnego funkcjonowania migrantów w kilku (najczęściej dwóch) przestrzeniach społeczno-kulturowo-politycznych. Zjawisko to nie tylko warunkuje specyfikę ich życia (np. spowalnia integrację czy asymilację), ale także wpływa na owe przestrzenie (Praszałowicz 2007: 21). Przykładem takich wpływów mogą być, z jednej strony, kontakty Polaków z działaczami emigracyjnymi (np. w formie transportu darów, wymiany korespondencji itp.), a z drugiej, strategie przyjmowania/nieprzyjmowania emigrantów politycznych z Polski, wypracowywane w danym państwie.

Z koncepcją tą koresponduje pojęcie „transmigrantów” jako migrantów budujących swą autodefinicję w odniesieniu do więcej niż jednego państwa (Glick Schiller et al. 1995: 48). Autodefinicja ta może mieć wybitnie polityczny charakter. Nina Glick Schiller et al. (1995: 56-57) jako przykład środowiska transmigrantów podają grupy Haitańczyków, osiedlonych w USA, walczących w latach 1980. z funkcjonującym na wyspie reżimem Jean-Claude’a Duvaliera, a także imigrantów filipińskich, w tym samym czasie lobbujących w Stanach Zjednoczonych przeciwko reżimowi Ferdinanda Marcosa. Grupy emigrantów solidarnościowych – zwłaszcza te podejmujące działalność publiczną w Australii – można by zaliczyć do tej samej kategorii.

Emigracyjne inicjatywy i organizacje solidarnościowe można ponadto zaliczyć do specyficznego rodzaju aktywności lokalnych społeczności etnicznych – kolejnego terminu powszechnie stosowanego w badaniach migracyjnych. Jak podaje Ewa Morawska (1988: 371), lokalna społeczność etniczna to ograniczony przestrzennie system interakcji, wspierany przez zespół instytucji oraz kontrolę społeczną i wytwarzający consensus w sferze wartości kulturowych. Dla Polonii australijskiej taka definicja wydaje się trudna do zastosowania: poszczególne ośrodki były na tyle niewielkie (w porównaniu do ogółu społeczeństwa), na tyle rozproszone geograficznie, a ich członkowie na tyle „transnarodowi”, że wszystkie cechy charakterystyczne dla lokalnej społeczności etnicznej nie mogły zaistnieć. Bardziej dla nas odpowiednia będzie zapewne szersza definicja Doroty Praszałowicz (2007: 28), wymieniająca trzy elementy wyróżniające taką społeczność: terytorium (np. dane miasto), sieć stosunków społecznych (kontakty między emigrantami) oraz poczucie więzi czy przynależności (np. do „polskości” lub Solidarności). Ogólnikowość takiej definicji sprawia jednak, że jej użycie w niewielkim stopniu pozwala na teoretyczną interpretację danych faktograficznych.

Na pewno w wypadku australijskich inicjatyw solidarnościowych, podejmowanych przez niektórych migrantów, nie dochodziło raczej do zjawiska nazwanego przez Raymonda Bretona (1964: 193-205) „etniczną kompletnością instytucjonalną” – czyli sytuacji, w której migranci tworzą za granicą zamknięty, samowystarczalny świat.

Uchodźcy odysejscy i rubikońscy

W świetle powyższych rozważań, dotyczących zarówno teorii uchodźczych, jak i motywacji migracyjnych oraz procesów aklimatyzacyjnych, najbardziej inspirującą dla badań polskiej emigracji w Australii teorią związaną z migracjami politycznymi okazała się koncepcja wspominanej Danièle Joly (2002: 3-23), która w zaproponowała podział uchodźców politycznych na „odysejskich” (Oddyssean refugees) i „rubikońskich” (Rubicon refugees). Do tych pierwszych zaliczają się osoby, które uczestniczyły w jakimś zbiorowym projekcie w kraju wyjścia i przeniosły go do kraju przyjmującego, definiując swą tożsamość przede wszystkim wokół utraconej ojczyzny. Ci drudzy z kolei zerwali więzy z krajem wyjścia, a w kraju przyjmującym nie prowadzili (albo przestali prowadzić) działalności zorientowanej na państwo, z którego wyszli.

Joly, wyróżniając kategorię uchodźców odysejskich, myślała przede wszystkim o takich społecznościach, jak Kurdowie, Palestyńczycy czy Chilijczycy, a także umieszczała je w szerszym kontekście czasowym, biorąc pod uwagę zmiany pokoleniowe. W tym sensie jej analiza nie przystaje bezpośrednio do emigrantów z Polski lat 1980., ale może przydać się przy odtwarzaniu stosunku „nowych” emigrantów do wcześniejszych pokoleń (i odwrotnie). Joly niekiedy stosuje też zbyt surowe z naszego punktu widzenia kryteria zaliczenia do danej kategorii, stawiając zbyt wysoki mur między uchodźcami a społecznościami (zarówno wyjściowymi, jak i przyjmującymi) (Joly 2002: 13-15). Nie dostrzega również tak istotnego dla naszego tematu zagadnienia „fałszywych” uchodźców. Jej rozważania przydają się zatem tylko w specyficznych kontekście: mogą pomóc w odtwarzaniu motywacji i działań aktywnych politycznie działaczy polonijnych – niezależnie od ich formalnego statusu jako uchodźców, a nawet niezależnie od daty osiedlenia się na Antypodach.

W tej perspektywie stwierdzenia brytyjskiej badaczki wydają się dobrze charakteryzować aktywnych politycznie migrantów wywodzących się z Solidarności. Według Joly uchodźcy odysejscy nie oznaczają jedynie ofiar struktury konfliktu w ich macierzystym kraju, lecz także osoby w pozytywny sposób zaangażowane w polityczną walkę i tworzenie projektu społeczeństwa w swej ojczyźnie, projektu, który zabrały ze sobą na wygnanie – w ten sposób angażują się w życie swej ojczyzny, pomimo porażki, jakiej zaznały (Joly 2002: 9).

Opis ten zgadza się z motywacjami wielu emigrantów – członków Solidarności, a może i wcześniejszych pokoleń polonijnych zaangażowanych w działalność publiczną. Można dodać, że bezpośrednie zaangażowanie w ów projekt nie było konieczne – wystarczyło wyrobienie w sobie postawy względem tego projektu (co dotyczyło np. tych przedstawicieli Polonii, którzy osiedlili się w Australii przed 1980 r. i aktywnie działali na rzecz Solidarności). Równie trafne wydają się dalsze wywody Joly: Uchodźcy odysejscy często organizują się w stowarzyszenia polityczne. Tworzą gęste ponadnarodowe sieci kontaktów, posiadające formalne struktury, a także podzielające poglądy i strategie działań (…). Struktura konfliktu istniejąca w kraju macierzystym (…) wciąż determinuje sposób organizacji społecznej tych uchodźców (Joly 2002: 12). Taka organizacja zakładała symboliczne obchody rocznic, a także tworzenie rozmaitych komitetów pomocowych, wspierających krajowe dzieła poprzez ich nagłaśnianie i finansowanie (Joly 2002: 13).

Skojarzenia z Solidarnością wydają się oczywiste, podobnie jak z ogólnie krytycznym stosunkiem większości Polonii (nie tylko australijskiej) do PRL. Wymienione przez Joly cechy charakteryzowały typowe emigracyjne struktury solidarnościowe na Zachodzie, powstałe w latach 1980. – niezależnie od środowisk, które je animowały. Autorka zauważa także (choć chyba nie do końca docenia) przeciwstawny potencjał tkwiący w tej „strukturze konfliktu”: tendencję do wewnętrznych sporów, podziałów, oskarżeń o „zdradę”, „kolaborację” itp. – a tych wśród polskich środowisk emigracyjnych całego świata nie brakowało.

Trzeba raz jeszcze podkreślić, że teoretyczne kategoryzacje, takie jak ta proponowana przez Joly, są tylko idealnym i uproszczonym ujęciem bardziej skomplikowanej rzeczywistości, w której ogólne modele i tendencje były filtrowane przez indywidualne predyspozycje i osobowości, jak również „zolbergowskie” struktury pośrednie i sieci społeczne (charakter związków rodzinnych itp.) oraz ogólne uwarunkowania np. geopolityczne. Sama Joly przyznaje, że w praktyce grupa nigdy nie jest homogeniczna, a stopień politycznego zaangażowania jej członków może być zróżnicowany (Joly 2002: 14). Można to rozumowanie jeszcze zradykalizować – podział na uchodźców odysejskich i rubikońskich nie uwzględnia sytuacji pośrednich: jak sugerowaliśmy, wielu działaczy Solidarności (owego zbiorowego projektu) nie podjęło za granicą żadnej aktywności, zdarzało się za to i tak, że osoba mało aktywna w Polsce angażowała się we wspieranie polskiej opozycji w Australii. Co więcej, można pokusić się o stwierdzenie, że nierzadko postawy odysejskie i rubikońskie potrafiły współwystępować. Podstawowym elementem konstytuującym możliwość ewolucji i zmiany jest czas, chociaż owo współwystępowanie może pojawić się na przestrzeni jednego pokolenia.

Wśród aktywnych działaczy solidarnościowych za granicą bez wątpienia można doszukać się zarówno elementów odysejskich, jak i rubikońskich. Udział w zbiorowym projekcie w kraju wyjścia w oczywisty sposób pasuje do tych pierwszych. Z kolei pisząc o tych drugich, Joly bierze również pod uwagę rozproszenie danej społeczności w wielu krajach na całym świecie, co dobrze oddaje charakter emigracji lat 1980. Co prawda do jej aktywnych członków nie przystaje stwierdzenie, że emigranci rubikońscy odwrócili się od ojczyzny i nie przejawiali wobec niej przywiązania, niemniej przekonanie Joly, że w kategorii tej łatwiej niż u odysejczyków może zaistnieć postawa akceptacji wobec rzeczywistości kraju przyjmującego – wydaje się pasować. Niesprzeczne z postawą części polskich emigrantów są ponadto dwie inne cechy uchodźców rubikońskich: niechęć wobec (lub niemożność) powrotu do kraju oraz niewykluczanie asymilacji (Joly 2002: 16-17).

Joly nie konstruuje przy tym sztywnego rozgraniczenia, sugerując, że kraj wyjścia może dla uchodźców rubikońskich stanowić, mimo wszystko, pewien punkt odniesienia. Podkreśla też, że potrafią oni rozwijać społeczne instytucje tożsamościowe, takie jak centra pomocy, ośrodki edukacyjne, organizacje religijne itp. Różnica polega na tym, że instytucje tworzone przez uchodźców rubikońskich mają za punkt odniesienia „strukturę konfliktu” w kraju przyjmującym, natomiast organizacje uchodźców odysejskich większy nacisk kładą na „strukturę konfliktu” kraju wyjścia (Joly 2002: 19-21).

Mimo tych wszystkich zastrzeżeń dotyczących niebezpieczeństwa tworzenia zbyt uogólniających teorii, można zaryzykować stwierdzenie, że w latach 1980. postawy odysejskie częściej występowały wśród emigrantów politycznych, rubikońskie zaś – wśród emigrantów zarobkowych (przy całej niejasności podziału na te dwie kategorie). Model Joly trzeba przy tym traktować jako jedną z wielu metod służących scharakteryzowaniu badanej grupy, a nie jako sztywną wytyczną warsztatową.


W ramach opartego na konfrontacji źródeł z teoriami podsumowania tych fragmentarycznych rozważań można zaproponować pojęcie, które należy traktować jako głos w dyskusji na temat teorii migracyjnych: migracyjny punkt krytyczny. Migracyjny punkt krytyczny powstawał w tym momencie, kiedy najróżniejsze czynniki wypychające – osobiste, materialne, polityczne czy deprywacyjne – osiągały poziom decyzji migracyjnej. Z kolei nawet wybitnie polityczne uwarunkowania takiej decyzji sprowadzają się ostatecznie do dwóch sfer: indywidualnej i społecznej.

W jaki sposób? Dla wielu wyjeżdżających z przyczyn politycznych funkcjonowanie w polskim kontekście społecznym okazywało się po prostu zbyt trudne, zarówno z perspektywy indywidualnej, jak i relacji międzyludzkich. Praktycznie wszyscy przepytani przez autora świadkowie epoki (w ramach badań nad Polonią australijską) mówili o stanie niepewności, niepokoju i pewnej beznadziei, dominującym w ostatnich miesiącach pobytu w Polsce. Doświadczali nie tylko szykan czy też po prostu uwięzienia, ale przede wszystkim poczucia braku wyjścia: dalsza działalność opozycyjna była praktycznie niemożliwa, a dostosowanie się do obowiązujących norm politycznych – niemożliwe do pogodzenia z wyznawanym systemem wartości. Na płaszczyźnie stosunków międzyludzkich rozmówcy podkreślali ciągłą podejrzliwość, obawy przed prowokatorami, donosicielami, a także to, że nie chcieli się zgodzić na takie podejście do innych ludzi i przestać ufać otoczeniu, bliskim. Taka sytuacja była dla nich nie do zniesienia. W ten sposób wyczerpywały się sposoby funkcjonowania w doświadczanym kontekście społecznym (państwowym) z zachowaniem zinternalizowanego systemu wartości. W wypadku niektórych stan ten zapoczątkowały kwestie polityczne, ale stanowiły one tylko impuls do podjęcia osobistej decyzji motywowanej społecznie.

W wypadku polskich migrantów do Australii z lat 1980., w których motywacjach wyjazdowych czynniki materialne i polityczne stanowiły nierozerwalną całość (w różnych i formach), można pokusić się o rozwinięcie kategorii deprywacji w ogólną definicję „migracji braku”. Klasyczne czynniki wypychające o zabarwieniu ekonomicznym połączyły się tu z czynnikami charakterystycznymi dla teorii uchodźczych, tworząc nową, wychodzącą poza te tradycyjne klasyfikacje wartość. Zdecydowana większość wyjeżdżających – bogatszych i biedniejszych, zaangażowanych politycznie i niezaangażowanych – poczuła, że życie w Polsce nie jest perspektywiczne, że w kraju tym nie ma dla nich przyszłości. Ogólne niezadowolenie z życia w Polsce dotyczyło zarówno sytuacji materialnej, jak i politycznej – mimo że niektórzy migranci ani nie angażowali się politycznie, ani nie cierpieli biedy. Wyjechali, bo chcieli realizować swoje cele osobiste i zawodowe, lepiej urządzić sobie życie, wyzbyć się wszechobecnego w PRL skrępowania i absurdów życia codziennego. Z tej perspektywy wyodrębnianie emigracji politycznej i zarobkowej wydaje się niepotrzebne.

W uzupełnieniu do kilkufazowej teorii procesu decyzyjnego Geralda Haberkorna (1981) warto podkreślić znaczenie dwóch podstawowych momentów decyzyjnych: pierwszy to samo zdecydowanie się na wyjazd, drugi dotyczy wyboru kraju docelowego. W tym pierwszym główną rolę mogły odgrywać czynniki ekonomiczne, polityczne lub/i deprywacyjne. W drugim decydujące okazywały się często uwarunkowania migracji łańcuchowej: posiadanie w danych kraju rodziny, przyjaciół.

Należy przy tym wyraźnie podkreślić, że staramy się opisać tylko tendencje, a nie wszystkie możliwe przypadki. W historii badań nad migracjami nie udało się jeszcze skonstruować teorii, która łączyłaby jednocześnie wszystkie jednostkowe przypadki w skali mikro z trendami obserwowanymi w skali makro. Ta bariera metodologiczna przypomina dylematy fizyków, zmagających się z pogodzeniem teorii kwantowej z teorią grawitacji. Jest oczywiście prawdą, że badacze migracyjni wypracowują przede wszystkim teorie migracji zarobkowych, bo takie właśnie dominują w najnowszej historii świata. Zarazem nie ulega wątpliwości, że fakt emigracji z powodu wojny czy prześladowania politycznego w kraju pochodzenia nie oznacza automatycznie otrzymania statusu uchodźcy. Nie zmienia to jednak podstawowego problemu: brakuje spójnego modelu, który uwzględniłby zarówno strategie polityczne państw, jak i motywacje migracyjne i inne aspekty transferu kulturowego.

Czynnikiem wpływającym na hierarchię uwarunkowań decyzyjnych jest na pewno czas migracji, a ściślej: fakt, czy dany migrant podejmuje decyzję w okresie koniunktury migracyjnej, czy poza nią. W tym drugim wypadku większą rolę zdaje się odgrywać indywidualna decyzja, a nie sieć uwarunkowań społecznych. Wciąż jednak może ona mieć kontekst polityczny, materialny czy osobisty.

Na zakończenie podkreślmy wyraźnie zaznaczany już postulat: w próbach dociekania prawdy historycznej najlepsze wydaje się obranie postawy eklektycznej – korzystanie z możliwie wielu teorii, metodologii i paradygmatów badawczych. Postulat ten formułowano już w literaturze migracyjnej. Takie podejście jest zasadne, gdyż rzeczywistość nigdy nie jest jednowymiarowa i nie da się podporządkować jednemu paradygmatowi. Dlatego też w badaniach emigracji solidarnościowej warto żonglować wszystkimi skalami (od perspektywy makroekonomicznej, przez sieci społeczne Zolberga, po indywidualną biografistykę), wykorzystywać humanistyczną socjologię Znanieckiego, rozmaite teorie socjologiczne (od Everetta Lee po Aristide’a Zolberga), psychologiczne (np. Haberkorna) czy też interdyscyplinarne badania zjawiska uchodźstwa. Nie ulega wątpliwości, że zasada „współczynnika humanistycznego” Znanieckiego, push and pull factors Everetta Lee i psychologiczno-społecznych czynników procesu decyzyjnego Geralda Haberkorna mogą się doskonale uzupełniać. Przefiltrowanie ich z kolei przez teorie uchodźstwa i strategie polityczne państw zaangażowanych w proces migracyjny pozwala na umieszczenie badanej grupy w kontekście geopolitycznym i (ewentualnie) ideologicznym.

Otwartą pozostaje kwestia, czy taki zabieg jest w stanie doprowadzić do definitywnych rozwiązań badawczych. Autor niniejszych rozważań starał się zastosować takie eklektyczne podejście w empirycznych badaniach nad Polonią australijską w latach 1980. Pomogło ono sprecyzować wiele istotnych wątków związanych z procesem migracyjnym (od decyzji po strategie przystosowawcze), a także zrozumieć ograniczenia związane z oficjalnym kwalifikowaniem migracji z Polski w tym czasie i polityką poszczególnych państw zaangażowanych w ten proces. Jednocześnie – prócz ograniczonej przydatności pomysłów Danièle Joly (2002) i Stephane’a Dufoix (1999) – wykorzystane koncepcje nie przyczyniły się w wydatnym stopniu do ustalenia, dlaczego niektórzy emigranci podjęli działalność polityczną, a zdecydowana większość pozostałych – nie.

Przeprowadzone badania niosą ze sobą dodatkową, a istotną słabość: żadna z teorii – mimo prób żonglowania różnymi perspektywami – nie pozwoliła na przyjęcie uniwersalnego klucza, który pozwoliłby na opisanie zdecydowanej większości (jeśli nie wszystkich) zjawisk związanych z migracją Polaków lat 1980. do Australii. Odgrywają one rolę inspirującą i niekiedy wyjaśniającą, ale raczej nie konstytutywną. Można się zastanawiać, czy świadczy to o słabości teorii, czy autora.


1 Przyjęta metoda subiektywnej użyteczności na pewno nie jest doskonała: autor, zaznajomiony uprzednio z literaturą przedmiotu, po prostu odnajdował w analizowanym materiale źródłowym informacje, zjawiska czy wątki, które uznawał za wpisujące się w dany model teoretyczny, bądź też wyraźnie podające go w wątpliwość.

2 AIPN, 1594/828, Biuro Paszportów MSW, Migracje zewnętrzne 1985. Informacja statystyczna, Warszawa, marzec 1986 r. – tajny załącznik, k. 143-154.

3 Rozważania w tym akapicie oparte są na przygotowywanej przez autora monografii dotyczącej solidarnościowych inicjatyw podejmowanych w Australii w latach 1980-1989. Praca powinna ukazać się drukiem w 2014 r.

4 Autoryzowana relacja Seweryna Ozdowskiego, 17-20 lutego 2013 r.

5 Zob. tekst konwencji w: Konwencja ONZ dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. (Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 515); Protokół ONZ dotyczący statusu uchodźców, sporządzony w Nowym Jorku dnia 31 stycznia 1967 r. (Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 517).

6 Zob. Konwencja dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28 lipca 1951 r.; Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 515 i 517; rozdział 1, artykuł 1.

7 Autoryzowana relacja Henry’ego Lemaniaka, 18 marca 2013 r.



10 Autoryzowana relacja Johna Besemeresa, 14 marca 2013 r.


Babiński G., Chałupczak H. (red.) (2006). Diaspora polska w procesach globalizacji. Stan i perspektywy badań. Kraków: Grell.

Bommes M., Morawska E. T. (red.) (2005). International Migration Research: Constructions, Omissions and the Promises of Interdisciplinarity. Aldershot, Burlington: Ashgate Pub Ltd.

Böröcz J., Portes A. (1989). Contemporary Immigration. Theoretical Perspectives on its Determinants and Models of Incorporation. International Migration Review 23(3): 606-630.

Breton R. (1964). Institutional Completeness of Ethnic Communities and Personal Relations of Immigrants. American Journal of Sociology 70(2): 193-205.

Brettell C., Hollifield J. F. (red.) (2000). Migration Theory: Talking Across Disciplines. Nowy Jork, Londyn: Routledge.

Brown A. A., Neuberger E. (red.) (1977). International Migration. A Comparative Perspective. Nowy Jork: Academic Press.

Castles S. (2003). Towards a Sociology of Forced Migration and Social Transformation. Sociology 37(1): 13-34.

de Jong G. F., Gardner R. W. (red.) (1981). Migration Decision Making: Multidisciplinary Approaches to Microlevel Studies in Developed and Developing Countries. Nowy Jork: Pergamon Press.

Dufoix S. (1999). Les légitimations politiques de l’exil. Genèses 34(1): 53-79.

Erdmans M. P. (1998). Opposite Poles. Immigrants and Ethnics in Polish Chicago, 1976-1990. University Park: Pennsylvania University Press.

Faist T. (1997). The Crucial Meso-Level, w: T. Hammar (red.), International Migration, Immobility, and Development: Multidisciplinary Perspectives, s. 187-217. Oxford, Nowy Jork: Berg.

Faist T. (2000). The Volume and Dynamics of International Migration and Transnational Social Spaces. Oxford, Nowy Jork: Clarendon Press.

Furdal A., Wysoczański W. (red.) (2006). Migracje. Dzieje, typologia, definicje. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Glick Schiller N., Basch L., Szanton Blanc C. (1995). From Immigrant to Transmigrant: Theorizing Transnational Migration. Anthropological Quarterly 68(1): 48-63.

Goss J., Lindquist B. (1995). Conceptualizing International Labour Migration: A Structuration Perspective. International Migration Review 29(2): 317-351.

Górny A., Kaczmarczyk P. (2003). Uwarunkowania i mechanizmy migracji zarobkowych w świetle wybranych koncepcji teoretycznych. Warszawa: Instytut Studiów Społecznych UW.

Górny A., Stola D. (2001). Akumulacja i wykorzystanie migracyjnego kapitału społecznego, w: E. Jaźwińska-Motylska, M. Okólski (red.), Ludzie na huśtawce. Migracje między peryferiami Polski i Zachodu, s. 188-205. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Gurak D. T., Cases F. (1992). Migration Networks and the Shaping of Migration Systems, w: M. M. Kritz, L. L. Lim, H. Zlotnik, International Migration Systems: A Global Approach, s. 150-176. Nowy Jork, Oxford: Clarendon Press.

Haberkorn G. (1981). The Migration Decision-Making Process: Some Social-Psychological Considerations, w: G. F. de Jong, R. W. Gardner. (red.), Migration Decision Making: Multidisciplinary Approaches to Microlevel Studies in Developed and Developing Countries, s. 252-278. Nowy Jork: Pergamon Press.

Harris M. (1976). History and Significance of the Emic/Etic Distinction. Annual Review of Anthropology 5: 329-350.

Harris M. (1980). Culture, People, Nature: An Introduction to General Anthropology. Nowy Jork: Harper & Row Limited.

Harris R. M., Smolicz J. J. (1984). Australijczycy polskiego pochodzenia. Studium adaptacji i asymilacji młodego pokolenia. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Hirschman C., Kasinitz P., DeWind J. (red.) (1999). Handbook of International Migration. The American Experience. Nowy Jork: Russell Sage Foundation.

Holzer J. (red.) (1989). Współczesne migracje i metodyka ich badania. Warszawa: Szkoła Główna Planowania i Statystyki.

Iglicka K. (1995). Migracje zagraniczne w świetle najnowszych ujęć teoretycznych. Studia Demograficzne 3: 19-34.

Iglicka K. (1997), Przyczyny migracji z Polski w latach 1945-1990, w: E. Zamojski (red.), Migracje i społeczeństwo, t. 2, s. 97-113. Warszawa: Instytut Historii PAN.

Iglicka K. (1998). Analiza zachowań migracyjnych na podstawie wyników badania etnosondażowego migracji zagranicznych w wybranych regionach Polski w latach 1975-1994. Warszawa: Wydawnictwa SGH.

Jaźwińska-Motylska E., Okólski M. (1996). Causes and Consequences of Migration in Central and Eastern Europe. Podlasie and Śląsk Opolski: Basic Trends in 1975-1994. Warszawa: Instytut Studiów Społecznych UW.

Joly D. (2002). Odyssean and Rubicon Refugees: Toward a Typology of Refugees in the Land of Exile. International Migration Review 40(6): 3-23.

Joly D., Nettleton C., Poulton H. (1992). Refugees: Asylum in Europe? Londyn: Westview.

Jupp J. (2002). From White Australia to Woomera: The Story of Australian Immigration. Cambridge: Cambridge University Press.

Kałuski M. (1985). The Poles in Australia. Melbourne: Australasian Educa Press.

Knöbl W. (2006). Teorie, które nie przeminą: nie kończąca się historia teorii modernizacji, w: A. Jasińska-Kania, L. M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne, t. 2, s. 734-746. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Kritz M. M., Keely C. B., Tomasi S. M. (red.) (1981). Global Trends in Migration. Theory and Research on International Population Movements. Nowy Jork: Jerome S Ozer Pub.

Kritz M. M., Lim L. L., Zlotnik H. (1992). International Migration Systems: A Global Approach. Nowy Jork, Oxford: Clarendon Press.

Kubiak H., Paluch A. K. (red.) (1980). Założenia teorii asymilacji. Kraków: Ossolineum.

Kula M. (1995). Emigracja z realnego socjalizmu: ekonomiczna i polityczna zarazem. Sprawy Narodowościowe. Seria nowa 2: 142-146.

Kunz E. F. (1973). The Refugee in Flight: Kinetic Models and Forms of Displacement. International Migration Review 7(2): 125-146.

Kunz E. F. (1981). Exile and Resettlement: Refugee Theory. International Migration Review 15(1-2): 42-51.

Lee E. S. (1966). A Theory of Migration. Demography 3(1): 47-57.

Leuner B. (2008). Migration, Multiculturalism and Language Maintenance in Australia. Polish Migration to Melbourne in the 1980s. Bern: Peter Lang.

Lucassen L. (1999). Migration, Migration History, History: Old Paradigms and New Perspectives. Bern: Peter Lang.

MacDonald J. S., MacDonald L. D. (1964). Chain Migration. Ethnic Neighborhood Formation and Social Networks. The Milbank Memorial Fund Quarterly 42(1): 82-97.

Massey D. S. (1988). International Migration and Economic Development in Comparative Perspective. Population and Development Review 14(3): 383-413.

Massey D. S. (1990a). Social Structure, Household Strategies and the Cumulative Causation of Migration. Population Index 56(1): 3-26.

Massey D. S. (1990b). The Social and Economic Origins of Immigration. Annals of the American Academy of Political and Social Sciences 510: 60-72.

Massey D. S. (1998). Worlds in Motion: Understanding International Migration at the End of the Millennium. Oxford: Oxford University Press.

Massey D. S. (1999). Why Does Migration Occur? A Theoretical Synthesis, w: C. Hirschman, P. Kasinitz, J. DeWind (red.), Handbook of International Migration. The American Experience, s. 34-52. New York: Russell Sage Foundation.

Massey D. S. Arango J., Hugo G., Kouaouci A., Pellegrino A., Taylor J. E. (1993). Theories of International Migration: A Review and Appraisal. Population and Development Review 19(3): 431-466.

Massey D. S., Garcia F. (1987). The Social Process of International Migration. Science 237: 733-738.

Miodunka W. (1989). O potrzebie badań nad najnowszą emigracją z Polski. Przegląd Polonijny 4: 17-24.

Morawska E. T. (1988). Polonijne społeczności lokalne i ich przemiany, w: H. Kubiak, E. Kusielewicz, T. Gromada (red.), Polonia amerykańska. Przeszłość i współczesność, s. 371-398. Wrocław, Kraków: Ossolineum.

Morawska E. T. (2000). Intended and Unintended Consequences of Forced Migrations: a Neglected Aspect of East Europe's Twentieth Century History. International Migration Review 34(4): 1049-1087.

Nałęcz D. (red.) (1999). Ślady polskości. Polonia i emigracja w świetle badań i źródeł historycznych. Warszawa: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych.

Ozdowski S. A. (1984). Responses of the Australian Community, w: Centre for Continuing Education, Poland After Martial Law. Proceedings, s. 11-14. Canberra: Australian National University.

Petersen W. (1958). A General Typology of Migration. American Sociology Review 23(3): 256-266.

Portes A., DeWind J. (2008). Rethinking Migration: New Theoretical and Empirical Perspectives. Nowy Jork: Berghahn Books.

Praszałowicz D. (2002). Teoretyczne koncepcje procesów migracji. Przegląd Polonijny 4: 9-40.

Praszałowicz D. (2007). Dawne i nowe migracje, dawne i nowe konceptualizacje w badaniach migracyjnych. Przegląd Polonijny 1: 19-40.

Pries L. (1999). Migration and Transnational Social Spaces. Aldershot, Brookfield, Singapore, Sydney: Ashgate Pub Ltd.

Richmond A. H. (1988). Sociological Theories of International Migration: The Case of Refugees. Current Sociology 36(2): 7-25.

Richmond A. H. (1994). Global Apartheid: Refugees, Racism and the New World Order. Toronto: Oxford University Press.

Secombe M. J., Smolicz J. J. (1990). Zostać Australijczykiem? Polski dom, australijska szkoła. Warszawa: Polonia.

Shacknove A. E. (1985). Who Is a Refugee? Ethics 95(1): 274-284.

Stark O. (1991). The Migration of Labour. Cambridge: Blackwell Publishing Ltd.

Stark O., Bloom D. E. (1985). The New Economics of Labour Migration. American Economic Review 75(2): 173-177.

Stark O., Taylor J. E. (1989). Relative Deprivation and International Migration. Demography 26(1): 1-14.

Stola D. (1990). Emigracja jako forma buntu, w: T. Łepkowski (red.), Widziane i słyszane. Szkice i źródła do historii najnowszej. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Most.

Stola D. (2002). Milion straconych Polaków. Biuletyn IPN 14(3): 62-65.

Stola D. (2007). PRL: kraj przymusowych migracji czy nowego „przywiązania do ziemi”? Przegląd Polonijny 4: 27-37.

Stola D. (2010). Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949-1989. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.

Thomas W., Znaniecki F. (1918-1920). The Polish Peasant in Europe and America, t. 1-5. Boston, Chicago: University of Chicago Press / Badger.

Thomas W., Znaniecki F. (1976). Chłop polski w Europie i Ameryce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.

Vertovec S. (red.) (2009). Migration. Critical Concepts in the Social Sciences. Londyn: Routledge.

Yans-McLaughlin V. (red.) (1990). Immigration Reconsidered: History, Sociology and Politics. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press.

Znaniecki F. (1971). Nauki o kulturze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Zolberg A. (1981). International Migrations in Political Perspective, w: M. M. Kritz, C. B. Keely, S. M. Tomasi (red.), Global Trends in Migration. Theory and Research on International Population Movements, s. 3-27. Nowy Jork: Jerome S Ozer Pub.

Zolberg A. (1989). The Next Waves: Migration Theory for a Changing World. International Migration Review 23(3): 403-430.

Zolberg A., Suhrke A., Aguayo S. (1989). Escape From Violence. Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press.

immigrant integration policy, multi-level governance, cities, local level, European Union

The study of integration policies at the national level of individual countries has been dominant for a long time in Europe. There has been an outstanding set of comparative studies of national integration policies of immigrants. In recent years studies of integration process at the level of cities and municipalities have gained growing interest among researchers. While the European Union started its integration policy in 2003 multi-level governance in this area has become clearly relevant. In this model all three levels: European, national and local have started to play an important role in the development of frames and goals for the European approach to integration of third country nationals. This article aims at presenting the growing role of local level in integration policies and cooperation of cities’ networks with European institutions. In the new model of governance cities have started to evaluate and exchange their practical knowledge in integration policies with the European institutions by bypassing the national level.


W badaniach nad polityką migracyjną oraz jej ważnym komponentem, jakim bez wątpienia jest polityka integracji imigrantów, zainteresowanie działaniami państw narodowych przez lata było dominujące. Tworzenie narodowych modeli integracji imigrantów było silnie związane z systemem politycznym państwa, doświadczeniami migracyjnymi, strukturą etniczną imigrantów czy wreszcie bezpieczeństwem i suwerennością państwa. Wiele uwagi poświęcano również badaniom porównawczym modeli narodowych polityk integracyjnych, szukając podobieństw i różnic w tworzeniu rozwiązań systemowych i instytucjonalnych. Poza aktorami poziomu narodowego w działania integracyjne w państwach członkowskich Unii Europejskiej (UE) od początku włączeni byli aktorzy lokalni, reprezentujący nie tylko instytucje publiczne, ale także organizacje pozarządowe. Od pewnego czasu w planowanie i realizację takich działań włączyły się także instytucje wspólnotowe, które zaczęły dążyć do wypracowywania ram, celów i narzędzi polityki integracji obywateli państw trzecich, legalnie przebywających na terenie Unii Europejskiej. Obszar ten według zapisów traktatowych pozostaje w gestii państw członkowskich. Jednak działania podejmowane przez instytucje wspólnotowe, szczególnie Komisję Europejską, wpływają na zmiany w tym obszarze.

Unia Europejska jest skomplikowaną strukturą instytucjonalną, w której proces decyzyjny, uwzględniający nowe formy rządzenia, dokonuje się na wielu poziomach, angażując coraz większą liczbę aktorów. Model wielopoziomowego zarządzania (multi-level governance, MLG) zakłada oddanie części uprawnień pozostających w kompetencjach państwa organom ponadnarodowym, przy jednoczesnym większym zaangażowaniu władz lokalnych i regionalnych. Proces decyzyjny odbywa się w wielu wymiarach, w ramach formalnych i nieformalnych konsultacji.

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie zmian w zarządzaniu polityką integracyjną, rozumianą jako działania zmierzające do włączania imigrantów do wszystkich sfer życia społecznego. Tworzenie tej polityki – wpisujące się w model wielopoziomowego zarządzania – poprzez przekazanie części kompetencji z poziomu narodowego w górę (up) do poziomu wspólnotowego i w dół (down) do poziomu regionalnego/lokalnego, oraz angażowanie coraz większej liczby aktorów publicznych i prywatnych, zmieniło zasadniczo rolę państwa, do niedawna posiadającego monopol w tym obszarze. Analizując działania sieci miast europejskich, podejmujących zagadnienia związane z integracją imigrantów, zamierzam przedstawić rosnącą rolę poziomu lokalnego w tworzeniu polityki integracji imigrantów w Unii Europejskiej1. Moim zdaniem, współpraca miast w układzie horyzontalnym (w ramach sieci współpracy) oraz wertykalnym (współpraca z instytucjami wspólnotowymi) silnie oddziałuje na formułowanie celów działań integracyjnych, promowanych przez instytucje wspólnotowe. W zasadniczy sposób wpływa też na modyfikację modelu wielopoziomowego zarządzania. W artykule zamierzam wykazać, że w wypadku polityki integracji imigrantów w modelu MLG poziom regionalny nie odgrywa istotnej roli, większe znaczenie ma poziom samorządów lokalnych. Większość imigrantów przybywających do UE osiedla się w miastach. Znaczenie ekonomiczne i polityczne miast stale rośnie, a instytucje wspólnotowe włączają sieci miast jako kolektywnego aktora w proces decyzyjny (poprzez nie tylko działania systemowe, ale również wsparcie finansowe). Miasta (metropolie) stały się zatem nie tylko najważniejszymi przestrzeniami przyjmującymi imigrantów, ale także aktywnym podmiotem współkreującym politykę integracyjną. Analiza tej polityki w ujęciu wielopoziomowym, z uwzględnieniem roli i znaczenia miast w tym procesie, nie została jeszcze podjęta w polskiej literaturze przedmiotu. Celem tego tekstu jest wypełnienie tej luki oraz zapoczątkowanie dyskusji nad zmieniającym się otoczeniem systemowym i instytucjonalnym, kształtującym politykę integracyjną w Unii Europejskiej.

Tekst został podzielony na dwie zasadnicze części. W pierwszej przybliżone zostały nowe ujęcia teoretyczne stosowane w analizie polityki integracji imigrantów oraz działania podejmowane przez aktorów poziomu narodowego i ponadnarodowego. Ponieważ głównym celem tekstu jest przedstawienie rosnącej roli miast w zarządzaniu integracją imigrantów, poziom lokalny został zaprezentowany w sposób pogłębiony w części drugiej. Przyjęcie takiego podejścia wiąże się ściśle z modelem wielopoziomowego zarządzania i występującymi w nim poziomami.

Inspiracją do powstania tego artykułu są doświadczenia zebrane w trakcie badań CLIP (Cities for Local Integration Policy), współpraca z agencją unijną Eurofound oraz uczestnictwo w Europejskim Forum Integracyjnym.

Wielopoziomowe zarządzanie polityką integracji imigrantów – perspektywa Unii Europejskiej i państw członkowskich

Procesy migracyjne wywołują nie tylko zmiany instytucjonalno-systemowe, ale wpływają też na zmianę struktury społecznej państw przyjmujących. Migracje w Unii Europejskiej, w wyniku pogłębiającej się integracji oraz procesów globalizacji, zyskują wymiar coraz bardziej transnarodowy, dla którego charakterystyczne są powiązania ponad granicami administracyjnymi i kulturowymi (transnarodowe sieci migracyjne). Glick Schiller (2003) podkreśla, że takie zmiany wymagają redefinicji pojęć związanych z zarządzaniem migracjami, które nie dotyczą już jedynie pojedynczych państw i społeczeństw, ale wymagają podejścia wielopoziomowego i wielopodmiotowego. Z uwagi na wyzwania, trendy i wielowymiarowy charakter migracji zasadne wydaje się – z politologicznego punktu widzenia – uwzględnienie w analizie nowych ujęć teoretycznych, takich jak: nowy instytucjonalizm, wielopoziomowe zarządzanie czy otwarta metoda koordynacji.

Nowe ujęcia teoretyczne w analizie polityki integracji imigrantów

Ważnym ujęciem teoretycznym w badaniach nad polityką migracyjną i integracyjną jest nowy instytucjonalizm, pozwalający na wielowymiarowe analizowanie tej problematyki. Nowy instytucjonalizm umożliwia przedstawienie miejsca instytucji publicznych oraz prywatnych zajmujących się polityką integracyjną w sieci instytucji krajowych oraz szerszym ujęciu formalnych i nieformalnych sieci wielopoziomowych zależności (March, Olsen 1984). Pozwala to na badanie aktorów z perspektywy wielu płaszczyzn instytucjonalnych i prawnych (na poziomie lokalnym, narodowym, ponadnarodowym i międzynarodowym, w stosunkach bilateralnych oraz multilateralnych). Ponadto, w ramach teorii instytucjonalnej warto zwrócić uwagę na tzw. dynamiczne pojęcie instytucji, według którego rola i aktywność instytucji na poziomie wspólnotowym i krajowym to efekt działań, zmian i ciągłych transformacji preferencji, a nie tylko stosowania mechanizmów prawnych (konstytucyjnych czy traktatowych). Państwo nie stanowi już jedynego aktora integracji, ponieważ część jego zadań jest realizowana przez tzw. subaktorów (zdegradowane pojęcie instytucji): ministerstwa, terenową administrację rządową, samorządy lokalne, organizacje pozarządowe, migrantów. Instytucje reprezentujące środowisko migrantów mogą prowadzić konsultacje z ministerstwami na poziomie narodowym, brać udział w działaniach promowanych przez Komisję Europejską czy korzystać z programów i projektów oferowanych na poziomie europejskim.

Zarządzanie wielopoziomowe zamiennie określane jest w literaturze anglojęzycznej jako multi-level polity, governance in a multi-level system czy multi-tiered system of governance, a w literaturze polskiej bywa również nazywane rządzeniem wielopasmowym (Szczerski 2004, 2008; Sroka 2009). W omawianym modelu zaangażowanie aktorów, również pozainstytucjonalnych, na wszystkich poziomach, zarówno w układzie wertykalnym, jak i horyzontalnym, znacznie wykracza poza klasyczną formę rządzenia / sprawowania władzy. Zarządzanie wielopoziomowe dotyczy również funkcjonowania w systemie politycznym, w którym decyzje i wybory państw, instytucji oraz grup społecznych i aktorów prywatnych mają służyć realizacji złożonych celów, przy wykorzystaniu różnorodnych metod (Hooghe 1995).

Według Schmittera (2004) zarządzanie wielopoziomowe to przygotowanie do tworzenia wiążących decyzji, które angażują wielu politycznie suwerennych, ale współzależnych aktorów na różnych szczeblach terytorialnych, w bardziej lub mniej ciągłym i złożonym procesie negocjacji i implementacji polityk. W innym ujęciu zarządzanie wielopoziomowe jest określane jako system wielu aktorów reprezentujących poszczególne obszary, charakteryzujący się współzależnością, wspólnymi celami oraz elastycznymi granicami między sektorem publicznym i prywatnym (Svedrup, Kux 1997). Wielopoziomowe zarządzanie zmienia nie tylko przedmiot debat na wielu szczeblach władzy, ale też formę samego procesu politycznego. W prezentowanym modelu włączenie nowych aktorów prowadzi do skoordynowania działań Unii, państw członkowskich oraz władz regionalnych i lokalnych, opartych na partnerstwie i służących tworzeniu i realizowaniu polityki Unii Europejskiej (Komitet Regionów 2009: 1).

Wielopoziomowe zarządzanie migracjami oznacza jednocześnie negocjacje na wielu szczeblach terytorialnych, tj. ponadnarodowym, narodowym i lokalnym, jak i przenikanie sfery publicznej i prywatnej, wewnętrznej i międzynarodowej. Takie podejście ma likwidować bariery dla systemu decyzyjnego, rozumiane jako fizyczne granice jednostek terytorialnych oraz, funkcjonalnie, jako ograniczenia polityczne. Holistyczne spojrzenie na kształtowanie polityki integracji imigrantów w UE pokazuje, że coraz więcej obszarów wymyka się spod jurysdykcji jednego państwa i dotyczy UE jako całości, a błędy popełniane przez jedno państwo mogą mieć konsekwencje dla całego systemu.

Moim zdaniem, w zarządzaniu migracjami w UE istotną rolę odgrywa model wielopoziomowego zarządzania, w którym w procesie europeizacji i decentralizacji władzy dochodzi do partycypacji w realizacji zadania – równolegle na kilku płaszczyznach – różnych aktorów. W klasycznym ujęciu modelu MLG poziomem subnarodowym jest poziom regionalny, mający szczególne znaczenie w wypadku takich polityk jak na przykład polityka spójności. Na podstawie analizy ewolucji polityk integracji imigrantów w krajach UE oraz aktywności jej interesariuszy w ostatnich latach, uważam, że w wypadku migracji poziom lokalny (miast, samorządów lokalnych) odgrywa istotniejszą rolę. W niektórych metropoliach, takich jak Amsterdam, Bruksela czy Londyn, liczba imigrantów sięga prawie połowy ogółu mieszkańców (Lücken-Klaβen, Heckmann 2010). Wysoki odsetek imigrantów stanowi duże wyzwanie dla samorządów lokalnych. Nie chodzi tu jedynie o korzystanie przez cudzoziemców ze świadczeń socjalnych (co często podnoszą partie skrajnie prawicowe, wykorzystujące retorykę antyimigrancką w debacie publicznej), ale także o edukację, zakwaterowanie czy chociażby o zaspokojenie potrzeb związanych z wyznawaną religią (o czym pisałam w raportach z prowadzonych przeze mnie badań2). Jak twierdzi Penninx (2012), integracja imigrantów – nawet jeśli ramy legislacyjne tworzone są na poziomie narodowym – zawsze dokonuje się na poziomie lokalnym. Można powiedzieć, że nowe formy zarządzania dały władzom lokalnym nowe możliwości działania, a także szansę wykorzystania wypracowanych doświadczeń w działaniu bottom-up, w którym „up” nie jest poziomem narodowym, lecz europejskim. W dalszej części tekstu zaprezentowane zostaną działania podejmowane przez sieci miast, które mają wpływać na proces decyzyjny na poziomie europejskim. Wobec zamiany poziomu regionalnego na poziom lokalny w zarządzaniu polityką integracji imigrantów w UE można nawet uznać, że mówimy o multi-local governace.

Analizując wielopoziomowe zarządzanie polityką integracyjną w UE, wspomnieć należy o jeszcze jednym narzędziu, jakim jest otwarta metoda koordynacji (OMK). Metoda ta została zaprezentowana podczas Szczytu Rady Europejskiej w Lizbonie w roku 2000. Podkreślano w niej znaczenie partycypacji obywateli w procesie decyzyjnym, na poziomie ponadnarodowym. Przedstawienie nowego narzędzia integracji miało związek z przedstawioną podczas Sz